ژوندۍ پاڼه, "د طالبانو حکومت پنځه کاله: "امریکا د هغو هېوادونو مخه نیسي چې غواړي د طالبانو حکومت په رسمیت وپېژني

ژوندی پوښښ

1. ۲۶ دقیقې وړاندېهغه ښوونکې، چې خپله دنده یې له لاسه ورکړه، خو نورو ته یې ښوونځی جوړ کړ

   زرمینه صافۍ د کابل اوسېدونکې ده، د افغانستان په تېر اسلامي جمهوريت کې ښوونکې وه او د زدکړو په برخه کې بېلابېلې دندې ترسره کړي. کله چې طالبان واک ته ورسیدل، دنده یې له لاسه ورکړه. دې اوس یو شخصي ښوونځی جوړ کړی، چې تر شپږم ټولګي پورې ماشومان په کې زدکړې کوي.نوموړې د ماسترۍ تر کچې زدکړې کړې دي. دا وايي، کله چې یې د کار اجازه له لاسه ورکړه نورې بېلابېلې لارې پیدا کړې، چې خپلو فعالیتونو ته دوام ورکړي، لکه: نورو ته د زدکړو زمینه برابرول او د پیسو ګټلو لپاره فارم جوړول.

2. ۱ ساعت وړاندې"ازادي دا ده، چې د خپل حجاب په ساتلو د زده‌کړې او خپل راتلونکي د ټاکلو حق ولرئ"

   

   د خوست ولایت اوسېدونکې، چې نوم یې ثريا دی او ۲۱ کاله عمر لري وايي:

   "په دولسم ټولګی کې وم، چې طالبان راغلل. زموږ لپاره هغه ورځ یوازې د حکومت بدلون نه و زموږ د ډېرو خوبونو او هیلو پای و. د وېرې او نا امنۍ له امله مو نږدې یو- دوه کاله له کوره د وتلو جرئت نه درلود او له سخت رواني فشار سره مخامخ شوو.

   کله چې مو لږ جرئت پیدا کړ او غوښتل مو پوهنتون پیل کړو، پوهنتونونه پر نجونو وتړل شول. بیا مو په دې هیله دوه کلن انستیتیوت پیل کړ، چې لږ تر لږه خپلې زده‌کړې بشپړې کړو. درې سمېسترونه مو په وېره او سختیو کې ولوستل، خو د څلورم سمېستر پر مهال هغه هم بند شو. حتی د یوه سېمستر امتحان یې په یوه ورځ کی واخیست او په دې توګه زموږ د تعلیم وروستۍ دروازه هم وتړل شوه.

   زموږ لپاره ازادي د دی معنی نه لري، چې ښځه دې لوڅ سر وګرځي. ازادي دا ده، چې یوه ښځه د خپل حجاب په ساتلو سره د زده‌کړې کار تګ راتګ او د خپل راتلونکي د ټاکلو حق ولري. خو موږ نن ان په عادي ژوند کې هم د محدودیتونو او پوښتنو له وېرې سره مخامخ یوو، ولې دې ټیکری داسې دی؟ ولې موبایل په لاس کې لرې؟ ولې دلته ولاړه یې؟

   موږ ته داسې احساس راکول کېږي، چې د ښځې ژوند یوازې د کور تر څلورو دیوالونو پورې محدود دی. حال دا، چې موږ هم خوبونه لرو استعداد لرو او غواړو زده‌کړه وکړو، کار وکړو او خپل هېواد ته خدمت وکړو.

   تر ټولو دردونکې خبره دا ده، چې زموږ له لاسه یوازې د تعلیم حق نه دی اخیستل شوی زموږ د راتلونکې د انتخاب حق هم رانه اخیستل شوی. موږ د خپل ژوند تر ټولو مهم کلونه په انتظار، وېره او محرومیت کې تېروو.

