Rusiyada yeni rus millətçiliyi necə görünür?

Raziyə və Katya bir-birinə bənzəmir.

Biri Qırğızıstandan Sibir kəndinə köçmüş çoxuşaqlı ana, digəri isə Arxangelskdə qeyri-formal gənclər üçün partilərin təşkilatçısıdır.

Onları birləşdirən cəhət odur ki, hər ikisi Rusiyanın ən böyük millətçi təşkilatı olan "Rus icması"ndan zərər çəkiblər.

"İçmaçılar" necə fəaliyyət göstərir, kimə qarşı mübarizə aparırlar və onları kim maliyyələşdirir - bu barədə BBC Rusca Xidməti və BBC Eye "İzlə, dua et, yaxala" sənədli filmində bəhs edir.

"Oğlum "mühacir" sözünün nə demək olduğunu bilmirdi"

"İnsanların bizə niyə belə yaxşı münasibət bəslədiyini bilmirəm, bu, mənim üçün hələ də tapmacadır", - deyə mülayim cizgili, sadə geyinmiş 30 yaşlı üç uşaq anası Raziyə gülümsəyir.

Biz onunla Bişkek yaxınlığındakı kiçik bir kənddə, qohumlarının yanına gəldiyi yerdə görüşürük. Evin - sadə bir mərtəbəli tikilinin ətrafında toyuqların qaçdığı kiçik bir ərazi, evin yanında isə inək və keçilər üçün kiçik bir tövlə var.

Evin girişinin qarşısında böyük bir soba - təndir dayanıb.

Raziyə süfrəyə çörək bişirmək üçün orada od qalayır.

2023-cü ilin yayının sonunda o, əri və üç uşağı ilə birlikdə doğma Qırğızıstandan Sibirə köçüb.

Raziyə rus dilində yaxşı danışır, baxmayaraq ki, bu köçə qədər Rusiyada heç vaxt olmayıb: dili Qırğızıstan məktəbində öyrənib.

Sibirdə artıq on il idi ki, Raziyənin çoxdan Rusiya vətəndaşlığı almış qayınatası yaşayırdı.

Gənc ailə ilk ili onun Novosibirsk yaxınlığındakı evində yaşayıb, sonra isə özlərinə mənzil alıblar: maşının satışından əldə olunan pul qonşu qəsəbədə kiçik bir ev almağa kifayət edib.

Əhalisi min nəfərdən az olan kiçik qəsəbədə Raziyənin ailəsi yeganə mühacir olub. Yerli sakinlər onları çox səmimi qarşılayıblar, deyə o xatırlayır.

Onlar öz evlərinə 2024-cü ilin yayının sonunda, məhsul yığımının qızğın vaxtında köçüblər və qəsəbə sakinləri onlarla tanış olmaq üçün pay-püşlə gəlirmişlər: "Biri xiyar gətirirdi, biri başqa bir şey".

Problemlər sentyabr ayında, Raziyənin böyük oğlu yerli məktəbin ikinci sinfinə gedəndə başladı.

Onun sözlərinə görə, tədris ili başlayandan cəmi bir həftə sonra oğlanı milliyyətinə görə alçaltmağa başladılar.

"Mən bunu biləndə mənə elə pis təsir etdi ki , - deyə Raziyə etiraf edir, - buna qədər biz Rusiyada, başqa bir qəsəbədə bir il yaşamışdıq və orada onu heç kim incitmirdi. Orada ermənilər də oxuyurdu, başqa millətlər də. O, heç "mühacir" sözünün nə demək olduğunu da bilmirdi".

Bir gün oğlu evə döyülmüş halda gəldikdən sonra Raziyə ilə əri müəllimlə danışmaq qərarına gəlirlər.

Səhəri gün məktəbə gedərkən yolda bir oğlanla qarşılaşırlar və oğlu onu incidənlərdən birini - beşinci sinif şagirdini tanıyır.

"O bizim maşını görən kimi qaçmağa başladı. Ərim düşüb dedi: "Maşına otur", - deyə Raziyə danışır.

Onun sözlərinə görə, nəticədə beşinci sinif şagirdi maşına əyləşməyə razı olub, onlar danışıblar və o, oğullarından üzr istəyib.

Müəllimlə danışmaq üçün hamısı birlikdə məktəbə qədər gediblər. Müəllim də uşaqlarını incitməyə qoymayacağına söz verib.

