تشییع آيت‌الله خمینی؛ رکورد گینس و مراسمی که بارها از کنترل خارج شد

در روزهای آینده مراسم تشییع علی حسینی خامنه‌ای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی، در ایران برگزار می‌شود. او که بیش از ۳۶ سال این سمت را بر عهده داشت، روز ۲۸ فوریه (۹ اسفند ۱۴۰۴) در جریان حملات آمریکا و اسرائیل به ایران کشته شد.

۳۷ سال پیش در اوایل ژوئن ۱۹۸۹ (نیمه خرداد ۱۳۶۸) مراسم تشییع روح‌الله خمینی، بنیان‌گذار جمهوری اسلامی و نخستین رهبر آن، پس از درگذشت او در تهران، برگزار شد. پس از مرگ او، مجلس خبرگان رهبری، علی خامنه‌ای را به عنوان رهبر جمهوری اسلامی انتخاب کرد.

مراسم تشییع آيت‌الله خمینی یکی از بزرگ‌ترین و در عین حال آشفته‌ترین تشییع جنازه‌های تاریخ معاصر به شمار می‌رود. بر اساس برآوردهای ایران، بیش از ۱۰ میلیون نفر در این مراسم شرکت کردند که باعث شد گینس آن را از نظر نسبت شرکت‌کنندگان به جمعیت کشور، بزرگ‌ترین تشییع جنازه ثبت‌شده معرفی کند.

با وجود آن‌که پیش از مرگ آیت‌الله خمینی، اخبار مربوط به وخامت حال او اعلام شده بود، خبر درگذشت او برای بسیاری از هوادارانش شوک بزرگی بود؛ آن هم حدود ده سال پس از سرنگونی حکومت شاه و تاسیس جمهوری اسلامی و کمتر از یک سال پس از پایان جنگ ایران و عراق.

مراسم تشییع به صحنه‌هایی آشفته و خارج از کنترل تبدیل شد. جمعیت عظیمی به محل مراسم سرازیر شدند و بسیاری از عزاداران برای نزدیک شدن به جنازه رهبر جمهوری اسلامی به سوی تابوت او هجوم بردند. در نتیجه، مقام‌ها ناچار شدند نخستین تلاش برای دفن را متوقف کنند و مراسم را بعدا در شرایطی با تدابیر امنیتی شدیدتر از سر بگیرند.

در مراسم «وداع» و تشییع چه گذشت؟

مستند «روح‌الله» که به زندگی آيت‌الله خمینی می‌پردازد، در آخرین قسمت خود تصاویری از روزهای پایانی زندگی او در بیمارستان را نشان می‌دهد.

در این تصاویر، آقای خمینی در بستر بیماری دیده می‌شود، در حالی که پزشکان و اعضای خانواده‌اش در اطراف او حضور دارند. او به وضوح ضعیف شده، به سختی حرکت می‌کند و تقریبا توان سخن گفتن ندارد.

این مستند همچنین صحنه‌هایی را نشان می‌دهد که در آن آيت‌الله خمینی با کمک چند نفر نماز می‌خواند و در بخش‌هایی دیگر اطرافیان تلاش می‌کنند به او غذا بدهند. سپس تصاویری پخش می‌شود که پزشکان و همراهانش را هنگام تلاش برای احیای او نشان می‌دهد.

این تصاویر با صحنه‌هایی از گریه و اندوه نزدیکان او پس از اعلام خبر درگذشتش پایان می‌یابد.

روح‌الله خمینی شامگاه سوم ژوئن ۱۹۸۹ (۱۳ خرداد ۱۳۶۸) درگذشت و رادیو و تلویزیون دولتی ایران صبح روز بعد خبر مرگ او را اعلام کردند. مقام‌ها ۴۰ روز عزای عمومی اعلام کردند و هواداران او در خیابان‌ها به سوگواری پرداختند.

با انتشار خبر درگذشت او، جمعیت زیادی از نقاط مختلف ایران راهی تهران شدند تا در مراسم تشییع جنازه‌اش شرکت کنند.

در روز پنجم ژوئن (۱۵ خرداد) جنازه آیت‌الله خمینی به مصلای تهران منتقل شد. جسد او که در کفنی سفید پیچیده شده بود، درون محفظه‌ای سرد و شیشه‌ای روی سکویی بلند قرار گرفت تا مردم بتوانند برای آخرین بار با او وداع کنند.

تصاویر هوایی از حضور انبوه جمعیت در اطراف مصلی حکایت داشت؛ صحنه‌هایی همراه با گریه، سینه‌زنی، ازدحام شدید و موارد متعدد غش کردن افراد بر اثر گرما و تراکم جمعیت.

جنازه آقای خمینی تا روز بعد در معرض دید عموم باقی ماند و سپس برای مراسم تدفین به قبرستان بهشت زهرا در جنوب تهران منتقل شد؛ جایی که جمعیت بارها از کنترل خارج شد.

