دختران افغان در تیک‌تاک می‌گویند و انجام می‌دهند، آنچه را که در افغانستان نمی‌توانند

این روزها وقتی به تیک‌تاک افغان‌ها سر می‌زنید، با انبوهی از ویدئوهای آماتور و حرفه‌ای؛ ترکیبی از موسیقی، لب‌خوانی، کمدی، بحث‌های داغ سیاسی، قومی و اجتماعی و حتی ویدئوهای علمی مواجه می‌شوید.

افراد زیادی از این پلتفرم اشتراک‌گذاری ویدئو برای رسیدن به شهرت، سرگرمی یا هم درآمد مالی استفاده می‌کنند.

تیک‌تاک در دو سال اخیر بین جوانان و به‌ویژه دختران جوانی که اخیرا از افغانستان بیرون شده‌اند، محبوبیت بیشتری کسب کرده ‌است.

اما سوال اساسی این است که این شبکه چگونه به یکی از پاتوق‌های اصلی جوانان و نوجوانان افغانستان به ویژه در دوسال اخیر تبدیل شده‌ است و چگونه شماری زیادی از زنان جوان افغان توانسته‌اند به اینفلوئنسرها و سلبریتی‌های شناخته‌شده‌ در این پلتفرم تبدیل شوند؟

تیک‌تاک را «جدی» گرفته‌اند

تمنا جهش، خبرنگار و رئیس سازمان «جهش»، که حالا در آلمان زندگی می‌کند، از کاربران فعال تیک‌تاک با هزاران فالور است. می‌گوید تیک‌تاک در چند سال اخیر به پلتفرم «بسیار داغ و پربیننده» تبدیل شده‌است و: «مردم از تیک‌تاک بیشتر استفاده می‌کنند. اگر ۲۴ ساعت در تیک‌تاک نباشند.»

یکی از مشخصات تیک‌تاک شاید همین ماهیت اعتیادآور محتوای آن برای کاربران باشد.

ویدیوها به صورت خودکار و پی‌هم مطابق با علاقه بیننده پخش می‌شوند که فرد را در دریایی از ویدئوهای جالب، هیجان‌انگیز و اعتیادآور غرق می‌کند.

تمنا جهش هفته‌ای یک‌ بار به مدت دو ساعت زنده در تیک‌تاک ظاهر می‌شود.

او می‌گوید: «جالب این است که خبرنگاران، نطاقان (گویندگان)، ورزشکاران و هنرمندان همه‌وهمه آمده‌اند و تیک‌تاکر شده‌اند. تیک‌تاک برای آنها بسیار مهم است، در حالی‌که دیگران از این پلتفرم برای خنده و ریشخندی استفاده می‌کنند. ولی افغانها آن را بسیار جدی گرفته‌اند و همه مسلک (حرفه)، شغل و برنامه‌های زندگی خود را رها کرده‌ و به تیک‌تاک رو آورده‌اند.»

به گفته تمنا «آنها با سه هدف از تیک‌تاک استفاده می‌کنند: شهرت، پول و جنگ (بحث).»

تیک‌تاک و خلای آموزش دختران

هوش مصنوعی تیک‌تاک از روی ویدئوهایی که کاربر تماشا می‌کند و یا آن‌ها را دنبال می‌کند برای محتواهای جدید و مشابه‌ فراهم می‌کند تا این فضا را بیش از پیش اعتیاد‌آور کند و شاید این همان چیزی است که تیک‌تاک را به پلتفرم جذاب بسیاری از جوانان و نوجوانان در سراسر جهان تبدیل کرده ‌است.

عُنقا عجایبزی، دانشجوی ۲۱ ساله از قندهار در سال ۲۰۲۰ با بورسیه تحصیلی سفارت آمریکا در کابل به آسیای میانه رفت و پس از سقوط کابل به دست طالبان با شمار دیگری از دانشجویان دختر به آمریکا انتقال یافتند و اکنون در این کشور در رشته خبرنگاری تحصیل می‌کند.

او که بیش از صدهزار فالور در تیک‌تاک دارد، می‌گوید به دلیل رشته تحصیلی و علاقه‌ به سیاست، ابتدا در تیک‌تاک «بحث‌های سیاسی می‌کرد» که به مذاق بعضی از افراد خوش نمی‌آمد و در نتیجه آن «تهدیدهایی» دریافت می‌کرد. از این‌رو، او از بحث‌های سیاسی دست کشید و حالا زبان پشتو و اطلاعات عمومی را به دختران محروم از مکتب/مدرسه آموزش می‌دهد.

