پنج سال حکومت طالبان؛ «قابله‌ام و باردار... برای آینده دخترم نگرانم»

«همین سه ماه پیش بود. مادر شش فرزند بود و حدود ۴۵ سال داشت. از یک خانواده فقیر. دیر به کلینیک رسیده بود از یک ولسوالی دور. به خاطر نبود دکتر و قابله... بسیار تلاش کردیم... هم وضعیت نوزادش بد بود و هم خودش! دو شبانه‌روز با مرگ دست ‌و پنجه نرم کرد و سرانجام تلاش‌های ما نتیجه نداد و جان داد. تنها توانستیم نوزادش را نجات بدهیم.»

این روایت مرضیه‌ (نام مستعار) یکی از قابله‌ها در افغانستان است که از پنج سال به این سو در کلینیکی کار می‌کند که برای حدود ۵۱ هزار نفر خدمات ارائه می‌کنند. این کلینیک دکتر متخصص زنان ندارد.

او داستان مرگ این مادر را بازگو می‌کند و می‌گوید که سالانه مادران زیادی در افغانستان که می‌توانند زنده باشند و زندگی کنند، به خاطر نبود دکتر و ماما در هنگام زایمان جان خود را از دست می‌دهند:

«دردناک است. سرنوشت این نوزاد و شش طفل دیگر بدون مادر چه خواهد شد؟ سرنوشت تمام خانواده چطور خواهد شد؟ همه‌مان ناراحت و جگرخون بودیم... برای ما سخت ترین تجربه، لحظات از دست دادن مریض‌مان است.»

افغانستان از جمله کشورهایی است که بالاترین آمار مرگ و میر مادران را دارد. این کشور با کمبود کارکنان امور بهداشتی زن از جمله قابله و ماما روبرو است. با وجود این حکومت طالبان نخست مکاتب را از کلاس ششم به بالاتر، سپس دانشگاه‌ها و پس از آن مراکز تحصیلات نیمه عالی طبی را به روی دختران بستند.

ممنوعیت تحصیل زنان و افزایش مرگ و میر مادران

اگرچه بارها سازمان‌های بین‌المللی در مورد عواقب تصمیم‌هایی از این دست که بالقوه میتواند منجر به افزایش مرگ و میر مادران شود، به حکومت طالبان هشدار دادند اما هنوز هم این ممنوعیت‌ها پابرجا است.

یک گزارش منتشرشده زیر عنوان «پروفایل صحی ولایتی» از سوی وزارت صحت عامه (بهداشت عمومی) افغانستان نشان می‌دهد که این هشدارها بی‌جا نبوده است. بر اساس این گزارش مرگ و میر مادران در این کشور نسبت به سال ۲۰۲۱ حدود ۵۰ درصد افزایش یافته است.

اگرچه آمار منتشر شده در مقایسه با گزارش‌های سازمان‌های بین‌المللی شمار کمتری از مرگ و میر را نشان می‌دهد اما با آنهم همان رقم ثبت شده نیز، افزایش را نشان می‌دهد.

در گزارش یادآوری شده آمده که اطلاعات مربوط به سراسر کشور است اما جزئیات ولایات هرات و قندوز در آن شامل نیست. بر اساس این گزارش افغانستان در سال ۲۰۲۱ میزان مرگ و میر مادران ۱۲۴ نفر در هر صد هزار نفر و در سال ۲۰۲۵ هم ۱۸۵ نفر در هر صد هزار نفر است.

گزارش‌های بین‌المللی هم این افزایش را تایید کرده‌اند.

ریچارد بنت، گزارشگر ویژه ملل متحد در امور حقوق بشر افغانستان، در فوریه سال جاری میلادی در گزارشی اعلام کرد که با بازگشت طالبان به قدرت، ممنوعیت آموزش زنان و کمبود شدید کارکنان در حوزه سلامت، روند کاهش مرگ و میر مادران که در زمان جمهوریت جریان داشت، در حال معکوس شدن است.

در این گزارش آمده «از ۵۲۱ مورد در هر ۱۰۰ هزار مورد زایمان در سال ۲۰۲۳ به ۶۳۸ مورد در هر ۱۰۰ هزار مورد رسیده است.»

در گزارش ریچارد بنت همچنین آمده که اکنون تنها ۲۷ درصد از داکتران عمومی، ۱۸ درصد از دکتران متخصص و ۲۹ درصد پرستاران زنان هستند.

گزارشی مشترک از سوی شماری از نهادهای بین‌المللی و ملی نشان می‌دهد که افغانستان اکنون بیش از ۶۳ هزار کارمند صحی و بهداشتی دارد.

«قابله‌ام و باردار... برای آینده دخترم نگرانم»

«به زودی دخترم به دنیا می‌آید. گاهی با خودم فکر می‌کنم اگر وضعیت به همین منوال ادامه پیدا کند، دخترم چه خواهد کرد؟ او حتی مانند من شانس تکمیل درسهایش در مکتب و مدرسه را هم نخواهد داشت، چه برسد به پوهنتون (دانشگاه)! اگر روزی ازدواج کند و باردار شود و زمان زایمان نیاز به کمک دکتر زنی داشته باشد و هیچ دکتر زنی در منطقه نباشد چی؟ مساله مرگ و زندگی است. من قابله‌ام و شاهد مرگ مادران بودم اما می‌فهمم این تنها دغدغه من نیست، شاید این دغدغه همه مادران در افغانستان باشد.»