   موږ ستړې شوې یوو، له محدودیتونو له وېرې او له هغو دروازو، چې هر ځل د خلاصېدو هیله ورته پیدا کړو بیا راته تړل کېږي. موږ یوازې دا غواړو، چې د انسان په توګه خپل اساسي حقونه ولرو، زده‌کړه وکړو، کار وکړو او د خپل ژوند په اړه د پریکړې حق ولرو."

3. ۱ ساعت وړاندېد لوګر اوسېدونکې رڼا (مستعار نوم):

   

   د عکس سرچینه، ge

   "د جمهوریت له سقوط او د طالبانو له راتګ وروسته زما په ژوند کې د یوې افغانې نجلۍ په توګه ډېر بدلونونه راغلل. تر ټولو لوی بدلون دا و، چې د زده‌ کړې، کار او خپل راتلونکي د جوړولو ډېر فرصتونه محدود شول.

   له دی مخکې که څه هم ستونزې موجودې وې، خو لږ تر لږه دا احساس مې درلود، چې کولی شم د خپل راتلونکي لپاره پلان جوړ کړم او خپلو هدفونو ته ورسېږم. خو له هغه وروسته ډېر هغه شیان چې پخوا عادي وو، اوس د ډېرو نجونو لپاره یوازې هیلې پاتې دي.

   یوازینۍ ګټه، چې دې شرایطو ماته راورسوله دا وه، چې ما له ځان سره فیصله وکړه: که طالبان هره دروازه د زده‌ کړې راباندې وتړي، زه باید له موبایل، انټرنېټ او انلاین کورسونو څخه زده ‌کړه وکړم.

   ما له ځان سره دا ژمنه وکړه، چې هېڅکله به نه درېږم، او هڅه به کوم، چې په هره ممکنه لاره مهارتونه زده کړم. له همدې امله مې بیا هم خپل کوشش وکړ، او په دې موده کې مې ځینې مهارتونه زده کړل او د ځان د پرمختګ لپاره مې هڅه وکړه.

   په دې موده کې، د طالبانو له راتګ وروسته ما هڅه وکړه، چې له انلاین فرصتونو څخه استفاده وکړم او خپل مهارتونه زیات کړم.

   ما د انګرېزۍ ژبې زده‌ کړه بشپړه کړه او وروسته مې د انګرېزۍ ژبې تدریس هم ورکړ. د کمپیوټر بېلابېل مهارتونه مې زده کړل او انلاین مې درې میاشتې د دیجیتل مارکېټینګ برخه هم ولوستله او کورس می بشپړ کړ.

   په ټوله کې، هر هغه فرصت، چې راته برابر شوی، ما ترې استفاده کړې او هڅه مې کړې، چې یو نوی مهارت زده کړم. تر ټولو سخته خبره دا ده، چې د ډېرو نجونو هیله او انګېزه کمه شوې ده. کله چې یوه نجلۍ نه پوهېږي، چې سبا به د زده ‌کړی کار او پرمختګ اجازه ولري که نه، طبیعي ده، چې د راتلونکي په اړه به ناامیده او سرګردانه شي.

   زما لپاره د اګست ۱۵مه یوازې یوه نېټه نه ده، دا هغه ورځ ده، چې زموږ د ډېرو افغانانو، په ځانګړي ډول د نجونو، د ژوند لوری بدل شو. خو بیا هم هیله لرم، چې یوه ورځ به افغانې نجونې وکولای شی په خپلواکه او ډاډه زړه زده ‌کړې وکړي، کار وکړي او هغه راتلونکی جوړ کړي، چې خپله یې غواړي. زه یو خور او دوه وروڼه لرم. طالبان، چی راغلل ۱۳کلنه وم."

4. ۲ ساعتونه وړاندېد طالبانو حکومت پنځه کاله د ښځو له خولې؛ "غوښتل مې قضا او څارنوالي ولولم"

   په افغانستان کې د طالبانو حکومت له خوا پوهنتون ته د ښځو پر ورتګ له بنديز وروسته ګڼې افغان مېرمنې چې ښوونځی یې بشپړ کړی و او غوښتل یې پوهنتون ته ولاړې شي له لوړو زدکړو پاتې دي. یوه له دغو د لغمان ولایت اوسېدونکې چې مستعار نوم یې لطيفه دی وايي، غوښتل یې د حقوق پوهنځي کې قضا او څارنوالي ولولي خو پر لوړو زدکړو له بنديز وروسته اړ شوه چې لوړې زدکړې پرېږدي.

