پره‌اکلامپسی، عارضه مرگبار مرموزی که دانشمندان علت آن را کشف نکرده‌اند

پره‌اکلامپسی یا مسمومیت بارداری سالانه موجب مرگ ۷۰ هزار مادر باردار می‌شود، اما دانشمندان همچنان از یافتن پاسخی درباره دلایل آن عاجزند.

الیسون فلیکس پس از یک دوران حرفه‌ای درخشان به‌عنوان ورزشکار و با کسب هفت مدال طلا و ۱۴ قهرمانی جهانی در رشته دو و میدانی، تصور می‌کرد بارداری‌اش به همان راحتی فعالیت‌های حرفه‌ای پیش برود.

می‌گوید: «من در تمام عمرم مراقب بدنم بوده‌ام. بدن من ابزار کارم بوده است و هیچ‌وقت من را ناامید نکرده است. همیشه تمرین کرده‌ام، از بدنم انتظارهای زیاد داشته‌ام که همیشه آنها را برآورده است. وقتی باردار شدم، تصور می‌کردم زایمان طبیعی آرام و روانی خواهم داشت. به دوره‌های هیپنوتیزم برای زایمان و چیزهایی شبیه به این می‌رفتم تا خودم را برای زایمان طبیعی آماده کنم.»

اما وقتی فلیکس در هفته ۳۲ بارداری برای انجام یکی از معاینه‌های معمول بارداری مراجعه کرده بود، از شنیدن اینکه پره‌اکلامپسی شدید دارد، واقعا شوکه شد. پره‌اکلامپسی یک عارضه دوران بارداری است که در آن فشارخون به‌شدت بالا می‌رود به‌ طوری که می‌تواند خطر آسیب جدی به اندام‌های داخلی ایجاد کند. فلیکس باید برای کنترل آن بلافاصله در بیمارستان بستری می‌شد.

فردای آن روز پزشکان او را تحت جراحی سزارین قراردادند و دخترش کامرین را دو ماه زودتر از موعد مقرر، به دنیا آوردند. به‌ این‌ ترتیب کامرین یک ماه اول زندگی‌اش را در بخش مراقبت‌های ویژه نوزادان سپری کرد.

تا قبل از آزمایش هفته ۳۲، غیر از ورم در پاها، نشانه‌های اندکی وجود داشت که نشان دهد خطری فلیکس و فرزند متولد‌نشده‌اش را تهدید می‌کند. او می‌گوید: «من خیلی نگران این ورم‌ها نبودم اما بعد فهمیدم در این مدت پروتئین دفع می‌کرده‌ام و بعد فهمیدم مشکلات فشارخون داشته‌ام. واقعا ترسناک بود. اما آخر سر من با خانواده‌ام به خانه برگشتیم.»

با اینکه کامرین حالا یک دختر ۵ ساله سالم و سرحال است، اما فلیکس حالا بیشتر از گذشته نسبت به داستان‌ها و تجربه‌های مشابهی که به سرانجام‌های بسیار تلخی انجامیده‌اند، آگاه شده است. در آوریل ۲۰۲۳، هم‌ تیمی قدیمی‌اش به نام توری بویی که قهرمان دو ۱۰۰ متر و برنده مدال طلای دومیدانی در المپیک ریو سال ۲۰۱۶ بود، هنگام زایمان به دلیل عوارض ناشی از پره‌اکلامپسی درگذشت. او تنها ۳۲ سال داشت.

فلیکس می‌گوید: «ما در مسابقات امدادی مختلفی هم‌تیمی بودیم و با هم می‌دویدیم. گاهی هم با هم رقابت کردیم. شنیدن این خبر واقعا شوکه‌کننده بود. کسی که این‌ همه با هم وقت گذرانده بودیم، چنین اتفاقی برایش افتاده بود. واقعا دردناک بود.»

رمزگشایی از یک معمای مرگبار

آن‌طور که تخمین زده‌ شده است پره‌اکلامپسی سالانه در سراسر جهان، موجب مرگ بیش از ۷۰ هزار مادر و ۵۰۰ هزار جنین می‌شود.

بیشتر این مرگ‌ها ناشی از سکته‌ و بحران صرعی هستند که درنتیجه فشارخون بالا ایجاد می‌شوند. این سکته‌ها بدون نشانه‌های خطر خاص و در هرزمانی در طول دوران بارداری می‌تواند اتفاق بیفتد.

