متهم به همکاری با اشغالگران روسی: من هرگز به اوکراین خیانت نکردم

«من اصلا نباید اینجا باشم» جمله‌ای است که شخص انتظار دارد از یک زندانی بشنود.

این سخنان تتیانا پوتاپنکو است که در لباس زرشکی رنگ اینجا نشسته است و تاکید دارد که او آن چیزی نیست که دولت اوکراین می‌گوید.

با گذارندن یک سال از محکومیت پنج سال حبس، او یکی از ۶۲ نفری است که به اتهام همکاری با دشمن مجازات شده و در یک زندان مخصوص و جدا از سایر زندانیان دوره محکومیت خود را می‌گذرانند.

این زندان در نزدیکی دنیپرو، حدود ۳۰۰ کیلومتری شهر لیمان، زادگاه تتیانا واقع شده است. این شهر نزدیک به خط مقدم جبهه دونباس واقع شده که به مدت شش ماه در اشغال نیروهای روس بود و در سال ۲۰۲۲ آزاد شد.

در حالیکه در اتاقی با دیوارهای به رنگ صورتی نشسته‌ایم که زندانیان از آنجا می‌توانند به خانه‌هایشان تلفن بزنند، تتیانا توضیح می‌دهد که او به مدت ۱۵ سال امدادگر داوطلب محله و با مقامات محلی در ارتباط بود - اما پس از ورود روس‌ها، ادامه انجام همین وظیفه برای او گران تمام شده است.

دادستانی اوکراینی او را متهم کرده که به طور غیرقانونی وظایفی رسمی را برای اشغالگران ایفا کرده که شامل توزیع تدارکات امدادی نیز می‌شده است.

او می‌گوید: «زمستان رسیده بود، غذای مردم تمام شده بود، یک نفر باید به مردم کمک می‌کرد.»

او ادامه می‌دهد: «نمی‌توانستم آن افراد سالمند را به حال خودشان رها کنم. من در میان آنها بزرگ شده بودم.»

این زن ۵۴ ساله یکی از تقریباً ۲۰۰۰ نفری است که بر اساس قوانینی که تقریبا به همان سرعت پیشروی نیروهای روسی در سال ۲۰۲۲ تدوین و تصویب شد، به دلیل همکاری با نیروهای اشغالگر به حبس محکوم شده‌اند.

دولت اوکراین می‌دانست که باید مردم را از همسویی و همکاری با مهاجمان باز دارد.

و بنابراین، در مدت تنها کمی بیش از یک هفته، نمایندگان مجلس اصلاحیه‌ای را بر قوانین کیفری تصویب کردند که براساس آنها، همکاری با دشمن جرم محسوب می‌شد. نمایندگان از سال ۲۰۱۴ که روسیه شبه‌جزیره کریمه را از اوکراین جدا و به خاک خود منضم کرد نتوانسته بودند بر سر تصویب این قانون به توافق برسند.

قبل از تهاجم گسترده روسیه، تتیانا با مقامات محلی ارتباط برقرار می‌کرد تا اقلامی مانند هیزم را برای همسایگانش فراهم کند.

او می‌گوید وقتی که حاکمان روسی در شهر روی کار آمدند، یکی از دوستانش او را متقاعد کرد که برای تامین داروهای بسیار مورد نیاز همسایگان با آنها نیز تعامل داشته باشد.

او می‌گوید: «من داوطلبانه با آنها همکاری نکردم. من توضیح دادم که افراد معلول نمی‌توانند داروهای مورد نیاز خود را تهیه کنند. شخصی از من یک فیلم گرفت و آن را در فضای مجازی منتشر کرد و دادستانی اوکراین از آن استفاده کرد تا ادعا کند من برای روس‌ها کار می‌کنم.»

پس از آزادی شهر لیمان، رسیدهایی را که او امضا کرده بود به دادگاه نشان دادند که حاکی از ایفای مسئولیتی رسمی در همکاری با اشغالگران بود.

