سالگرد اعتراض‌های ایران؛ کتاب‌هایی که در این سال‌ها از تبعیض علیه زنان گفتند

در چند سال اخیر، برخی از زنانی که به دلایل مختلف سر از زندان درآوردند، با انتشار کتاب‌های «خاطرات» خود تلاش کردند تا بخشی از تبعیض علیه زنان را در ایران روایت کنند؛ کتاب‌هایی که با رویکردی منحصربه‌فرد از دریچه تجربیات شخصی این زنان به اسنادی درباره وضعیت زنان امروز ایران تبدیل شده‌اند.

در یک سال گذشته، کتاب «نامه‌هایی از زندان» نوشته نسرین ستوده منتشر شد که یکی از روایت‌های دست‌ اول و مهم از مبارزه سیاسی زنان ایرانی و فشارهای چندلایه و سنگینی است که فعالان سیاسی زن را تهدید می‌کند. «شکنجه سپید» که توسط نرگس محمدی گردآوری شده و «تیلاپیا خون هورالعظیم را هورت می‌کشد» نوشته سپیده قلیان نیز در دو سال اخیر منتشر شده‌اند.

این نخستین بار نیست که زنان از قالب «خاطره نویسی» برای شرح تبعیض‌ها بهره برده‌اند؛ خاطرات نویسی در دهه‌های ۶۰ و ۷۰ نیز بسیار رایج بود. این آثار غیر از انعکاس حال‌و هوای زمانه خود، احساسات و عواطف، افسوس‌ها و حسرت‌ها، و دریافت‌ها و تحلیل‌های نویسنده را نیز در بر می‌گرفت.

خاطرات مهشید امیرشاهی در «در سفر» و «در حضر»، خاطرات نوشابه امیری در «روزی که پیر شدم» و «روزی که مهاجر شدم»، یا «خاطرات دوران سپری نشده» پروین توکلی که به روایات مادر چند چریک فدایی می پردازد، از آن جمله‌اند. غیر از کتاب «خاطرات زندان» شهرنوش پارسی‌پور که در سال ۱۳۷۵ منتشر شد، کتاب «نامه‌هایی از زندان» در سالی که گذشت، شاهدی بر تلاش زنان معترض در اوج محدودیت‌هاست؛ زنانی که معتقدند جز اعتراض و حق‌خواهی، جرمی مرتکب نشده اند و در زندان، با سلاح‌هایی از جمله نامه‌نگاری و مکاتبه و کتاب خواندن، همچنان به مقاومت و مبارزه ادامه می دهند.

حبس «به خاطر وکالت»

«در کشوری که شما ممکن است به جرم بی‌حجابی یا بدحجابی و یا مشروب خوردن یا شرکت در یک مهمانی مختلط، به جرم بهایی بودن، به جرم تغییر مذهب از مسلمان بودن به هر مذهب دیگری، به جرم کمونیست بودن، دگرباش بودن، یا هر بودنِ دیگری بازداشت شوید، من دو بار بازداشت شدم، و هر دو بار به خاطر انجام وظایف حرفه‌ای‌ام که وکالت بوده است.» (نسرین ستوده، از مقدمه کتاب)

نسرین ستوده، حقوقدان، وکیل دادگستری و فعال حقوق‌بشر است که نخستین بار در شهریور ۸۹ به زندان افتاد و پس از سه سال آزاد شد. دومین بار اما در خرداد ۹۷و پس از دفاع از «دختران خیابان انقلاب» نهایتا به بیست و هفت سال حبس محکوم شد که در مرحله‌ی اول، ده سال از آن قابل اجرا بود. او هم اکنون در مرخصی و تعویقِ اجرای حکم به دلایل درمانی است.