صبح ششم ژوئن (۱۶ خرداد)، پس از اقامه نماز میت، انتقال جنازه آيت‌الله خمینی از مصلای تهران به سمت بهشت زهرا آغاز شد.

قرار بود کاروان تشییع، مسیری طولانی میان مرکز تهران و بهشت زهرا را طی کند که حدود ۳۰ کیلومتر بود. تصاویر نشان می‌داد که در دو سوی این مسیر، جمعیت عظیمی صف کشیده بود.

اما خودرو حامل آقای خمینی در میان انبوه جمعیت به کندی حرکت می‌کرد و برگزارکنندگان نتوانستند مسیر برنامه‌ریزی‌شده را طبق نقشه ادامه دهند.

نیروهای امنیتی و سپاه پاسداران برای باز کردن مسیر و دور کردن خودرو از میان جمعیت وارد عمل شدند، زیرا کاروان تشییع چندین بار از کنترل خارج شد.

در همین حال، جمعیت زیادی نیز در اطراف بهشت زهرا گرد آمده بودند و همین موضوع دفن او را دشوارتر می‌کرد.

سرانجام، پس از آن‌که انتقال زمینی پیکر به محل دفن ممکن نشد، مقام‌ها تصمیم گرفتند آن را با بالگرد به بهشت زهرا منتقل کنند.

اما در آنجا نیز کنترل جمعیت دشوار بود. با فرود بالگرد، شمار زیادی از عزاداران به سوی تابوت هجوم بردند تا کفن را لمس کنند یا بخشی از آن را به عنوان تبرک با خود ببرند.

تصاویر منتشرشده نشان می‌دهد که تعدادی از عزاداران خود را به تابوت رساندند و در جریان ازدحام، کفن کنار رفت و بخشی از جنازه نمایان شد. نیروهای امنیتی و سپاه پاسداران سرانجام توانستند کنترل جنازه را در اختیار بگیرند و برای کفن کردن مجدد منتقل کنند.

اکبر هاشمی رفسنجانی که در آن زمان رئیس مجلس بود، با یک بالگرد اختصاصی به محل رسید و در نظارت بر بازگرداندن نظم به مراسم و انتقال پیکر برای کفن مجدد مشارکت کرد.

احمد خمینی، فرزند روح‌الله خمینی، نیز در مراسم دفن حضور یافت. همزمان رادیو ایران اعلام کرد که مراسم به تعویق افتاده است تا جمعیت از محل دور شود.

سرانجام بالگرد حامل جنازه پس از چند تلاش ناموفق توانست فرود بیاید. این بار جسد در تابوتی فلزی و مهر و موم‌شده قرار داشت و سرانجام مراسم دفن برگزار شد.

بر اساس آمار ثبت‌شده در رکوردهای جهانی گینس، ازدحام و فشار جمعیت باعث کشته شدن هشت نفر و زخمی شدن حدود ۵۰۰ نفر شد. همین منبع همچنین تعداد شرکت‌کنندگان در مراسم را، بر پایه برآوردهای رسمی ایران، حدود ۱۰ میلیون و ۲۰۰ هزار نفر اعلام کرده است.

مقام‌های ایران این روزها خود را برای برگزاری مراسم تشییع علی خامنه‌ای، دومین رهبر جمهوری اسلامی، آماده می‌کنند.

آيت‌الله خمینی، بنیان‌گذار جمهوری اسلامی و نخستین رهبر آن، یکی از تاثیرگذارترین چهره‌های دینی و سیاسی تاریخ معاصر ایران بود. او رهبری انقلابی را بر عهده داشت که در سال ۱۹۷۹ به سقوط حکومت پهلوی انجامید و نظام ولایت فقیه را پایه‌گذاری کرد.

علی خامنه‌ای در سال ۱۹۸۹ (۱۳۶۸) جانشین او شد و طولانی‌ترین دوره رهبری جمهوری اسلامی از زمان تاسیس آن را برعهده داشت؛ شخصیتی که نقشی محوری در تعیین سیاست‌های داخلی و خارجی کشور داشت. حامیان این دو رهبر آنان را نماد استقلال و مقاومت در برابر نفوذ غرب می‌دانند، در حالی که منتقدانشان از تمرکز قدرت و محدود شدن آزادی‌های سیاسی و اجتماعی در دوران رهبری آنان انتقاد می‌کنند.

انتظار می‌رود مقام‌های جمهوری اسلامی برای علی خامنه‌ای نیز مراسم تشییع گسترده‌ای همراه با تدابیر امنیتی شدید برگزار کنند.

نحوه کشته شدن آقای خامنه‌ای نیز به این مراسم بُعدی نمادین بخشیده است. مقام‌های جمهوری اسلامی و حامیانشان در روایت رسمی خود از او با عنوان «شهید» یاد می‌کنند؛ واژه‌ای که جایگاه برجسته‌ای در ادبیات سیاسی و مذهبی جمهوری اسلامی دارد.