او با یادآوری این خاطره، ناگهان دستخوش هیجان می‌شود.

او می‌گوید: «جرم من چیست؟ اینکه برای مردمم مبارزه کردم؟»

او ادامه می‌دهد: «من هرگز برای روس‌ها کار نکردم. من زنده ماندم و اکنون خودم را در زندان می‌بینم.»

انیسیا سینیوک، کارشناس حقوقی در «مرکز حقوق بشر زمینا» در کی‌یف توضیح می‌دهد که قانون همکاری با دشمن ۲۰۲۲ برای جلوگیری از کمک مردم به ارتش روسیه تصویب شد که در آن زمان در حال پیشروی در خاک اوکراین بود.

او می‌گوید: «با این حال، این قانون شامل انواع فعالیت‌ها، از جمله فعالیت‌هایی است که به امنیت ملی آسیب نمی‌رسانند.»

جرم همکاری با دشمن طیف وسیعی از اقدامات را شامل می‌شود، از انکار غیرقانونی بودن تهاجم روسیه و حمایت حضوری یا آنلاین از آن کشور گرفته تا انجام اقدامات و ایفای نقشی سیاسی یا نظامی در حمایت و کمک به قدرت‌ اشغالگر.

مجازات‌های تعیین شده هم سنگین است و ممکن است تا ۱۵ سال حبس در پی داشته باشد.

از تقریباً ۹۰۰۰ پرونده همکاری که تا به امروز تشکیل شده است، خانم سینیوک و تیمش اکثر محکومیت‌ها، از جمله محکومیت تتیانا را تجزیه و تحلیل کرده‌اند و می‌گویند که نگران آن هستند که دامنه این قانون بیش از حد گسترده باشد.

خانم سینیوک می‌گوید: «اکنون افرادی که خدمات حیاتی را در سرزمین‌های اشغالی ارائه می‌کنند نیز طبق این قانون مسئول و در معرض پیگرد خواهند بود.»

او فکر می‌کند که قانون‌گذاران باید واقعیت زندگی و کار در نواحی تحت اشغال دشمن به مدت دو سال را در نظر بگیرند.

ما به شهر زادگاه تتیانا می رویم تا با شوهر ناتوان و پسر معلول او دیدار کنیم. با نزدیک شدن به لیمان، زخم‌های برجای مانده از جنگ ظاهر می‌شود.

در اینجا به تدریج آثار زندگی غیرنظامی کمرنگ می‌شود و وسایل نقلیه به تدریج به رنگ سبز نظامی در می‌آیند.

سیم‌های برق از دکل‌های شکسته آویزان است و راه آهن اصلی را علف‌های بلند پوشانده و از دید کمابیش پنهان کرده است.

در حالیکه مزارع گل آفتابگردان آسیب ندیده، آسیب گسترده به شهر کاملا مشهود است، آسیبی که در جریان حملات هوایی و در طول درگیری‌ها به شهر وارده شده است.

روس‌ها اکنون به فاصله ۱۰ کیلومتری عقب رانده شده‌اند اما ساکنان شهر به ما گفتند که آنها معمولا از ساعت ۱۵:۳۰ گلوله‌باران شهر را شروع می‌کنند و روزی که ما از شهر بازدید کردیم هم از این قاعده مستثنی نبود.

ولودیمیر آندریف، ۷۳ ساله، شوهر تتیانا به من می‌گوید که «در حفره‌ای گرفتارشده است» به طوری که خانواده او بدون حضور همسرش در حال از هم پاشیدن است و او و پسرش فقط به لطف همسایه‌ها قادر به ادامه زندگی هستند.

او می گوید: «اگر روحیه ضعیفی داشتم، می‌بایست اشک می‌ریختم.»

او می‌کوشد درک کند که چرا همسرش در کنارش نیست.

اگر تتیانا اتهام خود را می‌پذیرفت امکان داشت به مجازات سبک‌تری محکوم شود اما او قبول نمی‌کند که مرتکب جرمی شده است.