بعضی از زنان باردار دچار پره‌اکلامپسی زودهنگام قبل از هفته ۳۴ بارداری می‌شوند و بعضی زنان در اواخر بارداری به آن مبتلا می‌شوند. بعضی از زنان حتی تا ۶ هفته بعد از زایمان دچار پره‌اکلامپسی بعد از زایمان می‌شوند.

دانشمندان به چند سرنخ درباره دلایل بروز این عارضه پی برده‌اند. بالا رفتن بیش‌ از حد التهاب بدن که ابتدا از رحم شروع می‌شود، باعث ایجاد اختلال در مسیر و الگو ارتباطی بین بدن مادر و جنین می‌شود. به‌طور مشخص، این التهاب بر تغییر شکل رگ‌های خونی در رحم و ایجاد جفت تاثیر می‌گذارد. جفت اندامی است که در هنگام بارداری در بدن مادر ایجاد می‌شود تا اکسیژن و مواد مغذی مورد نیاز جنین را تامین کند.

وقتی جریان خون در جفت درنتیجه این التهاب غیرعادی می‌شود، بر توانایی بدن مادر در کنترل فشارخون تأثیر می‌گذارد و به‌تدریج موجب بالا رفتن فشارخون و در ادامه پره‌اکلامپسی می‌شود.

ایان ویلکینسون، فارماکولوژیست بالینی در دانشگاه کمبریج است. او در حال هدایت یک مطالعه جمعیتی در مورد پره‌اکلامپسی به نام «پاپی» است. او می‌گوید: «وقتی زنی باردار است، قلب او باید خون بیشتری برای جنین و جفت پمپاژ کند. میزان خونی که در هر ضربان قلب در بارداری سالم پمپ می‌شود، یک و نیم تا دو برابر حالت عادی است.»

زنانی که دچار اختلالات خود ایمنی هستند، زنان بالای ۴۰ سال و زنانی که توده بدن یا بی‌ام‌آی بالایی دارند، در معرض خطر بیشتری برای پره‌اکلامپسی قرار دارند. شاید دلیلش این باشد که بدن آن‌ها توانایی تطابق کمتری برای تغییراتی فیزیکی دارد که بارداری به بدن تحمیل می‌کند.

اما با همه این‌ها، هنوز نکات زیادی در مورد پره‌اکلامپسی ندانسته باقی‌ مانده‌اند. مثلا اینکه چرا بعضی از زنان اغلب بدون هیچ نشانه هشداردهنده‌ای به آن دچار می‌شوند و چرا بعضی دیگر به آن مبتلا نمی‌شوند. به‌ طور مشخص، نرخ ابتلای زنان سیاه‌پوست ۶۰ درصد بالاتر است و آن‌ها معمولا به نوع شدیدتر این عارضه دچار می‌شوند.

برخی از محققان معتقدند دلیل شدیدتر بودن عارضه در این گروه از زنان، دسترسی کمتر به مواد خوراکی مغذی و بیمه سلامتی است. گریما شارما، مدیر بخش قلب و بارداری و قلب و عروق زنان در شرکت سلامتی اینوا در فرفکس ویرجینا، می‌گوید: «در حوزه سلامت، نژادپرستی ساختاری وجود دارد. بیمارانی از گروه‌های خاص، عمدتا به دلیل مراکزی که از آنها خدمات دریافت می‌کنند، دسترسی کمتری به غربالگری‌ها و آزمایش‌های تشخیصی در مراحل اولیه بارداری دارند.»

خانم شرما اضافه می‌کند که این به‌تنهایی، توضیح کافی درباره علل شکل‌گیری اولیه این عارضه در اختیار ما قرار نمی‌دهد. بیشتر پزشکان بر عوامل خطرزایی مانند سن، نژاد، سابقه بیماری برای پیش‌بینی اینکه کدام زنان بیشتر در معرض این بیماری هستند، رجوع می‌کنند اما واقعیت این است که امکان پیش‌بینی پره‌اکلامپسی با اتکا بر این عوامل، بسیار ضعیف و ناچیز است. او می‌گوید: «دقت شاخص‌های خطر بالینی به خودی خود بسیار پایین است.»

اما با از راه رسیدن روش‌های تشخیص جدیدتر و دقیق‌تر، دانشمندان ممکن است به‌زودی بتوانند روشن کنند که چه کسانی و به چه دلیلی در معرض خطر بیشتری هستند.

پیش‌بینی پره‌اکلامپسی

متخصصان بیمارهایی مانند سرطان یا عفونت‌های مزمن معمولا می‌توانند با نمونه‌برداری از اندام داخلی بیمار، بررسی‌های بیشتری در مورد شرایط بیمار انجام دهند. اما برای مطالعه تغییراتی که در رحم زنان باردار رخ می‌دهد، راه ساده‌ای وجود ندارد.