Elə görünürdü ki, münaqişə bitib, lakin sonra hadisələr sürətlə cərəyan etdi.

Elə həmin gün axşam Raziyə ilə ərinə polisdən zəng edib onları dindirilməyə çağırdılar: sən demə, incidən oğlanın anası onlar barəsində ərizə yazaraq, oğlunun qaçırılmasında və ölümlə hədələnməsində ittiham edib.

Polis valideynləri və uşaqları dindirdi, lakin nəticədə iş açmadı. Bundan sonra beşinci sinif şagirdinin anası "Rus icması"na müraciət etdi.

"Siz vəkil tutmalısınız"

"Rus icması" - Rusiyadakı ən böyük millətçi birlikdir. Cəmi dörd illik fəaliyyəti ərzində o, bütün ölkə boyu və işğal olunmuş ərazilərdə təxminən 150 regional bölməyə qədər böyüyüb.

"Rusiya icması" əvvəlki rus millətçiləri nəsillərindən onunla fərqlənir ki, o, siyasi rejimə tamamilə loyaldır", - deyə Rusiya sağçı hərəkatlarını 20 ildən artıqdır öyrənən "Sova" tədqiqat mərkəzinin (Rusiyada xarici agent kimi tanınıb) direktoru Aleksandr Verxovski bildirir.

"Rusiya icması"nın üzvləri Ukraynadakı müharibəni və Vladimir Putinin ənənəvi dəyərlərin möhkəmləndirilməsi istiqamətində götürdüyü kursu dəstəkləyirlər.

Onlar kilsə ilə aktiv qarşılıqlı əlaqədə olur, Rusiya ordusunun ehtiyacları üçün pul toplayır, hüquq-mühafizə orqanları ilə əməkdaşlıq edir və miqrantlara qarşı mübarizə aparırlar.

"Rusiya icması"nın sosial şəbəkələri Rusiya Federasiyasına gələn MDB ölkələri vətəndaşlarının təhqiramiz sözlərlə adlandırıldığı antimigrant ritorikalı paylaşımlarla doludur.

"İcmaçı"lar gəlmələrin törətdiyi cinayətlər barədə çox yazırlar və onların təqdimatında məişət hadisələri tez-tez milli zəmində münaqişələrə çevrilir.

Raziyə ilə də eyni şey baş verib.

Beşinci sinif şagirdi ilə baş verən insidentdən bir ay sonra "Rusiya icması" öz Teleqram kanalında həmin uşağın anasının videosunu paylaşıb.

"[Oğlumu] tutub və öldürməklə hədələyərək zorla maşına oturdublar. Həyat yoldaşım XOM-dadır (Xüsusi Hərbi Əməliyyatda) və məni qoruyacaq kimsə yoxdur. "Rusiya icması"ndan kömək istəyirəm".

"Rusiya icması"nın koordinatoru Andrey Tkaçuk bu insident barədə danışarkən, Raziyənin sözlərinə görə, maşında yalnız özü, həyat yoldaşı və oğlu olmasına baxmayaraq, Raziyənin ərini "dostları ilə birlikdə uşağı maşına salıb qorxutmağa başlayan yetkin vəhhabi erkəyi" adlandırıb.

Tkaçukun videosunda Raziyənin adı çəkilmirdi. "Həbslər gözləyirik", - deyə "Rusiya icması"nın koordinatoru əlavə etdi.

"Bu hadisəyə qədər biz ümumiyyətlə "Rusiya icması"nın nə olduğunu bilmirdik. Sonra mənə izah etdilər ki, bu, millətçilərin rusları müdafiə etdiyi belə bir qrupdur", - deyə Raziyə bildirir.

Raziyə ilə həyat yoldaşını yenidən dindirilməyə çağırıblar, bu dəfə İstintaq Komitəsinə.

Orada əri yetkinlik yaşına çatmayanın qaçırılması işi üzrə şübhəli şəxs qismində saxlanıldı: onu 12 ilə qədər azadlıqdan məhrumetmə cəzası gözləyirdi.

"Baxıram, ərimi qandallayıb aparırlar. Mən təşvişə düşdüm, ağlamağa, qışqırmağa başladım", - deyə Raziyə xatırlayır.

Onun özünə qarşı adam öldürməklə hədələmə maddəsi ilə cinayət işi açıblar, lakin həbs etməyiblər.

