روز جهانی محیط‌زیست؛ مردم از روستا مهاجر و شهرها هم هر روز آلوده‌تر می‌شوند

دفتر نمایندگی سیاسی ملل متحد (یوناما) در افغانستان با انتشار گزارشی افزوده که مردم در سراسر این کشور با چالش‌های فزاینده تغییرات اقلیمی و محیط‌زیستی دست‌وپنجه نرم می‌کنند، روندی که به‌طور فزاینده‌ای بر معیشت، امنیت غذایی و ثبات تأثیر می‌گذارد.

این نهاد در بیانیه‌ای به مناسبت پنجم جون، روز جهانی محیط زیست، گفته است که خشکسالی و کمبود آب بزرگترین تهدیدها هستند که بیش از نیمی از جمعیت افغانستان را تحت تأثیر قرار داده و دوره‌های طولانی خشکسالی به‌شدت بر کشاورزی، که ستون فقرات معیشت روستایی است، تأثیر می‌گذارد.

یک کشاورز در ولسوالی گوشته ولایت ننگرهار گفته است: «رودخانه ما غیرقابل پیش‌بینی شده است. سال گذشته زمانی که نیاز شدید به آب داشتیم خشک شد؛ امسال سیلاب آمد و نیمی از محصولات ما را از بین برد.»

به گفته این نهاد، در ولایت‌های جنوبی مانند قندهار، هلمند، نیمروز، زابل و ارزگان، وضعیت وخیم است. خشکسالی‌های مکرر، کاهش بارندگی و استخراج بی‌رویه آب‌های زیرزمینی، سیستم‌های آبی را تا مرز فروپاشی پیش برده‌اند. رودخانه‌ها در حال خشک‌شدن هستند، سیستم‌های سنتی آبیاری از بین رفته و بسیاری از مردم مجبورند چاه‌های عمیق‌تر حفر کنند که اغلب نیز موفقیت‌آمیز نیست.

این نهاد پیامدهای فوری و گسترده این تغییرات را کاهش تولیدات زراعتی و کمتر شدن دسترسی به آب آشامیدنی سالم دانسته و افزوده که خانواده‌ها برای یافتن آب مجبور به مهاجرت می‌شوند.

وضعیت در این گزارش در ولایت‌های غربی هم بحرانی توصیف شده و آمده که ولایت‌هایی مانند غور و فراه با خشکسالی طولانی مواجه‌اند، اما مناطق دیگر دچار بارندگی شدید و سیلاب‌های ناگهانی می‌شوند که خانه‌ها، زمین‌های کشاورزی و زیرساخت‌ها را ویران می‌کند.

به گفته این نهاد، تخریب محیط‌زیست این فشارها را تشدید کرده است. جنگل‌زدایی در کنر، نورستان و لوگر حفاظت طبیعی در برابر سیلاب و لغزش زمین را کاهش داده و چرای بی‌رویه و تخریب اکوسیستم در مناطق کوهستانی مانند بدخشان باعث کاهش تنوع زیستی شده است. فعالیت‌های معدنی بدون نظارت نیز به تخریب زمین و آلودگی منابع آب دامن زده‌اند.

یوناما درباره تأثیرات این تغییرات بر مناطق شهری نوشته که این مناطق نیز تحت فشار قرار دارند. در کابل، آلودگی هوا، به‌ویژه در زمستان، به یک تهدید جدی برای سلامت ساکنان تبدیل شده است.

از پنجم جون به‌عنوان روز جهانی محیط‌زیست در جهان گرامی داشته می‌شود. افغانستان از جمله کشورهایی است که پیامدهای تغییرات اقلیم آسیب فراوان به آن وارد کرده است.

هرچند که افغانستان سهم اندکی در تولید گازهای گلخانه‌ای دارد، یعنی حدود ۰/۰۸ درصد. اما از نظر آسیب‌پذیری در برابر تغییرات اقلیمی در میان ده کشور به‌شدت آسیب‌پذیر قرار گرفته است.

گرم‌شدن زمین باعث شده که در این کشور الگوهای آب‌وهوایی تغییر کند و پیامدهایی مانند بارندگی‌های بی‌موقع، خشکسالی‌های پی‌درپی و کاهش برف‌باران را به‌دنبال داشته باشد. وضعیتی که تأثیرات منفی گسترده‌ای بر زندگی مردم و محیط‌زیست افغانستان گذاشته است.

این جمله را شاید از خیلی مردم در مناطق مختلف این کشور بتوان شنید: «در اینجا خشکسالی به حدی شدید است که رودخانه‌ها خشک شده‌اند.»

خشکسالی مداوم و کاهش آب‌های زیرزمینی نه‌تنها باعث شده که کشاورزان افغان خانه و زندگی آبایی خود را ترک کنند، بلکه این وضعیت شهرهای بزرگ افغانستان را هم تهدید می‌کند. با کاهش آب‌های زیرزمینی در شهرهای متکی به چاه آب، هر روز زندگی سخت‌تر می‌شود.

