آیا عربستان سعودی از جنگ امریکا با ایران سود می‌برد؟

شرکت نفتی آرامکو در عربستان سعودی اعلام کرده است که سود این شرکت در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶، در میان تنش‌های منطقه‌ای ناشی از جنگ ایران و اختلالات گسترده در رفت‌وآمد کشتی‌ها در خلیج فارس، به بالاترین سطح خود از سال ۲۰۲۲ تاکنون رسیده است.

آرامکو این سود را در حالی کسب کرده که تولید نفت و صادرات نفتی عربستان سعودی کاهش یافته و بخش بزرگی از صادرات این کشور از مسیر بحر سرخ انتقال داده شده است.

سود تعدیل‌شده آرامکو در این سه‌ماهه بیش از ۳۳ میلیارد دالر بوده که در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته نزدیک به یک‌سوم افزایش را نشان می‌دهد. خبرگزاری رویترز گزارش داده است که رشد سود خالص اعلام‌شده این شرکت به ۴۴ درصد رسیده است. این دو رقم بر اساس معیارهای متفاوت محاسبه شده‌اند، اما هر دو از افزایش چشمگیر سود آرامکو حکایت دارند.

همزمانی این افزایش سود با جنگ ایران این پرسش را مطرح می‌کند که آیا عملکرد بزرگ‌ترین شرکت نفتی جهان نشان‌دهنده آن است که حکومت عربستان سعودی از این جنگ سود برده است یا خیر، و این‌که آیا گزارش‌های مالی آرامکو بازتاب‌دهنده وضعیت واقعی اقتصاد عربستان سعودی است.

چرا باوجود کاهش تولید، سود آرامکو افزایش یافت؟

در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶، تولید نفت و گاز آرامکو در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته نزدیک به ۲۵ درصد کاهش یافت، اما قیمت نفتی که این شرکت به فروش رساند بیش از ۶۰ درصد افزایش پیدا کرد. درآمد ناشی از این افزایش قیمت، تأثیر کاهش تولید و صادرات را جبران کرد.

کارول نخله، اقتصاددان و رئیس اجرایی شرکت مشورتی «کریستول انرژی»، به بی‌بی‌سی گفت که آرامکو تنها شرکتی نبود که از این وضعیت سود برد. او افزود:

«آرامکو، مانند هر شرکت نفتی دیگری که در جریان تنش‌های اخیر به تأمین بازارهای جهانی ادامه داد، از افزایش قیمت نفت بهره‌مند شد.»

خانم نخله می‌گوید پایین بودن هزینه استخراج نفت در آرامکو نیز عامل مهمی بوده است. او گفت:

«برای تولیدکننده‌ای با هزینه پایین مانند آرامکو، افزایش قیمت‌ها نه تنها تأثیر منفی کاهش تولید و صادرات را به طور کامل جبران می‌کند، بلکه درآمد بیشتری نیز ایجاد می‌کند.»

آرامکو در گزارش مالی خود اعلام کرده است که رشد سود این شرکت عمدتاً ناشی از افزایش قیمت نفت خام، فرآورده‌های نفتی و محصولات کیمیاوی بوده است.

بخش تصفیه و بازاریابی آرامکو نیز از افزایش قیمت محصولاتی مانند دیزل و سوخت هواپیما، و همچنان از بالا رفتن حاشیه سود پالایشگاه‌ها بهره برده است. سود عملیاتی این بخش تقریباً دو برابر شده و شبکه پالایشگاه‌ها، مجتمع‌های پتروشیمی، ذخیره‌گاه‌ها و فعالیت‌های تجارتی آرامکو در داخل و خارج عربستان، زمینه کسب درآمد بیشتر از افزایش قیمت فرآورده‌های نفتی را برای این شرکت فراهم کرده است.

این افزایش درآمد تنها به آرامکو محدود نبوده است. همزمان با اعلام نتایج سه‌ماهه آرامکو، شرکت «بی‌پی» نیز از سود ۵.۷۳ میلیارد دالری در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶ خبر داد؛ رقمی که بیش از دو برابر سود مدت مشابه سال گذشته است و بالاترین سود فصلی این شرکت از سال ۲۰۲۲ به شمار می‌رود.

شرکت‌های «اکسون موبیل»، «شِورون» و «شِل» نیز در مقایسه با سال گذشته سود بیشتری را گزارش کرده‌اند. با این حال، بخش بزرگی از صادرات آرامکو معمولاً از مسیری انجام می‌شود که مستقیماً تحت تأثیر جنگ قرار گرفته است.