عُنقا می‌گوید: «پس از بسته شدن مکاتب دخترانه از سوی طالبان در افغانستان، تدریس زبان پشتو و اطلاعات عمومی برای دختران محروم از مکتب به یک وظیفه انسانی برای من مبدل شد. من این خدمت را از راه تیک‌تاک به دختر خانم‌ها انجام می‌دهم».

با این وجود، تمنا جهش، که نزدیک به ۳۵ هزار فالور در تیک‌تاک دارد، به این باور است که تیک‌تاک یک پلتفرم غیرقابل کنترل است و محل اجتماع و اختلاف افکار منحرفی است که در ذهن نوجوانان رسوخ می‌کند و یکی از این انحرافات فکری پوچ‌گرایی است.

خانم جهش می‌گوید: «متوجه شدم بیشتر افراد بی‌هدف، عقده‌ای، بی‌برنامه و پوچ‌گرا از تیک‌تاک استفاده می‌کنند. بخصوص برخی دختر خانم‌ها از این پلتفرم به گونه بسیار زشت، زننده و منفی استفاده می‌کنند و می‌خواهند از طریق فحشا و پوچ‌گرایی به شهرت برسند.»

او می‌گوید: «اگر قرار باشد فعالیت افغان‌ها [در تیک‌تاک] را قضاوت کنم؛ کلا پوچ‌گرا، کلا توهین و کلا فحش است. همه به جان هم افتاده‌اند و از آدرس زبان، به قوم و مذهب یکدیگر توهین می‌کنند.»

او افزود که «دخترانی که در افغانستان اجازه کار و یا ادامه تحصیل نداشتند، امروز به آمریکا و اروپا آمده‌اند، برای خود در تیک‌تاک حساب بازکرده‌اند و هر آن چیزی را که نمی‌توانستند بگویند و انجام بدهند، در تیک‌تاک می‌گویند و انجام می‌دهند.»

با آنهم خانم جهش همچنین می‌پذیرد که برخی از زنان افغان فعالیت‌های مثبتی نیز دارند.

«به زنان مشاوره می‌دهم»

یک مطالعه در ولایت هرات که توسط مرکز مطالعات اپیدمیولوژیک (همه‌گیری) افغانستان در ماه مارس/مارچ امسال انجام شد، نشان می‌دهد که علائم افسردگی در دو سوم نوجوانان افغانستان مشاهده شده‌است.

سازمان ملل هم در مورد «مشکلات گسترده سلامت روانی و افزایش گزارش‌های مربوط به خودکشی» هشدار داده‌است. بنابراین، افراد در نبود متخصص روان درمانگر و هزینه‌های بالای مشاوره، به برنامه‌های مجانی متخصصان افغان در تیک‌تاک رو می‌آورند.

صغری سلطانی ۳۲ ساله که تحصیلات خود را در رشته روانشناسی و کوچینگ/مربی‌گری در ناروی/نروژ به پایان رسانده و در این کشور زندگی می‌کند، از یک سال به این سو از راه تیک‌تاک به افغانها در داخل و خارج از کشور مشاوره می‌دهد. او با هزاران فالور هفته‌ای دو بار برای یک ساعت به صورت زنده با افغان‌هایی که با مشکل روحی و روانی دست و پنجه نرم می‌کنند، کار می‌کند.

خانم سلطانی می‌گوید: «اکثر کسانی که با من تماس می‌گیرند می‌خواهند از دردها و مشکلات روحی و روانی که در کودکی متحمل شده‌اند، رهایی یابند. جامعه رنج‌های زیادی را بر آنها وارد کرده‌است که شنیدن آنها خیلی دردناک است، دردهای برخی از آنها بسیار عمیق است و من با استفاده از روش‌های که خودم را کمک کرده‌است، به آنها مشاوره می‌دهم. به زنان یاد می‌دهم که چگونه با خشونت ها و محدودیت‌های که بر آنها از سوی طالبان تحمیل شده‌است کنار بیایند.»

«در برابر دوربین آرایش، رقص و لب‌خوانی می‌کنم»

در حالی که طالبان موسیقی را ممنوع اعلام کرده است، ویدیو‌های کوتاه چند ثانیه‌ای توانسته افغان‌های تشنه موسیقی را به خود جذب کند. ویدیوهای موسیقی از محبوبیت بیشتری بین کاربران افغان دارند. برخی کاربران بدون آشنایی با آوازخوانی و نواختن سازها، با لب‌خوانی قطعه‌های موسیقی محلی و پاپ افغانستان کلیپ‌های جذاب ویدئویی می‌سازند.

