ستاسو د پخلنځي سپنج له باکتریاوو ډک دی - باید پرځای یې بورس وکاروئ؟

موږ سپنجونه د هغو لوښو د پاکولو لپاره کاروو چې خواړه پکې خورو، خو ستاسو د پخلنځي سپنج لوند او د خوړو د ټوټو ډک چاپېریال لري چې باکتریاوو ته د ودې لپاره مناسب دی. ایا باید د مینځلو بورس وکاروئ؟

ډېر ډوله باکتریاوې پوهېږي چې څنګه له سختو شرایطو سره مقابله وکړي. ځینې باکتریاوې تر ځمکې لاندې ژوره برخه کې او یا د ډېرو جوشو اوبو منځ کې ژوند کوي او نورې ان په یخه ځمکه کې خپل کور مومي. که له ډېرو باکتریاوو وپوښتئ چې دوی کوم ځای کې ژوند کول خوښوي، نو د پخلنځي سپنج ممکن لومړی ځای وي.

هو، دا څرګنده شوه هماغه وسیله چې موږ یې د لوښو او پیالو د پاکولو لپاره کاروو، له میکروبیولوژیک ژونده ډکه ده. سپنجونه د باکتریاوو جنت دی.

په ۲۰۱۷ کال کې مارکوس ایګرت، چې د جرمني د فورتوانګن پوهنتون کې میکروب پوه دی، د کارول شویو پخلنځي سپنجونو په اړه نوي معلومات خپاره کړل. هغه په دې سپنجونو کې ۳۶۲ ډوله میکروبونه وموندل. په ځینو ځایونو کې د باکتریاوو کثافت تر هر مربع سانتي‌متر پورې ۵۴ میلیارده ته رسېده.

ایګرت وايي "دا یوه ډېره لویه اندازه ده، دا د هغو باکتریاوو له شمېر سره یوشان ده چې تاسو یې د انسان د غایطه موادو په نمونه کې موندلی شئ".

سپنجونه له سوریو او جیبونو ډک دي - هر یو یې د میکروبونو ټولنې ته د ځای ورکولو لپاره ځای چمتو کوي.

لینګچونګ یو، چې د ډيوک پوهنتون د سینتیتیک بیولوژۍ متخصص دی او د هغه ټیم د ۲۰۲۲ کال په یوه څېړنه کې د سپنج پیچلې چاپېریال د کمپیوټرونو په مرسته جوړ کړ. هغه وموندله هغه سپنجونه چې د خالونو بېلابېلې اندازې لري، میکروبیولوژي ودې ته ډېر وده ورکوي.

ایګرټ وايي: "دوی وموندله چې د پخلنځي په سپنجونو کې د مختلفو سوریو اندازو درلودل هغه څه دي چې واقعاً [د باکتریا د ودې هڅولو لپاره] مهم دي. په دې مانا چې د میکروبونو لپاره، تاسو انفرادي باکتریاوې لرئ [لکه] باکتریا چې غواړي پخپله وده وکړي او داسې باکتریاوې شته چې د نورو ملګرتیا ته اړتیا لري. د سپنج دننه تاسو ډېری مختلف جوړښتونه یا ځایونه لرئ چې هر یو یې خوشحاله وي."

سپنجونه یقیناً د باکتریاوو لپاره ښه ځایونه جوړوي. خو دا ضروري نه ده چې دا وسایل زموږ لپاره د روغتیا خطر هم وي. باکتریاوې هرچېرې شته - زموږ پر پوستکي، په خاوره او زموږ په چاپېریال کې. ټولې یې زیان‌رسووونکې نه دي، په حقیقت کې ډېری یې مهمې دندې سرته رسوي. مهمه پوښتنه دا ده، ایا هغه باکتریاوې چې په سپنجونو کې موندل کېږي د اندېښنې وړ دي؟

په ۲۰۱۷ کال کې د ایګرت څېړنه کې هغه د تر ټولو عامو ډولونو ډي‌اېن‌اې ترتیب کړ. که څه هم دا ممکنه نه وه چې د هرې باکتریا دقیق ډول وپېژندل شي، خو له لسو تر ټولو پراخو ډولونو پنځه یې د هغو باکتریاوو سره نژدې اړیکه درلوده چې په هغو خلکو کې چې د معافیت سیسټم یې کمزوری وي، د انتاناتو لامل ګرځي. د پاکولو ځانګړي تدابیر لکه د مایکروویو په تودوخه کې اېښودل یا له ګرمو او صابون‌اوبو سره مینځل هم دومره ګټور نه و، ځکه که څه هم دا ځینې باکتریاوې له منځه وړي، خو نورې مقاومې بڼې یې د ودې لپاره ځایناستې کېږي.

ایګرټ وايي: "زموږ فرضیه دا ده چې د پاکولو اقدامات ممکن د یو ډول انتخاب پروسې لامل شي، چې پکې یو څو ژوندۍ پاتې شوې باکتریاوې بیا تر ډېرې کچې پورې وده وکړي.‌ که تاسو دا څو ځله ترسره کړئ، نو دا به د هغو باکتریاوو انتخاب ته لار پرانیزي چې له پاکولو سره ښه تطابق لري."

مهمه دا ده چې هېڅ یوه د ایګرت لخوا موندل شوې باکتریا د خوړو د زهرجنېدو یا جدي ناروغیو سره تړاو نه لري. په حقیقت کې، ۹۰٪ د خوړو له امله روغتونونو ته د لېږد پېښې یوازې پر پنځه رنځوړونکو پورې تړاو لري، چې درې یې باکتریاګانې دي - ایشرېشیا کولي، سالمونيلا او کامپیلوباکټر. له نېکه مرغه، دا په سپنجونو کې نسبتاً کمې دي.