کارشناسان باور دارند که جهش سود در یک سه‌ماهه الزاماً به معنای ادامه این روند در ماه‌های آینده نیست. از سرگیری رفت‌وآمد عادی کشتی‌ها در تنگه هرمز می‌تواند باعث کاهش قیمت نفت شود. از سوی دیگر، تشدید درگیری‌ها، هرچند ممکن است قیمت‌ها را بیشتر بالا ببرد، اما در عین حال می‌تواند صادرات آرامکو را نیز با محدودیت‌های بیشتری روبه‌رو سازد.

خط لوله شرق به غرب چگونه فشار بر صادرات را کاهش داد؟

یکی از عواملی که به آرامکو امکان داد صادرات خود را ادامه دهد، خط لوله «شرق به غرب» بود. این خط لوله نفت را از تأسیسات بقیق در شرق عربستان سعودی به بندر ینبع در ساحل بحر سرخ انتقال می‌دهد.

کارول نخله گفت که این خط لوله عربستان سعودی را در مقایسه با برخی همسایگانش در موقعیت بهتری قرار داده است. او افزود: «عربستان می‌تواند بخش بزرگی از صادرات نفت خام خود را از طریق خط لوله شرق به غرب به دریای سرخ منتقل کند و وابستگی خود را به تنگه هرمز کاهش دهد، هرچند نمی‌تواند این وابستگی را به طور کامل از میان بردارد.»

در مقابل، کشورهایی مانند عراق و کویت مسیرهای جایگزین کمتری در اختیار دارند و به همین دلیل بیشتر در معرض تأثیر اختلالات در رفت‌وآمد کشتی‌ها قرار می‌گیرند.

خط لوله شرق به غرب، که ظرفیت معمول آن حدود پنج میلیون بشکه نفت در روز است، در جریان جنگ با ایران و درگیری‌های خاورمیانه به مهم‌ترین مسیر جایگزین برای آرامکو تبدیل شد. بر اساس گزارشی که روزنامه نیویورک تایمز منتشر کرده است، عربستان پس از آغاز جنگ بیش از ۷۰ درصد صادرات نفت خود را به این مسیر منتقل کرد.

امین ناصر، رئیس اجرایی آرامکو، پس از انتشار نتایج مالی شرکت گفت که ظرفیت‌های ذخیره‌سازی، تعدد بنادر صادراتی و انتقال نفت از طریق خط لوله شرق به غرب به بندر ینبع، به آرامکو امکان داده است تا به فعالیت‌های خود ادامه دهد. او افزود که شرکت، به لطف تنوع دارایی‌ها و «برنامه‌ریزی چند دهه‌ای» خود، توانسته است «با وجود اختلال بی‌سابقه در عرضه نفت از طریق تنگه هرمز»، تداوم فعالیت‌هایش را حفظ کند.

با این حال، خط لوله شرق به غرب توان انتقال تمام حجم نفتی را که پیش از جنگ از طریق خلیج صادر می‌شد ندارد و بخشی از ظرفیت آن نیز برای تأمین نیاز پالایشگاه‌های غرب عربستان اختصاص یافته است. کاهش تولید آرامکو در سه‌ماهه دوم سال نیز محدودیت‌های این مسیر جایگزین را نشان داد. این خط لوله شدت اختلالات را کاهش داد، اما وابستگی عربستان به امنیت مسیرهای آبی منطقه را از بین نبرد.

در ماه جولای، تهدیدها به دریای سرخ نیز گسترش یافت. حوثی‌های یمن از محاصره کشتی‌های سعودی خبر دادند و تأسیسات نفتی عربستان در دو بندر این ساحل نیز هدف حملات قرار گرفت. آرامکو اعلام کرد که می‌تواند اختلال‌های ناشی از این حملات را به سرعت مدیریت کند، اما این رویدادها نشان داد که انتقال صادرات از تنگه هرمز به مسیرهای دیگر، نفت عربستان را به طور کامل از محدوده جنگ دور نکرده است.

صندوق بین‌المللی پول نیز تنوع زیرساخت‌های نفتی و مسیرهای حمل‌ونقل عربستان را از عوامل مقاومت نسبی اقتصاد این کشور در برابر بحران‌ها دانسته است. به گفته این نهاد، انتقال سریع نفت از طریق خط لوله شرق به غرب و بنادر دریای سرخ، همراه با استفاده از ذخایر نفتی آرامکو در خارج از کشور، به کاهش اثر افت صادرات نفت کمک کرده است؛ عواملی که در نتایج مالی این شرکت نیز بازتاب یافته‌اند.