او می‌گوید: «من هرگز نمی پذیرم که دشمن کشورم هستم.»

البته دشمنان کشور وجود داشته‌اند و اقدامات آنها پیامدهای مرگباری هم در پی آورده است.

پاییز گذشته، به روستای آزاد شده هروزا در منطقه خارکیف در شرق اوکراین رفتیم و روی زمین خون‌آلود آنجا قدم گذاشتیم. یک موشک روسی به کافه‌ای اصابت کرده بود که مراسم تشییع جنازه یک سرباز اوکراینی در آن برگزار می‌شد.

تا زمانی که هروزا در اشغال نیروهای روس بود، برگزاری مراسم بزرگداشت قربانیان امکان نداشت.

در این حمله ۵۹ نفر – یعنی تقریبا یک چهارم جمعیت هروزا - کشته شدند. در خانه‌ها را می‌زدیم تا بچه‌هایی را که در خانه‌ها تنها مانده بودند پیدا کنیم؛ بچه‌هایی که پدر و مادرشان دیگر باز نمی‌گشتند.

نهادهای امنیتی اوکراین بعدها فاش کرد که دو برادر به نام‌های ولودیمیر و دیمیترو مامون زمان و محل برگزاری مراسم را به روس‌ها خبر داده بودند.

این دو مرد محلی ماموران سابق پلیس بودند که ظاهرا تصمیم گرفتند برای نیروی اشغالگر کار کنند.

وقتی روستا آزاد شد، آن دو نفر هم همراه با سربازان روسی فرار کرده و به آن سوی مرز رفته بودند اما همچنان با همسایگان قدیمی خود در تماس بودند. و همسایگان ناخواسته خبر برگزاری مراسم را به آنها داده بودند.

آن دو برادر به اتهام خیانت به کشور تحت پیگرد قرار دارند اما بعید است که به اوکراین بازگردند و زندانی شوند.

این ماجرا نشاندهنده تصویر کلی داستان نبرد دولت اوکراین با کسانی است که با دشمن این کشور همکاری می‌کنند.

کسانی که مرتکب جنایات جدی‌تری می‌شوند – مانند دادن گرا به دشمن برای هدف قرار دادن مناطق مختلف یا انتقال اطلاعات نظامی یا سازماندهی همه‌پرسی‌های ساختگی جهت مشروعیت بخشیدن به اشغال سرزمین‌های این کشور توسط نیروی اشغالگر – معمولا در دسترس پلیس نیستند تا بازداشت شوند و محاکمه آنها عمدتا به صورت غیابی برگزار می‌شود.

اغلب کسانی که روانه دادگاه می‌شوند آنهایی هستند که با اتهامات سبک‌تری روبه‌رو هستند.

بر اساس کنوانسیون ژنو، نیروهای اشغالگر روسیه باید به مردم اجازه ادامه زندگی در مناطق اشغالی را بدهند و نیازهای زندگی آنها را فراهم آورند.

درست همانطور که تتیانا می‌گوید، زمانی که نیروهای روسی در ماه مه ۲۰۲۲ لیمان را اشغال کردند، او سعی کرد برای این منظور کار کند.

پرونده او یکی از چندین پرونده‌های مشابه است که ما در شرق اوکراین آنها را کشف کردیم.

متهمان این پرونده‌ها از جمله شامل یک مدیر مدرسه هستند که به دلیل قبول متون درسی روسی زندانی شده است – وکیل مدافع او می‌گوید دفاعیه او این است که اگرچه مواد روسی را پذیرفت اما هرگز آنها را تدریس نکرد.

و در منطقه خارکیف، از پرونده مدیر یک استادیوم ورزشی آگاه شدیم که به دلیل ادامه میزبانی مسابقات در زمان اشغال محل با احتمال محکومیت به ۱۲ سال زندان مواجه است.

وکیل او می‌گوید که او فقط دو بازی دوستانه را بین تیم‌های محلی ترتیب داد.