خانم ستوده تاکنون جایزه حقوق بشر ایتالیا (۲۰۰۸)، جایزه انجمن پن آمریکا (۲۰۱۱)، جایزه حقوق بشر اروپا (۲۰۱۹)، جایزه «زندگی درست» یا نوبل آلترناتیو(۲۰۲۰) و جایزه آزادی بیان اسپانیا (۲۰۲۱) را از آن خود کرده است. مجله تایم در سال ۲۰۲۱ او را یکی از صد نفر تاثیرگذار در جهان نامید.

کتاب «نامه های زندان» که در سال ۱۴۰۱ از سوی نشر آسو منتشر شد، دربرگیرنده برخی از نامه‌هایی است که او در فاصله سال‌های ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰ از زندان اوین و قرچک ، خطاب به دختر مهراوه، پسرش نیما، همسرش رضا خندان و خواهرش گیتی نوشته است. گاهی‌ پاسخی از اعضای خانواده‌اش نیز در لابه‌لای نامه‌ها به چشم می‌خورد.

نسرین ستوده در این نامه‌ها به نوشتن شرح حال معمولی و کوتاهی از خودش در زندان پرداخته و غیر از ابراز عشق و دلتنگی و نگرانی برای همسر و فرزندان یا تبریک مناسبت‌های تولد و سالروز ازدواج، گاهی سفارش کتاب داده و گاهی مواد مورد نیازش در زندان را فهرست کرده است.

نامه‌ها گاهی با شعرهایی از نگارنده، لالایی‌های کودکی برای بچه‌ها یا سطرهایی از اشعار شاعرانی مانند آنا آخماتووا همراه است و گاه دربرگیرنده نقل قول‌هایی از کتاب‌هاست، مثلا خاطرات نلسون ماندلا، دکتر ژیواگو، دنیای سوفی یا شازده کوچولوی اگزوپری. در برخی نامه‌ها هم به یک نقاشی یا متن اشاره شده که گویا به ضمیمه نامه فرستاده می‌شود. برخی از این نامه ها از طریق پست فرستاده یا دریافت شده و برخی گویا به طور دستی ردوبدل شده‌اند.

او در بیشتر مکاتباتش بر عدالت‌خواهی و شرط لازم زندگی مردم در جامعه‌ای با مناسبات عادلانه تاکید می‌کند. نسرین ستوده از همسرش برای عشق و رفاقت و صبوری سپاسگزاری کرده و همواره به فرزندانش یادآوری می کند که بنا به شرافت حرفه‌ای از موکلانش دفاع می کرده و توجه به حقوق فرزندانش هم در زمره وظایف و مسئولیت‌های مادرانگی است و بیهوده به زندان نیفتاده و آن ها همیشه بخش مهمی از دغدغه عدالت‌خواهی اویند.

در میان این نامه‌ها اما نامه‌ای خطاب به «در ورودی محترم زندان قرچک» به چشم می‌خورد که نسرین ستوده آن را در دوران کرونا نوشته و ضمن برشمردن کاستی‌های محیط زندان و تاسیسات و فضای غیر بهداشتی، از بوی بد فاضلاب و آب غیرقابل آشامیدنی، غذای ناکافی و تخت‌های خیلی کوچک و فضای انبار مانند خوابگاه‌ها به صورت نمادین شکایت کرده و در پایان خواستار انحلال این زندان شده است.

«شکنجه سپید»، نرگس محمدی

نرگس محمدی، روزنامه‌نگار، فعال حقوق بشر و نائب رئیس کانون مدافعان حقوق بشر است که نخستین بار در ۱۳۹۱ برای چندماه و سپس از ۱۳۹۳ به مدت ۵سال و نیم حبس مداوم در زندان بود. او که تاکنون جوایز جهانی متعددی از جمله جایزه شجاعت گزارشگران بدون مرز (۲۰۲۲) و جایزه آزادی مطبوعات سازمان ملل (۲۰۲۳) را دریافت داشته، از آبان ۱۴۰۰ با اتهاماتی از جمله «تبلیغ علیه نظام» در زندان به سر می‌برد.