آیا جهش سود آرامکو بازتاب‌دهنده وضعیت اقتصادی عربستان سعودی است؟

افزایش سود آرامکو به طور مستقیم بر درآمدهای حکومت عربستان سعودی اثر می‌گذارد، زیرا دولت و صندوق سرمایه‌گذاری عمومی عربستان تقریباً مالک تمامی سهام این شرکت هستند. آرامکو برای سه‌ماهه دوم سال حدود ۲۲ میلیارد دالر سود سهام تصویب کرده که بخش عمده آن به دولت و این صندوق پرداخت می‌شود. این پول می‌تواند منابع بیشتری را برای بودجه عمومی و پروژه‌های بزرگ عربستان فراهم کند.

اما در همان زمانی که سود آرامکو جهش داشته، اقتصاد عربستان با کاهش روبه‌رو شده است. برآوردهای ابتدایی اداره کل آمار عربستان نشان می‌دهد که تولید ناخالص داخلی این کشور در سه‌ماهه دوم، در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته، حدود پنج درصد کاهش یافته است. همچنین فعالیت‌های نفتی نزدیک به ۲۵ درصد افت داشته و بخش‌های غیرنفتی نیز رشد قابل توجهی را ثبت نکرده‌اند.

علت این تفاوت آن است که افزایش سود آرامکو الزاماً به معنای رشد اقتصاد عربستان نیست. بالا رفتن قیمت نفت درآمد آرامکو را افزایش داده، در حالی که تولید ناخالص داخلی بیشتر به میزان تولید کالاها و خدمات در اقتصاد وابسته است.

آرامکو می‌تواند با فروش نفت به قیمت‌های بالاتر سود بیشتری به دست آورد، اما کاهش استخراج و صادرات نفت باعث کوچک‌تر شدن بخش نفتی اقتصاد عربستان می‌شود. افزون بر این، افزایش هزینه‌های بیمه، حمل‌ونقل و حفاظت از مسیرهای صادراتی در دوران جنگ، بخشی از درآمد اضافی را مصرف می‌کند.

پیامدهای جنگ تنها به صنعت نفت محدود نمی‌شود. برنامه «چشم‌انداز ۲۰۳۰» عربستان بر جذب سرمایه‌گذاری خارجی، توسعه گردشگری و گسترش فعالیت‌های غیرنفتی استوار است. این بخش‌ها بیش از درآمد نفتی، به ثبات منطقه‌ای و امکان برنامه‌ریزی درازمدت نیاز دارند. صندوق بین‌المللی پول نیز گفته است که جنگ بر تجارت، فعالیت‌های غیرنفتی و اعتماد سرمایه‌گذاران تأثیر گذاشته و ادامه آن می‌تواند رشد اقتصادی و سرمایه‌گذاری را در سال‌های آینده تضعیف کند.

خانم نخله می‌گوید: «این‌که صرفاً بر اساس افزایش سود آرامکو نتیجه بگیریم عربستان از این درگیری سود برده است، برداشت گمراه‌کننده‌ای است.» به باور او، افزایش قیمت نفت در کوتاه‌مدت درآمد تولیدکنندگانی را که توانسته‌اند صادرات خود را ادامه دهند، بالا برده است؛ اما ادامه بی‌ثباتی می‌تواند تهدیدهای امنیتی را افزایش دهد، سرمایه‌گذاران را دلسرد کند و فضای کسب‌وکار را غیرقابل پیش‌بینی‌تر سازد.

نتایج سه‌ماهه دوم نشان می‌دهد که افزایش قیمت نفت و انتقال بخش بیشتری از صادرات از طریق خط لوله شرق به غرب، کاهش تولید و صادرات را جبران کرده و سود آرامکو را بالا برده است.

با این حال، در همین دوره تولید نفت و اقتصاد عربستان کاهش یافته و خطرات پیش‌روی مسیرهای تجاری و برنامه‌های غیرنفتی کشور افزایش یافته است. به گفته نخله: «آرامکو ممکن است در کوتاه‌مدت از افزایش قیمت نفت سود ببرد، اما عربستان از ثبات منطقه‌ای بسیار بیشتر از آنچه از یک جنگ طولانی‌مدت به دست می‌آورد، منفعت می‌برد.»