5. ۳ ساعتونه وړاندې"د اګست ۱۵ هغه ورځ ده چې زموږ پر مخ د ښوونځي او پوهنتون دروازې وتړل شوې"

   یوه افغانه مېرمن چې مستعار نوم یې سلما دی وایی د طالبانو حکومت بيا واک ته رسېدل یا د "اګست ۲۵مه یې په ژوند کې تر ټولو تياره ورځ ده". دا وايي په دې ورځ یې "خپل ټول حقوق له لاسه ورکړل" او د دې په څېرې ګڼې نورې افغان نجونې له زدکړو او تعلیمه بې برخې شوې.

6. ۳ ساعتونه وړاندېفضیله: زموږ د سترګو پر وړاندې د پوهنتون دروازې وتړل شوې

   افغانستان کې د طالبانو حکومت پر ښځو بېلابېل محدودیتونه لګولي، چې له کبله یې یو شمېر مېرمنې له کار او زدکړو بې برخې شوې دي. فضیله په جمهوریت کې یې په بېلابېلو نړیوالو بشري سازمانونو کې کار کاوه او بشري فعالیتونه به یې کول، خو اوس په کور ده.

7. ۳ ساعتونه وړاندېد نجونو پر زدکړو بندیز؛ 'تر هغه چې زه ژوندی یم، د زد‌کړې لاره به درته پیدا کوم'

   

   د عکس سرچینه، Getty Images

   افغانستان کې اې‌اېف‌پي خبري اژانس له یوه پلار سره د نجونو د زد‌کړو د بندیز په تړاو خبرې کړې، دغه پلار وایي، هڅه کوي چې خپلو لوڼو ته د زده کړو یوه لاره پیدا کړي.

   په دې راپور کې چې په ټول هېواد کې له بېلابېلو کورنیو سره مرکې شوې دي، څرګندوي چې د دې بندیز له امله کورونو کې د ننه روان درد او کړاو ډېر ژور دی. ان ډېر مذهبي پلرونه هم د دې پرېکړې په اړه پوښتي او منطقي توجیه غواړي.

   د طالبانو چارواکي دا بندیز ــ چې په نړۍ کې د خپل ډول یوازېنی بندیز دی ــ د خپل تفسیر پر بنسټ د اسلامي شریعت له مخې توجیه کوي.

   خو یوه مذهبي پلار وویل: "تاسو به هېڅکله په قرآن کې پیدا نه کړئ چې زدکړه یوازې د نارینه‌وو لپاره ده."

   بل پلار، چې د امنیت په ټینګښت او د فساد په کمولو کې یې د طالبانو حکومت وستایه، وویل چې د نجونو د زد‌کړو د بندیز لپاره "هېڅ مناسبه توجیه نه شي موندلای".

   ټولو هغو نارینه‌وو ــ چې په راپور کې یې هویت خوندي ساتل شوی ــ د دې بندیز له امله رامنځته شوی عاطفي کړاو بیان کړ. پلرونه د خپلو هوښیارو او نهیلې شویو لوڼو د راتلونکي لپاره په څه اړه فکر کوي.

   تېر کال د ملګرو ملتونو په یوه سروې کې له هرو لسو افغان نارینه‌وو نهو ویلي وو چې د نجونو لپاره منځنۍ زدکړې مهمې دي. نژدې دوه پر درېیمه برخې یې دا هم ویلي وو چې د پلار له خوا د خپلې لور د زد‌کړو ملاتړ کول "دیني ثواب" لري.

   ځینې نارینه د دې بندیز پر ضد د اعتراض له امله زنداني شوي دي.