لانا مک‌کلمنتز، دانشیار دانشگاه تکنولوژی سیدنی می‌گوید: «ما نمی‌توانیم به‌طور معمول از جفت یک زن باردار، نمونه‌برداری کنیم زیرا این کار خطر سقط‌جنین را بالا می‌برد. از طرف دیگر، حیوانات دچار پره‌اکلامپسی نمی‌شوند و ما نمی‌توانیم با مطالعه حیوانات ازجمله جوندگان، به جوابی برسیم زیرا این کار بسیار مشکل است.»

محققان به‌جای نمونه‌برداری، سعی می‌کنند میزان غیرعادی بعضی مولکول‌های شیمیایی در خون را بررسی کنند تا بتوانند تشخیص بدهند آیا چیزی در بدن زن باردار نشان از مشکل دارد یا نه. مطالعات نشان داده‌اند در زنانی که سطح بالای التهاب در رحم دارند، سلول‌های جفت پروتئینی به نام تیروزین کیناز sFit-۱ در خون رها می‌کنند تا به کاهش خون‌رسانی به این اندام واکنش نشان دهند. بالا رفتن میزان این پروتئین در خون، تاثیر سمی ایجاد می‌کند و حساسیت سد شکننده‌ای که بین مادر و جنین وجود دارد، تحت تاثیر التهاب، شدیدتر می‌شود.

کریگ ملو، بیولوژیست از دانشگاه پزشکی ماساچوست که یکی از دریافت‌کنندگان جایزه نوبل ۲۰۰۶ برای فیزیولوژی دارویی بود، می‌گوید: «این پروتئین در بیمارانی که دچار پره‌اکلامپسی هستند تا ۱۰۰ برابر سطح طبیعی بالا می‌رود. به همین دلیل می‌توان از بررسی میزان این پروتئین به‌ عنوان روش تشخیصی پیش از آنکه به مرحله ایجاد نارسایی اندام‌های داخلی برسد، استفاده کرد.»

سال گذشته، شرکت تحقیقات علوم زیستی و بالینی ترمو فیشر ساینتیفیک، توانست از سازمان دارو و غذای ایالات‌ متحده آمریکا (اف دی‌ای) مجوز ساخت آزمایش تشخیصی برای پره‌اکلامپسی را دریافت کند. این فرآیند به‌سرعت گرفتن توسعه و تولید تکنولوژی‌های پزشکی برای تشخیص و درمان بیماری‌های خطرناک کمک می‌کند. در این مورد بخصوص، ابزار تشخیصی جدید می‌تواند مقایسه میزان بالای پروتئین sFit-۱ در خون با میزان پایین‌تر پروتئینی دیگر، شاخص رشد جفت، باشد که نشان‌دهنده رشد طبیعی جفت است.

این آزمایش به‌صورت بالینی، می‌تواند برای پیش‌بینی فوری شرایط زن بارداری به کار برود که به دلیل نشانه‌های پره‌اکلامپسی بستری‌ شده است، تا بتوان پیش‌بینی کرد آیا ممکن است او در دو هفته آینده در معرض خطر نوع شدید عارضه باشد یا خیر. میزان دقت این آزمایش در مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۲ انجام شد و در آن ۷۰۰ زن باردار در ۱۸ بیمارستان مختلف شرکت داشتند، مورد بررسی قرار گرفت. زنانی که جواب تست آن‌ها مثبت بود، قبل از آنکه علائم‌شان بتواند شدت پیدا کند، مورد مراقبت‌های ویژه قرار گرفتند.

هرچند تصور می‌شود این روش تشخیصی می‌تواند جان بسیاری را نجات بدهد، سیندی اندرسون، استاد سلامت نوزاد از کالج پرستاری دانشگاه ایالتی اوهایو می‌گوید هنوز نیاز به روش‌های تشخیصی پیشرفته‌تری برای تشخیص علائم خطر پره‌اکلامپسی در مراحل اولیه بارداری وجود دارد. اگر بتوان نشانه‌های پره‌اکلامپسی را در اوایل بارداری و قبل از آنکه جفت به‌طور کامل شکل بگیرد، تشخیص داد، شاید بتوان از پیشرفت آن جلوگیری کرد.

خانم اندرسون می‌گوید: «پس از نه هفته، جفت شروع به رشد می‌کند. اگر بتوانیم نشانه‌های خطر را در همین دوره تشخیص بدهیم، آیا ممکن است بتوانیم به شکلی مداخله کرده و آن را کنترل یا شاید درمان کنیم؟»

گروهی از دانشمندان برای انجام این کار به تکنولوژی جدیدی رو آورده‌اند که در چند سال اخیر به‌ سرعت در حال پیشرفت و تکامل بوده است.