ایګرت وايي "موږ یوازې ممکنه پاتوګینیک باکتریاوې موندلې، یعني هغه باکتریاوې چې د کمزوري معافیت سیسټم لرونکو، زړو کسانو یا ماشومانو لپاره خطرناکې کېدای شي. معمولاً د یوه روغ انسان لپاره، د پخلنځي سپنج کې موجودې باکتریاوې زیانمنې نه دي."

په ۲۰۱۷ کال کې، جینفر کوینلن چې د پرايري ویو اې‌اېنډ اېم پوهنتون کې د خوړو د امنیت پروفیسره ده او د هغې همکارانو د فیلادلفیا له ۱۰۰ کورونو د پخلنځي سپنجونه ټول کړل. هغې وموندله چې یوازې ۱-۲٪ سپنجونه د خوړو له زهرجنېدو سره تړاو لرونکې باکتریا لرله. هغو چې باکتریا لرله، یوازې لږ اندازه زیانمنې باکتریاوې یې لرلې.

دا موندنه د ۲۰۲۲ کال د یوې څېړنې له خوا تایید شوه چې پکې د ناروې د خوړو د څېړنې انسټیټیوټ نوفیما ساینس پوهې سولویګ لانګسرود د سپنجونو او بورسونو په مینځلو کې موندل شوې باکتریا پرتله کړه. هغې په دواړو ډوله لوښو کې د بې ضرره باکتریاوو یو مشترکه ټولګه وموندله، چې د اکینیټوباکټیر، کریسیوباکټیریم، انهایډروباکټیر، انټروباکټیریا او سیوډوموناس پکې شامل وو. خو بورسونه په ټولیز ډول ډېرې کمې باکتریاوې لري.

کوینلن وايي "په سپنجونو کې د باکتریاوو لوی اکثریت ناروغي نه جوړوي، هغوی به یوازې بوی خراب کړي. هغوی به د وخت په تېرېدو ناخوښي رامنځته کړي. دا ویل شوې ده، چې که تاسو سپنج د خامو غوښو یا خامو چرګانو پاکولو لپاره وکاروئ، نو کېدای شي چې پاتوګینیک باکتریاوې پکې موجودې شي او څېړنې موندلې چې پاتوګینونه د پخلنځي له سپنجونو جلا کېدی شي."

نو، که څه هم هغه باکتریاوې چې ستاسو په سپنج کې وده کوي معمولاً زیان‌رسوونکې نه دي، خو که خطرناکې باکتریاوې لکه سالمونيلا رارسېږي، نو د سپنج جوړښت یې د دې پاتوګن د ودې کولو لپاره مناسب ځای جوړوي.

داسې شواهد شته چې دا رښتیا ثابتوي. په لانګسروډ څېړنه کې، کله چې څېړونکو سالمونيلا د پخلنځي سپنجونو ته وروښود، نو په سپنجونو کې یې وده وکړه، خو کله یې چې دا باکتریا بورسونو ته ورګډه کړه، نو هغوی مړه شول. دا ښايي ځکه وي چې بورسونه له کارول کېدو وروسته ډېر ښه وچېږي، چې سالمونيلا باکتریاوې وژني، په داسې حال کې چې سپنجونه ممکن دننه لانده پاتې شي که هره ورځ وکارول شي.

دغه ممکنه پاتوګینیک باکتریاوې بیا ستاسو له سپنج څخه لوښو او وسایلو یا سطحو ته هم لېږدول کېدی شي.

نو، باید د خپل پخلنځي سپنج څومره وخت وروسته بدل کړئ؟ کوینلن وايي چې د حفظ الصحې له پلوه، په غوره توګه باید دا هره اونۍ بدل کړئ، خو ځینې شیان شته چې کولی شئ د کارونې موده یې وغځوئ.

د هغوی د پاکولو دوه ساده لارې شته. تاسو کولی شئ چې سپنجونه د شپې په پای کې ډش واشر کې واچوئ، یا هغوی په مایکروویو کې یو دقیقې لپاره کېږدئ چې بخار یې ښکاره شي. دا به د ډېرو پاتوګنونو وژلو کې مرسته وکړي."

په حقیقت کې څېړنې ښودلې چې په ډش واشر یا مایکروویو کې د سپنج اېښودل د باکتریاوو بار کمولی شي. خو لکه څنګه چې د ایګبرت څېړنې ښودلې، دا د زیاتو مقاومو بڼو لپاره د انتخاب لامل کېدای شي او په دې ډول د پاکولو اغېز د وخت په تېرېدو سره کم شي.

سپنج په جوشېدونکو اوبو او عفوني ضد موادو کې اېښودل هم د ډېرو باکتریاوو وژلو کې مرسته کوي، که څه هم ځینې یې ژوندۍ پاتې کېدلی شي، په ځانګړي ډول هغه چې محافظتي ژوندۍ ښوین پوښ یا "ګووي بایوفیلمونه" جوړوي. خو دا لاره د پاتوګینونو لکه سالمونيلا د کموالي لپاره اغېزناکه موندل شوې ده.

ایګرت وايي "زه په بشپړه توګه د پخلنځي سپنجونه نه کاروم. دا واقعاً زما لپاره د پخلنځي په چاپېریال کې د داسې یوه توکي کارولو معنا نه لري. بورس ډېر ښه دی ځکه چې دا لږ باکتریاوې لري او ډېر په اسانه وچېږي. دا هم په اسانه پاکېږي."

مقاله د BBC Future لخوا.