از نظر سازمان ملل متحد، این نوع محکومیت به اتهام همکاری با دشمن، ناقض قوانین بشردوستانه بین‌المللی است.

در این بیانیه آمده است که اقدام قضایی علیه یک سوم از کسانی که از آغاز جنگ در اوکراین در فوریه ۲۰۲۲ تا پایان سال ۲۰۲۳ محکوم شدند، فاقد وجاهت قانونی بوده است.

دانیل بل، رئیس نهاد نظارت بر حقوق بشر وابسته به سازمان ملل متحد می‌گوید: «جنایت‌هایی در سرزمین‌های اشغالی اوکراین صورت گرفته شده است و مهاجمان باید به خاطر آسیب‌هایی که به اوکراین وارد کرده اند پاسخگو باشند - اما ما همچنین شاهد اجرای ناعادلانه این قانون بوده‌ایم.»

خانم بل استدلال می‌کند که موضوع این است که این قانون انگیزه‌های افراد را در نظر نمی‌گیرد، مثلا اینکه آیا آنها به عمد و به شکلی فعال با دشمن همکاری می‌کنند یا در پی کسب درآمد و تامین معاش بوده‌اند که البته غیرقانونی نیست.

او می‌گوید که عبارات مبهم این قانون باعث شده است تا همه این افراد مجرم شناخته شوند.

او می‌گوید: «نمونه‌های متعددی وجود دارد که در آنها افراد به خاطر اینکه تحت فشار بودند دست به اقدامی زدند یا برای زنده ماندن کاری کردند.»

این دقیقا همان چیزی است که برای دیمیترو هراسیمنکو، از اهالی شهر لیمان یعنی زادگاه تتیانا رخ داد.

در اکتبر ۲۰۲۲، و پس از فروکش کردن آتش توپخانه و خمپاره، او از زیرزمین خانه خود بیرون آمد. تا آن زمان، خط مقدم جبهه از لیمان عبور کرده و خانه او تحت اشغال روسیه بود.

او به یاد می‌آورد: «در آن زمان مردم به مدت دو ماه بدون برق زندگی کرده بودند.»

دیمیترو ۱۰ سال به عنوان برقکار در این شهر کار کرده بود.

مقامات اشغالگر برای بازگرداندن برق به خانه‌های مردم از داوطلبان درخواست کمک کردند و او دستش را بالا برد.

او می‌گوید: «مردم می‌بایست زنده بمانند و روس‌ها گفتند من می‌توانم فلان ‌طور کار کنم یا اصلا کار نکنم. می‌ترسیدم شرط آنها را رد کنم و مورد اذیت و آزارشان قرار بگیرم.»

برای دیمیترو و تتیانا، شادی از آزادی شهر از اشغال روس‌ها چندان طول نکشید.

پس از اینکه ارتش اوکراین شهر را دوباره به دست گرفت، ماموران سرویس امنیتی آنها را برای بازجویی دستگیر کردند.

دیمیترو پس از اعتراف به تامین برق برای اشغالگران روس، به سرعت به حبس تعلیقی محکوم و به مدت ۱۲ سال از کار به عنوان برقکار دولتی محروم شد.

ما او را در گاراژی یافتیم که اکنون به عنوان مکانیک در آنجا کار می‌کند.

ابزار نو و براق حاکی از تغییر شغل اجباری او است.

او می‌گوید: «من نباید مثل همکاران دشمن که برای شلیک موشک به آنها گرا می‌دادند قضاوت شوم.»

اعتراض او مانند اعتراض تتیانا بود.

تتیانا گفت: «وقتی یک ارتش خارجی وارد محل زندگی شما می‌شود چه احساسی دارید؟ البته احساس ترس.»

چنین ترسی موجه است. سازمان ملل شواهدی یافته است که نیروهای روسیه پس از اشغال اراضی اوکراین، افرادی را که به اوکراین وفادار بوده‌اند هدف قرار داده و حتی شکنجه کرده‌اند.

