રશિયાએ
યુક્રેનમાં વિદ્રોહીઓના કબજાવાળા વિસ્તારો દોનેત્સ્ક અને લુહાન્સ્કને માન્યતા આપી
છે.
ત્યાર બાદ
અમેરિકા અને તેના સહયોગી દેશોએ રશિયાના પર મર્યાદિત પ્રતિબંધો લાદવાની જાહેરાત કરી
છે. અત્યારે રશિયા પર પૂર્ણ પ્રતિબંધ નહીં લાદવામાં આવે. જોકે આની તૈયારી છેલ્લા
થોડા સમયથી ચાલી રહી હતી.
રશિયા પર શું પ્રતિબંધો છે?
રાજદ્વારી સંબંધોની શબ્દાવલી અનુસાર પ્રતિબંધ શબ્દનો ઉપયોગ ત્યારે થાય છે જ્યારે કોઈ પણ દેશ કોઈ અન્ય દેશના હુમલાખોર વ્યવહારને ડામવા અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો તોડવાના આરોપમાં તેની વિરુદ્ધ કાર્યવાહી કરે છે.
પ્રતિબંધોનો હેતુ કોઈ દેશના અર્થતંત્રને નબળું કરવાનો હોય છે. આ પ્રતિબંધ હેઠળ કોઈ દેશના નાણાકીય વેપાર, નાગરિકો અને શીર્ષ નેતાઓ પર આર્થિક મર્યાદા લાદવા જેવાં પગલાં લેવાય છે. આ દેશો પર યાત્રા સંબંધિત રોક લગાવી શકાય છે. હથિયારોનાં પુરવઠા અથવા લે-વેચને રોકી શકાય છે.
અમેરિકા પોતાના નાગરિકોને વિદ્રોહીઓના કબજાવાળા વિસ્તાર લુહાન્સ્ક અને દોનેત્સ્કમાં કારોબાર કરવાથી રોકી શકે છે જોકે કેટલીક અમેરિકન કંપનીઓ અહીં વેપાર કરી રહી છે.
વ્હાઇટ હાઉસે કહ્યું છે કે આ પગલું વ્યાપક પ્રતિબંધોથી અલગ છે. જો રશિયા યુક્રેનમાં વધારે આગળ વધશે તો પૂર્ણ પ્રતિબંધો લાદવામાં આવશે.
રશિયા પર હજુ વધારે નાણાકીય પ્રતિબંધો લાદી શકાય છે તેમાં એક એ કે તેને સ્વિફ્ટ સિસ્ટિમથી અલગ કરવામાં આવે. સ્વિફ્ટ એક ગ્લોબલ મૅસેજિંગ સર્વિસ છે. 200 દેશોમાં હજારો નાણાકીય સંસ્થાઓ આ સિસ્ટમ વાપરે છે. આનાથી રશિયન બૅન્કો માટે વિદેશમાં કારોબાર કરવો મુશ્કેલ બની જશે.
આ પ્રતિબંધનો ઉપયોગ 2012માં ઈરાન વિરુદ્ધ કરવામાં આવ્યો હતો. આને કારણે ઈરાનને તેલના વેચાણમાં થનારી આવકમાંથી મોટો ભાગ ગુમાવવો પડ્યો હતો. તેના વિદેશી વેપારને પણ મોટો ફટકો પડ્યો હતો.
પરંતુ આના નાણાકીય પ્રતિબંધનોનું નુકસાન અમેરિકા અને જર્મનીને પણ થશે કારણ કે આ બૅન્કો રશિયન નાણાકીય સંસ્થાઓ સાથે નિકટતાથી સંકળાયેલી છે.
જોકે રશિયાને તરત સ્વિફ્ટ સિસ્ટિમથી અલગ ન કરી શકાય. અમેરિકાના રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના ઉપ-સલાહકાર દલીપ સિંહ કહે છે કે પ્રારંભિક પ્રતિબંધોમાં સ્વિફ્ટથી રશિયાના ફાઇનાન્સિયલ સિસ્ટિમને હઠાવવાની આશંકા નથી.
અમેરિકા રશિયા પર
ડૉલરમાં વેપાર કરવાની પાબંદી મૂકી શકે છે. આનો અર્થ એ કે પશ્ચિમી દેશોની જે પણ
કંપનીઓ રશિયન સંસ્થાનો સાથે ડૉલરમાં વેપાર કરશે તેમના પર દંડ ફટકારવામાં આવશે.
એટલે રશિયાની દુનિયા સાથે વેપાર ક્ષમતા ઘટશે.