"Müstəntiq bizim üçün çox narahat olurdu. O deyirdi: "Onun [beşinci sinif şagirdinin anasının] arxasında “Rusiya icması" dayanır. Sizə vəkil tutmağı məsləhət görürəm", - deyə Raziyə davam edir.

Tezliklə iş miqrantlara qarşı sərt münasibəti ilə tanınan İstintaq Komitəsinin rəhbəri Aleksandr Bastrıkinin əlinə keçdi.

"İcmaçılar" dəstək üçün mütəmadi olaraq ona müraciət edirlər və bu, çox vaxt cinayət işlərinin açılması ilə nəticələnir.

Bu dəfə də belə oldu: Bastrıkin Raziyə və ərinin işini şəxsi nəzarətinə götürdü.

Raziyə izah edir ki, buna görə yerli İstintaq Komitəsi artıq icraata elə-belə xitam verə bilmirdi.

Onun sözlərinə görə, müstəntiq qadın ona rəğbət bəsləyirdi, lakin əlindən bir şey gəlmədiyini deyirdi.

"Biz Moskvanın göstərişlərinə əməl edəcəyik, çünki işi Bastrıkin özü üzərinə götürüb", - deyə Raziyə onun sözlərindən sitat gətirir.

Ənənəvi dəyərlər uğrunda və «azğınlıqlara» qarşı

Miqrantlar «Rus icması»nın mübarizə apardığı yeganə qrup deyil.

31 yaşlı Katya Fil - Arxangelskdə tanınmış partilər (gecələr) təşkilatçısıdır. "Mənim tədbirlərimə qeyri-formal insanlar cəlb olunur. Qeyri-adi xarici görünüşü olan insanlar. Parlaq saçlar, pirsinq, qeyri-adi makiyaj", - deyə o danışır.

2024-cü ilin oktyabrında Katya 30 yaşını qeyd edirdi. O, qapalı kostyumlu parti təşkil etmiş və bu barədə elanı özünün qapalı qrupunda paylaşmışdı. Lakin bayramın ən qızğın vaxtında, ad günü sahibi tortun üzərindəki şamları üfürməyə hazırlaşarkən, məkana maskalı şəxslər soxuldular.

Katyanın sözlərinə görə, qonaqları yerə uzanmağa məcbur edir və onlara qarşı fiziki güc tətbiq edirdilər.

"Zorakılıq səsləri hər tərəfdən gəlirdi. Heç kim heç nəyi izah etmirdi, - deyə Katya xatırlayır, - Dostumun başına silahın qundağı ilə vurdular. Bir qızı çox bərk vurdular, yerə uzatdılar, o, hündürdən ağlayırdı".

Güc strukturları ilə birlikdə reyddə üzərində "Rus icması"nın fərqləndirmə nişanları olan və üzləri maskalarla gizlədilmiş şəxslər də iştirak edirdilər.

"Onlar mənim qonaqlarımı pasportlarını çıxarmağa məcbur edir və öz telefonları ilə şəkillərini çəkirdilər. Onları * [geylər], lezbiyanlar adlandırırdılar", - deyə Katya bildirir.

Reyddən sonra "Rus icması"nın nümayəndələri bəyan etdilər ki, Katyanın kostyumlu partisinde LGBT təbliğatının əlamətlərini axtarırmışlar.

Reyd zamanı "icmaçılar" klubun divarından asılmış xaç formasındakı neon lampaya diqqət yetiriblər: onlar bunu pravoslav xaçına bənzədiblər və partinin dindarların hisslərinin təhqir olunması baxımından yoxlanılması xahişi ilə İstintaq Komitəsinə açıq şəkildə müraciət ediblər.

"Biz dünyanı daha yaxşı etməyə çalışırıq"

"Rus icması" Arxangelskdə baş verən hadisəyə bənzər, hüquq-mühafizə orqanları ilə birgə reydləri mütəmadi olaraq keçirir.

BBC Eye-ın hesablamalarına görə, təşkilatın üzvləri Rusiyanın müxtəlif regionlarında azı 900 reyddə iştirak ediblər, üstəlik, onların 300-dən çoxu güc strukturları ilə birgə həyata keçirilib.

BBC, daxili işlər nazirliyinə qurumun "Rus icması" ilə qarşılıqlı fəaliyyətinə dair sorğu göndərib, lakin cavab almayıb.