   بشپړ مطلب دلته لوستلی شئ؛

8. ۴ ساعتونه وړاندېافغانه خبریاله: معلوماتو ته لاسرسی ستونزمن شوی

   افغانستان کې د طالبانو حکومت رسنیو کې هم د ښځو پر کار ځینې محدودیتونه لګولي‌ دي. د دغو بندیزونو په لړ کې افغانې خبریالانې زیاتې زیانمنې شوې دي.

   مینه، چې په جمهوریت کې یې خبریالي کوله او په ازاده توګه یې معلوماتو ته د لاس رسي حق درلود، وايي اوس دا حق ترې اخیستل شوی.

9. ۴ ساعتونه وړاندېوروستی, افغانه مېرمنه چې ځان او نورو ته یې د کار زمینه برابره کړې

   شریفه رحیمي داسې افغانه مېرمن ده چې ماته یې نه ده منلې او له لګېدلو محدودیتونو سره سره یې ځان ته د کار زمینه برابره کړې. هغې په تېر جمهوري نظام کې د انجنیرۍ په برخه کې کار کاوه. کله چې طالبان واک ته ورسېدل دنده یې له لاسه ورکړه.

   دا وايي، د وړو سوداګریو په برخه کې یې مطالعه وکړه، شاوخوا څلويښتو مېرمنو ته یې په دې برخه کې کاري فرصت برابر کړ.

10. ۵ ساعتونه وړاندېلطیفه: د طالبانو له راتګ سره په خپله مسلکي برخه کې له کاره محرومه شوم

    لطیفه د لغمان ولایت اصلي اوسېدونکې ده. غوښتل یې د حقوق پوهنځي کې قضا او څارنوالي ولولي خو پر لوړو زده کړو له بندیز وروسته اړ شوه، چې له پوهنتون لاس په سر شي، او د ژوند د دوام او نفقې پیدا کولو لپاره یې شخصي مکتب کې کار پیل کړ.

11. ۶ ساعتونه وړاندېشګوفه: په کور کښېناستو روغتیايي‌ ستونزې راته پیدا کړې

    شګوفه له تېرو پنځو کالو راهیسې انلاین زدکړې کوي. نوموړې وايي، کله چې طالبان واک ته ورسېدل په دولسم ټولګي کې وه او کانکور ته یې چمتولی نیولی و خو وې نه شوی کولی، چې خپلې زدکړې بشپړي کړي. د دې په خبره وروسته له هغه، چې په کور شوه روغتیايي ستونزې ورته پیدا شوې.

12. ۶ ساعتونه وړاندېافغانستان کې مېرمنې د سپورت اجازه نه لري

    افغانستان کې مېرمنې نه یوازې، چې له کار او زدکړو منع شوې له یو شمېر نورو ټولنیزو فعالیتونو څخه هم منع شوې دي.

    مینه افغان د کابل اوسېدونکې د کور مېرمن ده. دا وايي، مخکې یې سپورت کاوه او جیم ته تله، خو د طالبانو له راتګ سره سپورت کول ترې پاته شو.

13. ۷ ساعتونه وړاندېوروستی, د طالبانو د حکومت پنځه کلنه واکمني، دې کلونو کې څه تېر شول؟

    د شنبې په ورځ، (اګست ۱۵مه)، پر افغانستان د طالبانو حکومت د واکمنۍ پنځه کاله پوره کېږي. طالبانو په ۲۰۲۱ کال کې کابل ونیو.

    د امریکا په مشرۍ بهرني ځواکونه له ۲۰ کلنې جګړې وروسته له افغانستانه د وتلو په حال کې وو چې طالبانو د چټکو پوځي عملیاتو په ترڅ کې د ۲۰۲۱ کال د اګست پر ۱۵مه کابل ته ننوتل. د افغان امنیتي ځواکونو جوړښت، چې کلونه د لوېدیځ له ملاتړه برخمن و، له منځه ولاړ او د امریکا په ملاتړ ولسمشر اشرف غني له هېواده وتښتېد.