રશિયા પર આ
પ્રતિબંધોની ઊંડી અસર થશે કારણ કે તેના તેલ અને ગૅસનો મોટાભાગનો વેપાર ડૉલરમાં જ થાય છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય
બજારથી રશિયાને ધિરાણ નહીં મળી શકે.
પશ્ચિમના દેશો
આંતરરાષ્ટ્રીય ધિરાણ બજાર સુધી રશિયાને પહોંચતું રોકી શકે છે. પશ્ચિમની નાણાકીય
સંસ્થાઓ અને બૅન્કો તરફથી રશિયાની બૉન્ડ ખરીદવાની ક્ષમતા પહેલાં જ ઘટાડવામાં આવી છે.
આ પ્રતિબંધ વધારે કડક કરી શકાય છે.
આનાથી રશિયાને
નાણાકીય સંસાધનની વ્યવસ્થા કરવામાં મુશ્કેલી થશે. રશિયન અર્થતંત્ર માટે આંતરરાષ્ટ્રીય
ધિરાણ અગત્યનું છે. રશિયાને મોંઘું ધિરાણ લેવું પડશે. રશિયન મુદ્રા રૂબલ પણ નબળી
પડી શકે છે.
અમેરિકા સીધી
રીતે કેટલીક રશિયન બૅન્કો પર પ્રતિબંધ લાદી શકે છે. આનાથી દુનિયામાં કોઈ માટે પણ આ
બૅન્કો સાથે વેપાર અસંભવ થઈ જશે.
એટલે રશિયાએ
પોતાની આ બૅન્કોને બેલઆઉટ કરવી પડી શકે છે. રશિયાએ દેશમાં વધતી મોંઘવારી અને
આવકમાં ઘટાડાની સમસ્યાનો સામનો પણ કરવો પડી શકે છે.
પશ્ચિમના દેશો રશિયાને મોકલાતી કેટલીક કૉમોડિટીઝની નિકાસ પર પ્રતિબંધ મૂકી શકે છે. દાખલા તરીકે અમેરિકા એ કંપનીઓને, રશિયાને અમેરિકન ટેકનૉલૉજી સૉફ્ટવૅર અથવા ઉપકરણોનો ઉપયોગ થયો હોય એવા કોઈ પણ સામાન વેચતી રોકી શકે છે.
આમાં સેમિકન્ડક્ટર માઇક્રો ચિપ સામેલ છે. આજકાલ કારથી લઈને સ્માર્ટફોન બનાવવા સુધી આ ચિપ વપરાય છે. મશીન ટૂલ્સ અને કન્ઝ્યુમર ઇલેક્ટ્રૉનિક્સના નિર્માણમાં પણ આ ચિપ વપરાય છે.
આનાથી માત્ર રશિયાના ડિફેન્સ અને ઍરોસ્પેસ સેક્ટરને જ નુકસાન નહીં પહોંચે પરંતુ તેના સમગ્ર અર્થતંત્ર સામે મોટું સંકટ ઊભું થશે.
રશિયાના સહયોગીઓ પર પાબંદી
પ્રતિબંધની અસર વ્યક્તિઓ એટલે કે નાગરિકો પર પણ આવી શકે છે. રશિયન રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિનની
સાથે જ તેમના સહયોગીઓ પર પણ પ્રતિબંધ લાદી શકાય છે.
યુક્રેન પર હુમલો થયો તો આ દિશામાં પણ કામ થઈ શકે છે. સંપત્તિ જપ્ત કરવા અથવા યાત્રા પર પ્રતિબંધ
લાદવાનો પણ વિકલ્પ રહેશે. એવામાં
પ્રતિબંધ પહેલાંથી લાગુ છે. જોકે જે
લોકો એ પ્રતિબંધો હેઠળ આવે છે તેમના વ્યવહારમાં ખાસ ફેરફાર નહીં આવે.
અમેરિકા અને યુરોપના દેશોને આશા છે કે રશિયાના સંભ્રાંત લોકો
પુતિનને કહેશે કે પ્રતિબંધ લાદવામાં આવશે તો તેઓ વિદેશમાં પોતાની સંપત્તિઓનો ઉપયોગ
નહીં કરી શકે.
આમાં મોટી
સંખ્યા એ લોકોની છે જેમનાં બાળકો પશ્ચિમી દેશોની શાળાઓ અને વિશ્વવિદ્યાલયોમાં અભ્યાસ
કરી રહ્યાં છે. તેમના ભણતરમાં
અડચણો ઊભી થઈ શકે છે.