"Rus icması"nın üzvlərindən biri və təşkilata yaxın olan bir mənbə də BBC-yə bildirib ki, təşkilat öz fəaliyyətini FSB (Federal Təhlükəsizlik Xidməti) ilə əlaqələndirir.

"İcmaçılar" tikintiləri, hostelləri, mağazaları və gecə klublarını gəzirlər. Onların məqsədləri qanunsuz miqrantların axtarışından tutmuş, "ənənəvi dəyərləri pozan" və ya guya "LGBT təbliğatı" ehtiva edən partilərin pozulmasına qədər dəyişir.

"Biz dünyanı daha yaxşı etməyə çalışırıq, pravoslavlara, ruslara zidd olan çirki bir az təmizləməyə çalışırıq. Musiqini də, mədəniyyəti də, həm də sadəcə olaraq, insanların danışıqlarına fikir vermələrini və hər cür cəfəngiyat danışmamalarını təmin etmək istəyirik", - deyə Rusiya ordusunun tərəfində döyüşdüyü Ukraynada yaralandıqdan sonra "Rus icması"na qoşulan Dmitri (təhlükəsizlik mülahizələrinə görə adı dəyişdirilib) danışır.

BBC Eye "Rus icması"nın Teleqram kanallarındakı 21 mindən çox mesajı analiz edib və müəyyən edib ki, hər dörd postdan biri miqrantlara həsr olunub və onların bir çoxunda ksenofob bəyanatlar yer alıb.

İnsanlar "Rus icması"na "yadelli müdaxiləsinə müqavimət göstərmək" üçün daxil olurlar, deyə Dmitri mülahizə yürüdür.

"Onlar yadellidirlər, başqa mədəniyyətdən gəlirlər və "Rus icması" onların orqanizmə bir növ zərər vurmasına imkan verməyən antitellər kimidir", - deyə o, miqrantlar barədə danışır.

"Rus icması"nın antimigrant ritorikası cəmiyyətdə əks-səda doğurur.

BBC təşkilatın Teleqram kanalının böyümə dinamikasını analiz edib.

2024-cü ilin martında onun abunəçilərinin sayı kəskin şəkildə artıb.

Bu, Moskva ətrafındakı "Krokus Siti Holl" konsert zalına edilən və nəticəsində 150 nəfərin həlak olduğu hücum fonunda baş verib.

Hücum edənlər Tacikistan vətəndaşları olaraq tanınıb.

"Rus icması"nın bununla bağlı nəşrləri və hücum fonunda miqrasiya siyasətinin sərtləşdirilməsinə dair çağırışları onlara minlərlə insanı cəlb etməyə başladı.

Rusiya Ukraynaya qarşı tammiqyaslı işğala başlayanda, Rusiya hakimiyyətinə xalqın dəstəyini qazanmaq və "vətənpərvərlik hisslərini aşılamaq" lazım idi, deyə tədqiqatçı Aleksandr Verxovski bildirir: "Buna görə də dövlət siyasətinin əsas xəttini dəstəkləyənlərə, o cümlədən hakimiyyətin addımlarını dəstəkləyən millətçi qruplara daha çox sərbəstlik verildi".

"Vətənpərvərlik hisslərinin məhz etnik millətçiliklə bağlı olması mütləq deyil, lakin belə bir korrelyasiya tez-tez yaranır", - deyə Verxovski əlavə edir.

Bir çox rus millətçisi müharibəni dəstəklədilər və öz resurslarında antimigrant mövzuları ilə yanaşı, Kremlin hərbi təbliğat narrativlərini də yaymağa başladılar.

"Rus icması"nın mövcudluğu və bu qədər böyük miqyası ona görə mümkündür ki, dövlət müharibə şəraitində aşağı təbəqənin fəallığına dözmək məcburiyyətindədir. Çünki müharibə üçün aşağıdan gələn hansısa entuziazm olmalıdır. Müharibə bitdikdən sonra dövlət bu fəallığa dözməyə davam edəcəkmi? Bunu demək çətindir", - deyə Verxovski mülahizə yürüdür.

Yalnız ianələr deyil

"Rus icması" özünü "rus insanlarının qeyri-formal birliyi" kimi təqdim edir və mütəmadi olaraq bəyan edir ki, yalnız öz üzvlərinin ianələri hesabına mövcuddur və bundan başqa heç bir maliyyələşmə almır.