    په ۲۰۲۶ کال کې افغانستان له نورو ننګونو سره هم مخ دی؛ د افغان او پاکستاني ځواکونو ترمنځ خونړۍ نښتې دوام لري او د هېواد په درېیمه برخه ولایتونو کې خوارځواکي خطرناکې کچې ته رسېدلې ده.

14. ۷ ساعتونه وړاندېد طالبانو حکومت کې د ښځو د حذفولو پنځم کال: "تر څلورو نورو کلونو به څلور میلیونه نجونې له زد‌کړو بې‌برخې شي"

    

    د عکس سرچینه، Getty Images

    "غوښتل مې ښوونځي ته لاړه شم، د ښوونځیو دروازې یې وتړلې. هیله مې درلوده د کانکور ازموینه ورکړم او پوهنتون ته لاړه شم، د پوهنتونونو دروازې یې هم وتړلې! کورس ته تلم چې درسونه رانه هېر نه شي، کورس یې هم پر موږ بند کړ. د انځورګرۍ ښوونیز مرکز ته لاړم، هغه یې هم بند کړ! د هیلې هر څرک مې چې وموند، بېخي ژر مې له لاسه ور کړ."

    مروه (مستعار نوم) له هغو زرګونو نجونو ده چې پر افغانستان د طالبانو له بیاواکمنۍ راهیسې یې ښوونځي ته د تلو فرصت له لاسه ورکړی دی.

    دا وايي، د ښوونځیو له تړل کېدو وروسته، تر ډېره وخته وزګاره وه: "خورا سختې ورځې مې تېرې کړې. احساس مې کاوه چې د خپل ژوند یوه لویه برخه مې له لاسه ورکړې ده. زړه مې درد کاوه، ژړل مې، نه پوهېدم چې راتلونکی به څنګه شي؟ اوس انځورګري کوم. هر خپګان، هیله او خبره چې په ژبه یې نه شم بیانولی، پر کاغذ یې رسموم. لا هم هیله لرم. هیله‌منه یم ښوونځي او بیا پوهنتون ته بېرته ستنه شم... هیڅ نجلۍ باید د زد‌کړو له حقه بې‌برخې نه شي... هیله منه یم هغه ورځ راشي چې ټول وکولای شو په ازاده توګه زدکړې او کار وکړو... هیڅ نجلۍ باید د نجلۍ توب له امله خپلې هیلې له لاسه ورنه کړي."

    د جمهوریت پر مهال د رسنیو د پراختیا او په رسنیو کې د ښځینه کارکوونکو د شمېر له ډېرېدو سره، ډېر ځوانان او پېغلې په رسنیو کې کار کولو ته لېوال شوي وو. شازیه هم له هغو نجونو یوه وه چې د خبریالې کېدو ارمان یې پاله.

    بشپړ مطلب دلته لوستلی شئ:

15. ۷ ساعتونه وړاندېد طالبانو حکومت پنځه کلنه واکمنۍ؛ افغان مېرمنې څه وايي؟

    

    د عکس سرچینه، Getty Images

    په افغانستان کې د طالبانو حکومت پنځه کاله پوره شول. دوی د ۲۰۲۱ کال د اګست پر ۱۵مه د جمهوریت له پرځېدو سره د بيا ځل لپاره پر کابل ولکه ټينګه کړه. له هغه راهيسې په ګڼو برخو کې پر ښځو محدوديتونه لګول شوي دي، د بېلګې په توګه له شپږم ټولګي پورته نجونې ښوونځي او پوهنتون ته د تګ اجازه نه لري، د کار په برخه کې هم پرې محدوديتونه لګول شوي. که څه هم طالب چارواکي په ځينو برخو کې د پرمختګ خبره کوي خو افغان مېرمنې وايي د طالبانو حکومت له خوا لګول شويو بنديزونو او محدوديتونو له ټولنيزه اړخه ګوښې کړې او د ژوند په ډېرو برخو کې یې له ستونزو سره مخامخ کړې دي.

    له بي بي سي سره ځينو افغان مېرمنو د خپل حالت په اړه خبرې کړې چې په دې ژوندۍ پاڼه کې یې لوستلی او کتلی شئ.