مریم ۳۵ ساله مقیم کانادا که مادر چند فرزند قد و نیم قد است، علاقه زیادی به رقص‌ و لب‌خوانی دارد و وقتی از کارهای خانه، مراقبت از فرزندان و کارش به‌عنوان مربی آموزش رانندگی فارغ می‌شود، در مقابل دوربین آرایش، رقص و لب‌خوانی می‌کند. مریم بیش از ۱۳۲ هزار فالور دارد، ویدئوهایش بیشتر از یک میلیون بار بازدید شده‌اند.

مریم برای ساخت ویدئو در تیک‌تاک از آهنگ‌های پرطرفدار هنرمندان افغان و غیرافغان که در فضای مجازی ترند شده‌اند بهره می‌برد.

موسیقی بخش جدایی‌ناپذیر بسیاری از کاربران افغان در تیک‌تاک است. کاربران تنها با جستجوی یک آهنگ، به ویدئوهای تیک‌تاک دست پیدا می‌کنند و می‌توانند کلیپ‌های جدید را بیابند. آن را با محتوا تطبیق بدهند و مخاطبان بیشتری را جذب کنند، دقیقا کاری که مریم انجام می‌دهد.

چند هنرمند سرشناس افغانستان ویدئوهای مریم را که آهنگ‌های آنها را بازخوانی کرده است، بازپخش کرده‌اند و از او به عنوان یک اینفلوئنسر و یا سرگرم‌کننده در محافل هنری خود دعوت می‌کنند. اما مریم این موفقیت را به آسانی به دست نیاورده‌است، تحقير، توهین، ناسزاها، فحاشی‌ها و برچسب زنی‌های زیادی را از نزدیکان و کاربران تیک‌تاک دریافت کرده‌است.

مریم می‌گوید: «از کودکی عاشق رقصیدن بودم و خانواده‌ام این را می‌داند. رقص برای من یک هنر است، من عاشق موسیقی هستم، ریتم را دوست دارم. اما مردم افغانستان به کسی که در شبکه‌های اجتماعی می‌رقصد، برچسب فاحشه می‌زنند، اصلا نمی‌توانم درک کنم که یک زن چطور با رقصیدن در تیک‌تاک می‌تواند فاحشه شود.»

مریم می‌گوید حضورش در تیک‌تاک روی روابطش با دیگران و حتی خانواده‌اش تأثیر «منفی» گذاشته است، چون خانواده‌اش نگران حرف‌های دیگران و قضاوت مردم هستند تا خوشی فرزند خودشان در حالی که او فقط کاری را که دوست دارد انجام می‌دهد.

مریم می‌افزاید: «من به کسی صدمه نمی‌زنم ویا دزدی نمی‌کنم، فقط از زندگیم لذت می‌برم و راستش، رقصیدن در تیک‌تاک برای من به تراپی/درمان مبدل شده‌است. اما افغان‌ها به من می‌گویند سن‌ خودت زیاد است به جایی نمی‌رسی، اما من دوست دارم برقصم و استعداد خود را نشان بدهم. چندبار تصمیم گرفتم شبکه‌های اجتماعی را به خاطر حرف‌های مردم ترک کنم ولی با خودم گفتم نه، این کاری است که دوست دارم انجام بدهم. چرا باید به نظرات دیگران اهمیت بدهم؟ من فقط به شادی، رفاه و آرامش خودم اهمیت می‌دهم و رقص و هنر آن را برای من به ارمغان می‌آورد.»

مریم آرزو دارد مردم «این ایدئولوژی نفرت انگیز» را کنار بگذارند و با استفاده از کارت دین و سنت‌ها بر زنان در شبکه‌های اجتماعی نتازند. تنها آرزوی او این است که روزی به رسمیت شناخته شود و خانواده، دوستان و سایر افراد دیگر به دلیل زن بودنش، سن، دین، فرهنگ و فرم بدنش او را قضاوت نکنند.

اینفلوئنسرهای افغان در داخل و خارج از کشور در حال رشد هستند. تمنا جهش می‌گوید ویدئوها و بحث‌های علمی در مقایسه با با محتوای سرگرم کننده آنقدر پرطرفدار نیستند و محبوبیت ندارند.

اما طالبان «ممنوع» اعلام کرده

حکومت طالبان در سال ۲۰۲۲ تیک‌تاک را به دلیل آنچه «به بیراهه کشاندن جوانان» خواند، ممنوع اعلام کرد.