مریم (نام مستعار) یکی دیگر از قابله‌های افغانستان است. او در منطقه‌ای زندگی می‌کند که برای پنجاه هزار نفوس تنها‌ یک دکتر زنان و یک قابله وجود دارد که اگر آنها بازنشسته شوند یا نخواهند دیگر کار کنند، منطقه بدون دکتر زنان می‌ماند.

او می‌گوید: «من در دانشگاه رشته مامایی می‌خواندم که دانشگاه‌ها را بستند. به مرکز نیمه عالی آموزش طبی رفتم تا درسم را ادامه دهم، آن را هم بستند. در کنار قابلگی دوره شش ماهه اولتراساوند و سونوگرافی زنان برای زایمان را هم گذراندم و حالا در این بخش کار می‌کنم. اگر یک روز نباشم، مردان و حتی زنان اجازه معاینه به یک مرد را نمی‌دهند.»

جایی که او اکنون کار اولتراساوند را انجام می‌دهد، قبلا هیچ زنی در این بخش کار نمی‌کرده و دکتر مریض‌ها را برای سونوگرافی به کلینکی می‌فرستاد که حدود سه ساعت از اینجا فاصله دارد: «راه بسیار خرابی دارد و برای زنان باردار بسیار سخت است و برای آنها مشکل به وجود می‌آورد. هزینه هم دارد و مردم منطقه واقعا فقیر هستند.»

او می‌گوید همه نگران آینده هستند، حالا که مراکز آموزشی برای زنان بسته شده است، نه دکتر و نه قابله جدید تربیت می‌شود و نه دکتران موجود می‌توانند چیزهایی را که آموختند به‌روز و اپدیت کنند.

او می‌گوید که از دوستانش کسانی را می‌شناسد که به خاطر محدودیت‌های طالبان، خانه‌نشین شدند و اجازه کار ندارند.

قابله مرضیه هم می‌گوید که نبود شمار کافی قابله، نه تنها جان مریضان را به خطر روبرو می‌کند بلکه قابله‌هایی که کار می‌کنند هم به خاطر فشار زیاد خسته می‌شوند هم جسمی و هم روحی. بسته بودن مراکز آموزشی طبی هم باعث می‌شود که داشته‌های علمی قابله‌های موجود تازه نشود و کم کم نیروی جوانی برای کار کردن هم نخواهد بود.

کمبود «۱۸ هزار نفری» قابله‌ها در افغانستان

بزرگترین بخش بهداشتی که زنان در آن مشغول هستند قابلگی است. بر اساس گزارش ولایتی وزارت صحت عامه حکومت طالبان اکنون افغانستان حدود ۶ هزار قابله دارد. این آمار در آخرین ماه‌های حکومت جمهوریت هم اعلام شده بود.

سازمان ملل دو سال پیش اعلام کرده بود که افغانستان افزون بر قابله‌های فعال در این کشور به ۱۸ هزار قابله دیگر نیاز دارد. از آن سال تاکنون هیچ قابله جدید شروع به کار نکرده است زیرا طالبان تحصیل در این رشته را در سال ۲۰۲۴ برای دختران ممنوع اعلام کردند.

شمار متخصصان زنان و زایمان هم در این کشور بسیار کم است. بر أساس آمار منتشر شده از سوی وزارت صحت در این کشور تنها حدود ۳۰۰ متخصص در بخش زنان و زایمان وجود دارد.

یونیسف هم اعلام کرده است که در صورت ادامه منع تحصیل دختران تا سال ۲۰۳۰ افغانستان حدود ۵۴۰۰ کارمند زن در بخش صحی را از دست خواهد داد و تا سال ۲۰۳۵ حدود ۹۶۰۰ کارمند صحی.

این در حالی است که شمار نفوس در این کشور هم روز به روز افزایش پیدا می‌کند و به طبع آن نیازمندی به کارمندان فعال در امور بهداشتی هم بالا می‌رود.

آمار تازه سازمان ملل از افزایش چشمگیر جمعیت در افغانستان خبر می‌دهد. سازمان ملل اعلام کرده که در سال جاری شمار جمعیت در افغانستان به ۴۸ میلیون و ششصد هزار نفر می‌رسد.

نرخ زاد و ولد هم در این کشور از سوی یونیسف در سال ۲۰۲۳، برای دختران و زنان بین سنین ۱۵ تا ۴۹ سالگی ۵/۴ اعلام شده بود.

بر اساس برآورد سازمان ملل سالانه بیش از یک و نیم میلیون نوزاد در افغانستان به دنیا می‌آیند.

پس از ممنوعیت تحصیل دختران، گزارش‌هایی در مورد افزایش ازدواج آنها در سنین پایین‌تر منتشر شد. همچنین یونسکو گزارش داده است که نرخ زاد و ولد در زنان کم‌سواد یا بی‌سواد بیشتر از زنان با تحصیلات عالی است. بنابراین می‌توان پیش‌بینی کرد که آمار زاد و ولد در این کشور همچنان افزایش یابد و با توجه به کمبود کارمندان صحی و از جمله قابله‌ها، افزایش نرخ مرگ و میر مادران ادامه یابد.