او در ادامه فعالیت‌هایش به انتشار دوجلدی کتاب «شکنجه‌ سپید» (۲۰۲۲) همت گماشت که روایاتی از وضعیت سلول‌های انفرادی و شکنجه‌های سپید در زندان‌های جمهوری اسلامی ایران را ارائه می‌داد.

این کتاب با مقدمه‌ای از شیرین عبادی (برنده جایزه صلح نوبل)، شهادت‌هایی از فعالان حقوق زن در زندان ها را دربرمی‌گیرد؛ زندانیانی که از نگاه افکار عمومی به کلی دور بوده اند و حرف‌ها و شهادت‌هایشان در فضای رسانه‌ای بازتاب زیادی نداشته است.

جلد اول این کتاب به گفته‌های نرگس محمدی در کنار آتنا دائمی، نازنین زاغری، هنگامه شهیدی، ریحانه طباطبایی و شکوفه یداللهی می‌پردازد و جلد دوم به روایاتی از ساسان آقایی، شهناز و عبدالله اکملی، مسعود باستانی، عبدالفتاح سلطانی، محمدعلی عمویی، غنچه قوامی و سعید مدنی مومنی اختصاص دارد.

نرگس محمدی در تیرماه سال گذشته، با پیامی از زندان قرچک در حساب اینستاگرامی‌اش خطاب به رئیس قوه قضاییه، در حمایت از مخالفان حجاب اجباری در ایران نوشت که تلاش زنان ایرانی برای برخورداری از حق پوشش، نه «بی‌حیایی» بلکه «تقلایی حق‌طلبانه و مبارزه‌ای شجاعانه» است.

«تیلاپیا خون هورالعظیم را هورت می‌کشد»، سپیده قلیان

سپیده قُلیان، فعال مدنی، در جریان اعتراضات کارگری خوزستان به همراه اسماعیل بخشی و شماری از کارگران شرکت کشت و صنعت نیشکر هفت‌تپه دستگیر شد.

او که از تیرماه ۱۳۹۹ برای اجرای حکم ۵ساله زندان، در حبس به سر می برد، در کتابی با عنوان «تیلاپیا خون هورالعظیم را هورت می‌کشد» تجربه‌هایش در بازداشتگاه اداره اطلاعات دزفول و زندان زنان سپیدار اهواز را نوشته است.

او در فصول مختلف این کتاب از زبان هم‌بندانش و طبق مشاهدات و تجربیات خودش، از برخورد با زنان عرب می‌گوید و شیوه های شکنجه و تحقیر و تبعیض زنان و نوجوانان عرب اهوازی را بیان می کند.

او درباره نامگذاری کتاب به وب سایت ایران‌وایر گفت: « تیلاپیا خون هورالعظیم را هورت می‌کشد بیانی استعاری است از خالی کردن خوزستان از مولفه‌های بومی. هورالعظیم و باقی آب‌های خوزستان سال‌هاست به دست ماهی‌های وارداتی و ماهی‌خوار، خشک و یا تسخیر شده‌اند، البته ممکن است کاملا تصادفی اتفاق افتاده باشد، اما سویه‌های استعاری آن را نمی‌توان نادیده گرفت. این را می‌شود در مورد نیروی کار، خصیصه‌های فرهنگی، زبانی و تاریخی و حتی ترکیب جمعیتی خوزستان هم مطرح کرد.»

«تیلاپیا» نام گونه‌ای از ماهی بسیار مقاوم آب‌های شور است که از دهه ۹۰ میلادی وارد آب‌ها و تالاب‌های استان خوزستان شد و خیلی زود به یکی از پرجمعیت‌ترین ماهی‌های این منطقه تبدیل شد.

این کتاب در نمایشگاه بین‌المللی کتاب تورین ایتالیا در اردیبهشت امسال خوانده شد و مورد توجه قرار گرفت. پیش از آن شهر تورین به این کنشگر اجتماعی جوان عنوان شهروند افتخاری داده بود.