Lakin BBC Eye tərəfindən araşdırılan maliyyə sənədləri göstərir ki, o, azı bir neçə fonddan pul alır.

Onlardan biri, federal kanallardakı təbliğat şoularında tez-tez ekspert kimi çıxış edən politoloq və siyasi texnoloq Sergey Mixeyevə məxsusdur.

"Dosye" Mərkəzi (Rusiyada «xarici agent» kimi tanınıb) Mixeyevin Kremlinlə əlaqəli olduğunu və xaricdə Rusiya xüsusi xidmət orqanlarının tapşırıqlarını yerinə yetirdiyini xəbər verirdi.

Xüsusilə, nəşrin məlumatına görə, o, 2020-ci ildə Gürcüstandakı parlament seçkilərində Kremlə sərf edən namizədlərin təbliğatı ilə məşğul olub.

Daha bir daimi sponsor "Prodimex» aqroholdinqinin sahibi, milyarder İqor Xudokormovun fondudur.

"Şəkər kralı" və Rusiyanın ən böyük torpaq sahiblərindən biri adlandırılan Xudokormov qapalı həyat tərzi sürür və ictimaiyyət arasında tez-tez görünmür.

Hesab olunur ki, o, FSB-nin (Federal Təhlükəsizlik Xidməti) keçmiş direktoru Nikolay Patruşevin oğlu, hökumət sədrinin müavini Dmitri Patruşevin təsir dairəsindədir.

Xudokormov BBC-nin sorğusuna cavab verməyib, Mixeyev isə onun fondunun "Rus icması"na pul göndərməsi barədə iddianı "yalan" adlandırıb.

"Lakin mən həqiqətən də "Rus icması"na rəğbət bəsləyirəm və onu faydalı bir təşkilat hesab edirəm", - deyə o əlavə edib.

"Reytinq xatirinə"

"İcmaçılar" digər insanları ruhlandırmaq üçün öz reydlərinin və aksiyalarının videolarını internetə yerləşdirirlər.

Bəzi videolar yüz minlərlə baxış toplayır.

"Rus icması"nın keçmiş üzvü Leonid danışır ki, məhz "Rus icması"nın internetdəki paylaşmaları onu miqrantlarla mübarizə aparmağa sövq edib.

"YouTube-da videolara baxdım və düşündüm ki, mən də iştirak edə bilərəm", - deyə o bildirir.

Lakin qısa müddət sonra o, təşkilatdan məyus olaraq ayrılıb:

"Rus icması"nda xoşuma gəlmirdi ki, biz hara getdiyimiz bəlli olmayan yerlərə yola düşürdük, yerində heç bir koordinasiya olmurdu və heç kim məsuliyyət daşımırdı. Tədbirlərin əksəriyyəti video çəkilişləri və nümayişkaranə məqalələr üçün yaradılıb. Mən bütün bunların nə üçün edildiyini başa düşmürdüm, doğurdanmı, sadəcə, "hayp" (şou/populyarlıq) xatirinədir?'

"Onlar həqiqətən vacib dəyərlər bəyan edirlər: iman, qardaşlıq, qarşılıqlı yardım, - deyə o əlavə edir, - lakin faktiki olaraq, onlar həqiqətən bu məqsədləri güdüb-güdmədikləri mənim üçün qaranlıq qaldı".

"Rus icması" sanki hüquq-mühafizə və asayişin qorunmasının tərəfdarı kimi çıxış edir, lakin eyni zamanda, əsasən qorxutma vasitələri ilə hərəkət edir ki, bu da real zorakılıq tətbiq etməsələr belə, öz-özlüyündə qanunsuz davranışdır", - deyə "Sova" mərkəzindən Aleksandr Verxovski bildirir.

Verxovskinin fikrincə, əgər güc strukturları ilə əməkdaşlıq edən belə bir təşkilatın fəallarının müəyyən insan qruplarına, məsələn, miqrantlara qarşı qərəzli yanaşmaları varsa, "onda onların asayiş uğrunda mübarizəsi gedişində qaçılmaz olaraq, əksinə, həmin asayişi pozan vəziyyətlər yaranacaq".

"Rus icması" özü BBC-nin sorğusuna cavab verməyib, lakin öz sosial şəbəkələrində sorğunun surətini yerləşdirərək bir post paylaşıb.