جفت روی تراشه

در آزمایشگاهی در سیدنی، مک‌کلمنتز و همکارانش با دقت فراوان در حال روی‌ هم قرار دادن لایه‌هایی از سلول‌های جفت هستند. این لایه‌ها توسط ژل نگهدارنده به هم متصل شده‌اند تا بتوانند حالت طبیعی ساختار یک بافت را پیدا کنند. ایده آن‌ها این است که بخشی از فرآیندهایی که در مراحل اولیه بروز پره‌اکلامپسی در جفت اتفاق می‌افتند را در خارج بدن انسان، بازسازی کنند. این کاری است که تاکنون هرگز انجام‌ نشده است. این تیم محققان با شوق فراوان نام این تکنولوژی را «جفت روی تراشه» گذاشته‌اند.

مک‌کلمنتز می‌گوید: «ما تلاش کرده‌ایم با ساختن این مدل‌ها از جفت، کاری کنیم که بتوان آنچه در جفت انسان با بروز پره‌اکلامپسی اتفاق می‌افتد را شبیه‌سازی کنیم. به‌عنوان‌ مثال ما از تروفوبلاست‌ها، که لایه‌های سلولی هستند که تشکیل جفت در سه‌ ماهه اول بارداری را هدایت می‌کنند، استفاده کردیم. ما تلاش می‌کنیم بفهمیم در شرایط التهابی، استرس اکسیداتیو، کمبود اکسیژن و توسعه ناقص عروق چه اتفاقی برای این سلول‌ها می‌افتد که موجب پره‌اکلامپسی اوایل بارداری می‌شود.»

آن‌طور که مک‌کلمنتز می‌گوید، آن‌ها امیدوارند روزی این مطالعه بتواند به نشان‌گرهای جدیدی دست پیدا کند که بتوان با آزمایش آن‌ها در نمونه‌های خون، از مادران تازه باردار در برابر پره‌اکلامپسی محافظت کرد. اما در دست داشتن شبیه‌سازی‌های واقعی‌تر از پره‌اکلامپسی همچنین می‌تواند به مطالعه روش‌های درمانی مؤثرتر، از جمله درمان‌هایی که بتوانند پیشرفت بیماری را کاملا تحت تاثیر قرار دهند، کمک کند.

مک‌کلمنتز می‌گوید: «از هر سه زن باردار که به پره‌اکلامپسی مبتلا می‌شوند، دو نفر آن‌ها به علت سکته قلبی یا عوارض عروقی جان خود را از دست می‌دهند. به همین دلیل نیاز جدی برای یافتن روش درمان برای جلوگیری از پره‌اکلامپسی دوران بارداری و بعد از بارداری وجود دارد.»

در حال حاضر، تنها درمان توصیه‌ شده برای زنان بارداری که در معرض خطر پره‌اکلامپسی هستند، استفاده از آسپرین دوز پایین از هفته ۱۲ تا زمان زایمان است. بر اساس مطالعات انجام‌شده، ۶۰ درصد زنانی که استفاده از آسپرین را قبل از هفته ۱۶ بارداری شروع می‌کنند، هیچ علائمی از پره‌اکلامپسی ندارند.

با این‌ وجود، هنوز ۴۰ درصد بیمارانی که آسیب‌پذیر هستند، و بسیاری دیگر که پزشک آنها را در معرض خطر پره‌اکلامپسی تشخیص نداده است، این درمان را دریافت نمی‌کنند. اندرو شنان، پروفسور پزشکی زایمان در کینگز کالج لندن می‌گوید: «بسیاری از افراد این درمان را دریافت نمی‌کنند و این موضوع حتی برایشان توضیح داده نمی‌شود.»

مک‌کلمنتز توضیح می‌دهد یافتن کاربردهای تازه برای داروهای فعلی یا داروهای کنار گذاشته شده‌ای که بی‌خطر بودن‌شان برای زنان ثابت شده، می‌تواند قابلیت‌های زیادی برای کنترل بهتر پره‌اکلامپسی پیش رو بگذارد. برای سرعت بخشیدن به این مسیر، می‌توان این داروها را روی مدل‌های ساخته‌ شده از جفت آزمایش کرد.