خانم بل، عضو نهاد نظارتی سازمان ملل می‌گوید: «ما مواردی از بازداشت، شکنجه، ناپدید شدن جبری افراد توسط روس‌ها صرفا به دلیل ابراز دیدگاهشان در‌ طرفداری از اوکراین داشته‌ایم.»

از لحظه‌ای که روسیه در سال ۲۰۱۴ به کریمه حمله کرد، تعریف «طرفدار روسیه» از نظر قانون‌گذاران اوکراینی تغییر کرد یعنی از فردی که صرفا طرفدار روابط نزدیک‌تر اوکراین با روسیه است تا کسی که از حمله روسیه که نسل‌کشی دانسته شده حمایت کرده است.

در همان سال، نیروهای نیابتی روسیه - با بودجه دولت آن کشور - یک سوم از مناطق دونتسک و لوهانسک اوکراین را اشغال کردند.

معمولا افراد مسن‌تر هستند که به میل خود یا به اجبار در مناطق تحت اشغال زندگی می‌کنند. برخی از این افراد ممکن است توان ترک این مناطق را نداشته باشند.

و البته کسانی هم نوستالژی دوره شوروی را دارند که اوکراین زیر حکومت مسکو بود و کسانی که واقعا طرفدار روسیه هستند.

اما با توجه به اینکه این امکان وجود دارد که روزی تمامی اراضی اشغالی آزاد شوند و بار دیگر زیر حاکمیت اوکراین قرار گیرند، آیا قانون همکاری با دشمن بیش از اندازه سختگیرانه نیست؟

دیدگاه یکی از نمایندگان مجلس که در تهیه این قانون مشارکت داشته کاملا صریح است: «شما یا با ما هستید یا بر ما.»

آندری اوساچوک، معاون کمیته پارلمانی نظارت بر اجرای این قانون است.

او به شدت این نظر را رد می‌کند که این قانون کنوانسیون ژنو را نقض می‌کند، اما می‌پذیرد که نیاز به اصلاحاتی دارد.

او می‌گوید: «عواقب همکاری با دشمن بسیار سخت است، اما این یک جرم عادی نیست. ما از مرگ و زندگی صحبت می کنیم.»

آقای اوسادچوک معتقد است که در واقع این قوانین بین‌المللی هستند که باید خود را با شرایط جنگ در اوکراین انطباق دهند و نه برعکس.

او می‌گوید: «هدف ما این است که باید دوباره اوکراین را در سرزمین‌های آزاد شده بسازیم، نه اینکه هدفمان این باشد که رضایت کسی را در دنیای بیرون به دست آوریم.»

نهاد نظارتی سازمان ملل اعتراف می‌کند که پیشرفت‌هایی در زمینه اجرای این قانون صورت گرفته است.

دادستان کل اوکراین اخیرا به شعب دادستانی دستور داد که در جریان تحقیقات در مورد پرونده‌های همکاری با دشمن، قوانین بشردوستانه بین‌المللی را رعایت کنند.

پارلمان اوکراین همچنین در نظر دارد در ماه سپتامبر اصلاحاتی در این قانون به عمل آورد.

براساس یکی از اصلاحات پیشنهادی، برخی از متهمان به جای مجازات زندان، به پرداخت جریمه محکوم خواهند شد.

در حال حاضر، مقامات اوکراین افرادی مانند تتیانا و دیمیترو را مستحق مجازات سنگین می‌دانند با این هدف که اوکراین سرانجام بتواند از چنگ روسیه رهایی یابد.

این دو نفر ادعا می‌کنند که تنها از این پشیمان هستند که با نزدیک شدن روس‌ها، از محل زندگی خود فرار نکردند.

اما با توجه به اینکه مقامات اوکراین آنها را زیر نظر دارند و خطر سقوط مجدد لیمان هم وجود دارد، مشخص نیست که آنها تا چه اندازه می‌توانند به صراحت نظر واقعی خود را بگویند.