صندوق حمایت از کودکان ملل متحد (یونیسف) قبلاً هشدار داده بود که اگر اقدامی فوری نشود، کابل ممکن است تا پنج سال آینده به نخستین پایتخت جهان تبدیل شود که کاملاً با بی‌آبی روبه‌رو می‌شود.

تداوم خشکسالی‌های شدید به گفته ملل متحد یکی از تبعات تغییرات اقلیمی است.

عبدالهادی اچکزی، فعال محیط‌زیست می‌گوید تغییرات اقلیمی از همین حالا آسیب‌های جدی در افغانستان وارد کرده است.

او گفت: «خشکسالی‌ها بی‌سابقه است و هر چند وقت یک‌بار تکرار می‌شوند. خشکسالی همچنین باعث تخریب خاک شده است.»

به گفته او، «همچنان افزایش بارندگی‌ها و باران‌های غیرموسمی، متأسفانه تأثیرات زیادی بر خاک‌های حاصل‌خیز ما گذاشته است. از یک سو سیلاب‌ها رخ می‌دهند و از سوی دیگر، انواع مختلف آفات و حوادث طبیعی در افغانستان به وجود می‌آید.»

در سال‌های اخیر، در نتیجه‌ی تغییرات اقلیمی، کاهش بارش برف و باران، پایین رفتن سطح آب‌های زیرزمینی و خشکسالی‌های پی‌درپی، بسیاری از زمین‌های زراعتی را به دشت‌های غیرقابل کشت تبدیل کرده است.

این در حالی است که بخش بزرگی از مردم افغانستان در بخش زراعت و مالداری فعالیت دارند.

نور محمد کامران، یک دهقان در ولایت ارزگان، در مورد تأثیر خشکسالی بر حاصلات گندم امسال گفت: «در اینجا خشکسالی به حدی شدید است که رودخانه‌ها خشک شده‌اند. مجبوری آب را از عمق حدود ۱۵۰ متری زمین بیرون کنیم. اما حتی در این عمق نیز آب به اندازه کافی به دست نمی‌آید. اکنون فصل برداشت گندم است، اما دانه‌های گندم به دلیل کمبود آب به‌خوبی رشد نکرده و کوچک و ضعیف مانده‌اند.»

علاوه بر خشکسالی، بارندگی‌های بی‌موقع و سیلاب‌های آنی نیز در این سال‌ها بیشتر شده و پیامدهای آن ویرانگری داشته است.

محمد یوسف حماد، سخنگوی اداره رسیدگی به حوادث طبیعی حکومت طالبان می‌گوید که تلفات جانی و خسارات مالی حوادث طبیعی چشمگیر است.

او گفت: «در سال گذشته، در رویدادهای مختلف طبیعی، متأسفانه دو هزار و چهارصد و چهل نفر جان باخته و بیش از سه هزار و پنجصد نفر زخمی شده‌اند. بالاتر از سه هزار و پنجصد خانه مسکونی به‌گونه کامل تخریب شده و بیش از یازده هزار خانه به‌صورت نسبی آسیب دیده‌اند. همچنین محصولات زراعتی در ۷۶ هزار جریب زمین زراعتی از بین رفته است.»

در افغانستان، به‌دلیل پیامدهای منفی تغییرات اقلیمی، شمار زیادی از مردم مجبور به مهاجرت از یک منطقه به منطقه دیگر شده‌اند.

اداره حفاظت از محیط‌زیست حکومت طالبان می‌گوید که این افراد اغلب به شهرها روی می‌آورند.

محب بهار، سخنگوی این اداره گفت: «در بسیاری از ولایت‌ها، طی چند سال گذشته هزاران تن از باشندگان کشور مجبور شده‌اند مناطق اصلی زندگی خود را ترک کنند. برخی به شهرها آمده‌اند و برخی دیگر به ولایت‌های دیگر مهاجرت کرده‌اند، زیرا در مناطق‌شان به آب دسترسی نداشتند. این وضعیت فشار زیادی را بر شهرها وارد کرده است؛ به این معنا که تراکم نفوس در شهرها افزایش یافته است.»

او افزود که در نتیجه، میزان آلودگی و مشکلات شهری نیز بیشتر شده است.

کارشناسان می‌گویند که درختان، گیاهان و جنگل‌ها می‌توانند تا حد زیادی در جلوگیری از سیلاب‌ها و کاهش آلودگی هوا کمک کنند؛ اما قطع درختان در افغانستان به یک چالش بزرگ تبدیل شده است که تأثیرات عمیقی بر محیط‌زیست، اقتصاد و زندگی مردم این کشور گذاشته است.

در چند دهه‌ی گذشته، به‌دلیل استفاده از چوب به عنوان سوخت، قاچاق و نبود مدیریت، بخش بزرگی از جنگل‌های کشور از بین رفته است.

ملل متحد به مناسبت روز جهانی محیط‌زیست تأکید می‌کند که هنوز هم فرصت است تا از پیامدهای منفی تغییرات اقلیمی جلوگیری شود و تلاش‌های مشترک جوامع و حکومت‌ها برای مقابله با آن تقویت و تسریع گردد.