داروهای مهارکننده پمپ پروتون که به شکل گسترده‌ای برای درمان سوءهاضمه، اسید معده و زخم‌های معده به کار می‌روند، نشان داده‌اند که قابلیت‌هایی برای کنترل التهاب دارند که شروع کننده پره‌اکلامپسی در مراحل اولیه است. محققان همچنین به این نتیجه رسیده‌اند که داروی اکولیزومب، نوعی آنتی‌بادی مونوکلونال که برای درمان نوعی بیماری خونی به‌کاربرده می‌شود هم می‌تواند از خطر ابتلا و پیشرفت پره‌اکلامپیسی را درصورتیکه از اوایل بارداری تجویز شود، کاهش دهد.

مک‌کلمنتز می‌گوید: «ما این روزها در حال مطالعه داروی متفورمین هستیم که یک نوع داروی دیابت است و می‌تواند یکی از درمان‌های بالقوه باشد. یک مطالعه فوق‌العاده جالب نشان داده است که متفورمین می‌تواند حتی به دنیا آمدن نوزاد در پره‌اکلامپسی شدید و زودهنگام را به تعویق بیندازد. یعنی می‌تواند از زایمان پیش از موعد جلوگیری کند.»

یکی از روش‌های دیگر، جلوگیری از پیشرفت بیماری در قدم‌های اول ، پیدا کردن راهی برای جلوگیری از تولید پروتئین sFit-۱ توسط جفت است. سال گذشته، سازمان اف دی‌ای، بررسی دارویی به نام CBP-۴۸۸۸ را شروع کرد. این دارو را شرکت کومانچه بیوفارما در ماساچوست ساخته است و حالا دوره آزمایش‌های بالینی را می‌گذراند. این دارو از دسته داروهایی است که می‌تواند تاثیر جزئی روی مولکول‌های ام آران ای داشته باشد. ام آران ای کدهای کوتاه ژنتیکی هستند که می‌توانند به قسمت‌های مختلف هدایت و فرستاده شوند و می‌توانند با تنظیم عملکرد سلولی ژن‌ها، تولید یک پروتئین خاص که در این مورد sFit-۱ است، را متوقف کنند.

ملو، مشاور علمی که در شرکت کومانچه بیوفارما کار می‌کند، می‌گوید: «یکی از نکات قابل‌ توجه در مورد این مولکول‌ها طول عمر آن‌ها است. ما فکر می‌کنیم یک دوز از این دارو کافی باشد.»

این شرکت تا اینجا، آزمایش‌های بالینی در مورد ایمنی این دارو را بین زنان داوطلبی که در سنین باروری هستند، کامل کرده است. در قدم بعدی، هدف آن‌ها آزمایش این دارو روی ۵۰ زن باردار مبتلابه پره‌اکلامپسی است. بعد از آن احتمالا این دارو در ابعاد گسترده‌تر در ایالات‌ متحده آمریکا، بریتانیا، استرالیا، آلمان، غنا، کنیا و آفریقای جنوبی آزمایش خواهد شد.

الیسون آگوست، مدیر ارشد پزشکی شرکت کومانچه بیوفارما می‌گوید: «زنان رنگین‌پوست به میزان بیشتری به پره‌اکلامپسی مبتلا می‌شوند. به همین علت، ما در آزمایش‌های بالینی که در ایالات‌ متحده انجام می‌دهیم، به مراکزی در شیکاگو، آلاباما و سنت لوییس خواهیم رفت که می‌دانیم درصد ابتلا به پره‌اکلامپسی در آنجا بالا است. زیرا این مناطق محل سکونت جمعیتی هستند که نیاز جدی‌تری به این دارو دارند.»

هرچند مک‌کلمنتز از پیشرفت‌هایی که در این زمینه انجام‌ شده خشنود است، امیدوار است با توجه به تاثیرشدید و ناشناخته‌ای که پره اکلامپسی دارد، سرمایه‌گذاری‌های بیشتری درزمینهٔ تحقیق و مطالعه درباره آن صورت بگیرد.

مک‌کلمنتز می‌گوید: «اگر میزان بودجه‌ای که برای سرطان صرف می‌شود را با میزانی که صرف سلامت زنان می‌شود مقایسه کنید، می‌بینید تنها ۱ تا ۲ درصد آن است. در نهایت، همه از زنان باردار به دنیا آمده‌ایم. زنان نیمی از جمعیت جهان را تشکیل می‌دهند و در ضمن مادران نیمی دیگر از جمعیت جهان هستند. همان‌طور که میدانیم تولد از مادری که پره‌اکلامپسی داشته است بر سلامت درازمدت فرد تاثیر می‌گذارد. به همین دلیل نیاز جدی برای پیدا کردن راه‌حل برای آن وجود دارد.»