تفاهمنامه ایران و آمریکا؛ اختلافات اصلی حل نشده و یک پرسش ۳۰۰ میلیارد دلاری

تفاهم‌نامه میان ایالات متحده و ایران که روز چهارشنبه اعلام شد، در عمل به معنای بازگشایی تنگه هرمز و همچنین موافقت برای تلاش در جهت دستیابی به یک توافق نهایی درباره تقریبا تمامی مسائل دیگر است.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا در یک کنفرانس خبری طولانی در حاشیه نشست گروه هفت در فرانسه، این توافق را یک پیروزی بزرگ برای ایالات متحده توصیف کرد.

سپس هر دو کشور تایید کردند که این تفاهم‌نامه روز چهارشنبه امضا شده و اکنون اجرایی است.

اما جزئیات جدیدی که مقام‌های آمریکایی در گفت‌وگو با خبرنگاران منتشر کردند،‌ نشان می‌دهد که دو کشور هنوز راه درازی تا دستیابی به یک توافق جامع و نهایی صلح در پیش دارند؛ توافقی که هدف اصلی ترامپ، یعنی جلوگیری دائمی از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای، را محقق کند.

آقای ترامپ اصرار دارد که این تفاهمنامه تضمین می‌کند که ایران هرگز سلاح هسته‌ای خریداری یا توسعه و تولید نکند. اما متن این توافق که توسط مقامات حاضر در کنفرانس خبری با صدای بلند خوانده شد،‌ چیز دیگری است.

در عوض،‌ با تمدید آتش‌بس،‌ دو طرف تلاشی پر مخاطره را برای دستیابی به یک توافق هسته‌ای پایدار ظرف مدت ۶۰ روز آغاز می‌کنند. دولت باراک اوباما ۲۰ ماه مذاکره کرد تا سرانجام در سال ۲۰۱۵ به توافق هسته‌ای اولیه ایران معروف به برجام دست یابد. آیا دولت ترامپ می‌تواند این کار را فقط در دو ماه انجام دهد؟

در حال حاضر، متن تفاهمنامه ایران را متعهد می‌کند که ذخایر اورانیوم با خلوص بالایش را تحت نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی «رقیق‌سازی» کند. یعنی سطح غنی‌سازی را پایین بیاورد. یک مقام ارشد آمریکایی روز چهارشنبه این را «یک امتیاز قابل توجه» از سوی ایران خواند.

اما تمام جزئیات فنی مربوط به چگونگی اجرای این موضوع و جدول زمانی آن همچنان باید در طی این دوره ۶۰ روزه نهایی و مشخص شود.

آقای ترامپ همچنین گفته است که ایالات متحده هیچ پولی در اختیار ایران قرار نخواهد داد. این موضوع برای رئیس‌جمهور آمریکا اهمیت ویژه‌ای دارد، چون او بارها از پرداخت مبلغ یک میلیارد و ۷۰۰ میلیون دلار توسط دولت باراک اوباما به ایران در سال ۲۰۱۶ میلادی، انتقاد کرده است.

آقای ترامپ که به میراث سیاسی خود هم فکر می‌کند،‌ مشتاق بوده که توافق خود با ایران را بهتر از توافق دوران باراک اوباما جلوه دهد و از مسئله پرداخت پول به عنوان ابزاری برای نشان دادن موضع سختگیرانه‌تر خود در برابر تهران استفاده کرده است.

با این حال،‌ بر اساس متن این توافق، ایالات متحده متعهد می‌شود که با «همکاری شرکای منطقه‌ای، یک طرح نهایی و مورد توافق دوجانبه با ارزش حداقل ۳۰۰ میلیارد دلار آمریکا» برای بازسازی ایران تدوین و توسعه دهد.

یک مقام ارشد آمریکایی گفت که این توافق، ایالات متحده را به پرداخت حتی یک سنت به ایران متعهد نمی‌کند. اما متن اصلی توافق تا حدی مبهم است و به نظر می‌رسد این امکان را باز گذاشته که آمریکا در آینده در چارچوب این توافق برای پایان جنگ مبالغی را به ایران پرداخت کند.

این موضوع می‌تواند به یک چالش سیاسی مهم برای دونالد ترامپ و جی‌دی ونس، معاون او تبدیل شود چون هردو در جریان مبارزات انتخاباتی خود وعده داده بودند که آمریکا را وارد «جنگ‌های بی‌پایان» جدید نخواهند کرد.

جریان سیاسی ماگا (عظمت را دوباره به آمریکا بازگردانیم) که مخالف مداخله‌ در سیاست خارجی است،‌ ممکن است با چنین ترتیباتی مخالفت کند،‌ حتی اگر این کمک یا هر نوع پرداخت احتمالی به ایران مستقیما از سوی دولت آمریکا تامین نشود.

در این تفاهمنامه که یک صفحه و نیم است، به برخی از دیگر مسائل مهم هم به طور خلاصه و سطحی اشاره شده است و جزئیات چندانی درباره آن ارائه نشده است.

زمانی که جنگ آغاز شد، دونالد ترامپ اعلام کرد که یکی از اولویت‌های اصلی او جلوگیری از تامین مالی گروه‌های نیابتی ایران در منطقه از جمله حزب‌الله است.

این موضوع همچنین برای اسرائیل هم در اولویت قرار داشت، کشوری که در آغاز جنگ با ایالات متحده مشارکت کرد و به طور جداگانه هم در لبنان با این گروه مورد حمایت ایران درگیر است.

بر اساس تفاهمنامه اولیه، توقف درگیری‌ها شامل حزب‌الله لبنان هم می‌شود. با این حال در متن توافق فقط اشاره‌های محدودی به این گروه‌ شده و جزئیاتی ارائه نشده است. همچنین مشخص نیست که در ادامه مذاکرات، آیا ایران تحت فشار قرار خواهد گرفت تا دست از حمایت از حزب‌الله و دیگر گروه‌های نیابتی خود در منطقه بردارد یا خیر.

متنی که روز چهارشنبه منتشر شد، به طور مفصل به برنامه موشکی ایران هم نمی‌پردازد، موضوعی که دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو در آغاز جنگ آن را یکی از اولویت‌های اصلی خود اعلام کرده بودند.

اینکه آیا تفاهمنامه‌ای که امضا شده به یک توافق نهایی و جامع منجر خواهد شد یا خیر، هنوز مشخص نیست. متن توافق برای هر دو طرف یک مهلت ۶۰ روزه تعیین کرده است،‌ اما در عین حال تصریح شده که در صورت نیاز،‌ این مهلت قابل تمدید خواهد بود. این موضوع می‌تواند نشان دهنده این باشد که هیچ یک از دو کشور چندان مطمئن نیستند که بتوانند در این بازه زمانی به یک توافق جامع‌تر دست یابند.

حتی آقای ترامپ هم در نشست خبری خود در حاشیه نشست گروه هفت درباره چشم‌انداز صلح پایدار با ایران موضعی قاطع اتخاذ نکرد.

او به خبرنگاران گفت:‌ «اگر ظرف ۶۰ روز این کار انجام نشود،‌ اشکالی هم ندارد. ما دوباره برمی‌گردیم به بمباران.»