ولی این ممنوعیت نتوانست جلو جوانان شهرنشین را که به سلبریتی‌های مجازی تبدیل شده بودند، بگیرد. تنها تغییری که در شیوه کار آنها آمده، این است که از موضوعات جنجالی و سیاسی دوری می‌کنند و در عوض مراکز خرید، جاهای دیدنی، قهوه خانه‌ها و بناهای تاریخی را نشان می‌دهند، لب‌خوانی می‌کنند و یا گیم بازی می‌کنند.

در ویدیوهایی که از داخل افغانستان تهیه می‌کنند، تلاش می‌کنند هیچ اشاره‌ای به خشونت، بحران اقتصادی و نقض حقوق بشر در افغانستان تحت حکومت طالبان نکنند.

یک جوان ۲۳ ساله که نزدیک به نیم میلیون فالور دارد و ویدئوهایش بیش از ۱۰ میلیون بار لایک و بازدید گرفته‌اند، می‌گوید: «زمانیکه طالبان تیک‌تاک را بستند فعالیت ما بسیار کم شده بود و اکنون یگان ویدئو که می‌گیریم برای افغانستان نیست، بلکه برای هموطنان ما در خارج از کشور است و سعی می‌کنیم بیشتر در انستاگرام فعالیت داشته باشیم.»

او می‌گوید که طالبان تنها شرایط فعالیت آنها را محدود کرده‌اند و تا به حال به صورت مستقیم مانعی کار آنها نشده‌اند.

وی می‌افزاید: «وقتیکه طالبان تیک‌تاک را بستند انگیزه ما به خاطر ساختن ویدئو بسیار کم شده بود چون نمی‌خواستیم با حکومت فعلی در جنجال بمانیم، دندان روی جگر گذاشتیم و شرایط آنها را پذیرفتیم. من بیشتر از داخل خانه فعالیت می‌کنم. بعضی وقتها هم که در بیرون از خانه برای ضبط برنامه می‌روم، کوشش می‌کنم به جاهایی بروم که به کسی مزاحمت نکنم و پس از ضبط برنامه فورا محل را ترک می‌کنم و به خانه باز می‌گردم.»

با آنکه هیچ ارقامی رسمی در مورد شمار کاربران تیک‌تاک در افغانستان وجود ندارد، اما برخی از منابع تخمین‌ می‌کنند که بیش از ۲ میلیون کاربر فعال در افغانستان وجود دارند.

تیک‌تاک در سال ۲۰۱۶ در چین راه‌اندازی شد و به گفته رئيس این شبکه توانسته حدود ۱۵۰ میلیون کاربر تنها در آمریکا، ۱۰۰ میلیون کاربر در خود چین و بیش از یک میلیارد کاربر در سراسر جهان برسد.

فیسبوک با حدود ۴ میلیون کاربر در این کشور پرطرفدارترین شبکه اجتماعی است. اما رشد فیسبوک در چند سال گذشته کند بوده است، در حالی که تیک‌تاک در همه جا، به ویژه در میان جوانان شهری خیلی فراگیر شده است.

برخی از کاربران شبکه‌های اجتماعی برای دسترسی به وب‌سایت‌هایی مسدود شده مانند تیک‌تاک از وی‌پی‌ان استفاده می‌کنند. کاربرانی که نمی‌خواهند از آنها نام ببریم، می‌گویند وی‌پی‌ان یا شبکه خصوصی مجازی یکی از بهترین ابزارها برای حفظ حریم خصوصی آنها در اینترنت است. این ابزار اتصال آنها را رمزگذاری می‌کند، آدرس آی‌پی آنها را پنهان می‌سازد و هنگام وبگردی، مشخصات آنها را مخفی نگه می‌دارد.

ثنا می‌گوید اینترنت هنوز در افغانستان کُند و گران است. و وای فای خانگی ۱ مگابیت بر ثانیه از ۴۰ تا ۷۵ دلار در ماه هزینه برمی‌دارد. این بدان معناست که حتی بارگیری و پخش ویدئوهای بسیار کوتاه در یوتیوب به زمان و دیتای قابل توجهی نیاز دارد. اما فارمت کوتاه تیک‌تاک به این همه زمان و دیتا نیاز ندارد.

افراد طالبان نیز از شبکه‌های اجتماعی از جمله واتساب، توییتر، تلگرام و یوتیوب به صورت گسترده استفاده می‌کنند. حالا برخی از افراد طالبان هم تبدیل به اینفلوئنسرهای شناخته شده‌ای به ویژه در توییتر تبدیل شده‌اند.