"Rus icması" bizim hər bir sözümüzü təhrif edəcək Rusiyanın düşmənlərinə şərh vermir", - deyə təşkilatdan bildiriblər.

Reyd zamanı təhqir olundular

Arxangelskdəki partiyə edilən reyddən qısa müddət sonra Katyanın evinə axtarışla gəldilər. O, "icmaçılar"ın ona qarşı açılmasını tələb etdiyi dindarların hisslərinin təhqir olunması haqqında cinayət işinin fiqurantına çevrildi. Onu üç ilə qədər azadlıqdan məhrumetmə cəzası gözləyirdi.

Məhkəmədə ittiham tərəfinin şahidləri qismində reyddə iştirak etmiş "Rus icması"nın üzvləri, həmçinin anonim şahidlər və Katyanın partisində ümumiyyətlə iştirak etməmiş şəxslər çıxış etdilər.

2025-cü ilin yayında Arxangelsk məhkəməsi onu dindarların hisslərini təhqir etməkdə təqsirli bilərək 200 saatlıq məcburi işlərə məhkum etdi.

Partinin qapalı qapılar arxasında keçirilməsinə və Katyanın sözlərinə görə, girişin yalnız dəvətnamə ilə olmasına baxmayaraq, məhkəmə onun bayramını «kütləvi tədbir», divardakı lampanı isə inanc simvolunun "bunun üçün aşkar şəkildə qəbuledilməz olan yerdə" kütləvi şəkildə yerləşdirilməsi kimi tanıdı.

Məhkəmənin şahidlərə istinadən qeyd etdiyinə görə, bu, "tədbirin keçirildiyi yerdə iştirak edən inanclı pravoslav vətəndaşların dini hisslərini təhqir edib".

"Məndə belə bir hiss var ki, "Rus icması"ndan olan insanlar təhqir olunma məqamını süni şəkildə yaradıblar, - deyə Katya hesab edir, - əgər mənim ad günümə "Rus icması" gəlməsəydi, onlar təhqir olunmazdılar və [müstəntiqlər] mənə qarşı cinayət işi açmaq üçün bəhanə tapmazdılar".

"Hamı bizim tərəfimizə keçdi"

Raziyənin ərinin saxlanılması barədə xəbərlər qəsəbədə qalmaqala səbəb oldu. Saxlanılmasının növbəti günü o, sərbəst buraxıldı, lakin həm o, həm də Raziyə hələ də cinayət işləri üzrə şübhəli şəxs statusunda idilər.

Qəsəbə sakinləri Raziyəyə və ərinə dəstək məqsədilə video müraciət yazdılar. "Gözlənilmədən hamı bizim tərəfimizə keçdi. Biz xalqdan bunu gözləmirdik. Hamı bizi birbaşa sakitləşdirirdi", - deyə Raziyə xatırlayır.

Nəticədə, artıq Yeni ildən sonra, Raziyəyə və ərinə qarşı açılmış işlərə xitam verildi. Lakin "Rus icması" müəyyən mənada öz istəyinə nail oldu: Raziyənin ailəsi qəsəbədən köçdü.

"İstintaq zamanı ərimi qəsəbəyə qandallı vəziyyətdə gətirdilər və həmkəndlilərin gözü qarşısında ora-bura apardılar, o, uşağı harada əyləşdirdiyini, harada düşürdüyünü göstərirdi. O, çox narahat idi, özünü cinayətkar kimi hiss edirdi və psixoloji olaraq geri qayıtmağa hazır deyildi. Təkcə o yox, mən də həmçinin", - deyə o bildirir.

Bütün ehtiyatda olan pullarını - Raziyə ilə ərinin yeni maşın üçün kənara qoyduqları təxminən 300 min rublu vəkilə xərcləməli oldular.

"Mən bütün günü düşünürdüm: bəs əgər bizim yerimizdə rus dilini bilməyən başqa bir ailə olsaydı, necə olardı? Bəs əgər həmkəndlilərimiz bizi dəstəkləməsəydilər? Əgər müstəntiq də millətçi çıxsaydı? - deyə Raziyə bildirir, - və anladım ki, təslim olmaq olmaz, fərqi yoxdur miqrantsan, yoxsa ölkənin tamhüquqlu sakini. Əsas odur ki, öz həqiqətin uğrunda vuruşasan və haqlı olduğunu sübut edəsən".