Vụ Nguyễn Thành Nam: 'Yêu Bác Hồ' nhưng không được 'lệch chuẩn'

“Góc nhìn của tôi quan sát thì chưa bao giờ cái lòng yêu nước lại được dâng lên như ngày nay ở trên mạng xã hội,” tài khoản Facebook Góc nhìn Vũ Đức Trường 2, với nửa triệu người theo dõi, miêu tả làn sóng chỉ trích ông Nguyễn Thành Nam trong một video với hình ảnh ông và cuốn sách cùng dấu X gạch chéo.

Hàng ngàn người tham gia bình luận xôn xao, trong đó có nhiều người ủng hộ ông Trường, gọi ông Nam là "phản động" và "nguy hiểm".

Một tài khoản nhận định: "Công nhận dân Việt Nam yêu nước nồng nàn và lòng căm thù giặc sâu sắc. Cái động cơ đen tối của bọn Việt gian đều bị nhân dân phát hiện ra trước. Làn sóng cộng đồng mạng thật tuyệt vời."

Một ngày sau khi có thông tin ông Nguyễn Thành Nam bị bắt, Tạp chí Thương trường, cơ quan của Hiệp hội các nhà bán lẻ Việt Nam, viết rằng "lịch sử không phải là nơi để thử nghiệm những 'công thức viral'," đồng thời trích dẫn một vài câu từ trong cuốn sách của ông mà trước đó đã xuất hiện trong các luận điểm của những người đấu tố khác như "một hành trình cứu nước bị gọi là 'đi phượt'" hay "các chí sĩ yêu nước được đặt cạnh cụm từ 'điếu đóm các bậc đại ca'".

"Nhiều độc giả cho rằng khoảng cách giữa lịch sử và tiếng lóng đã bị xóa nhòa theo cách không nên có," tác giả Quang Anh khẳng định trong bài viết hôm hôm 8/7.

Việc bắt và khởi tố ông Nam với cáo buộc "tuyên truyền chống phá nhà nước" theo Điều 117 Bộ luật Hình sự đã làm nổi bật một cuộc thảo luận về cách "thần tượng" vị lãnh tụ và rộng hơn là yêu nước ở Việt Nam thế nào mới được cho là đúng, vốn đã nhen nhóm từ khi cuốn sách của ông bị đem ra đấu tố vào đầu tháng trước.

Trong cuốn sách của mình, ông Nam đã sử dụng, phân tích và xây dựng hình tượng Hồ Chí Minh bằng ngôn ngữ của giới trẻ trên tinh thần hiểu lịch sử để cống hiến cho đất nước, theo thông tin quảng bá tác phẩm Chuyện với Thanh đến nay đã bị các báo Việt Nam gỡ.

Nhà Xuất bản Hội Nhà văn trong lời mở của cuốn sách còn nhấn mạnh rằng tác giả muốn gửi đến độc giả thông điệp "hướng theo ánh sáng Hồ Chí Minh chính là cách đi đến tương lai khôn ngoan của mọi người Việt Nam yêu nước, thương nòi."

Nhưng các diễn biến gần đây cho thấy việc sử dụng "ánh sáng bất diệt" của Hồ Chí Minh làm la bàn chỉ lối trong công cuộc xây dựng lòng yêu nước không giúp ông Nam và những người liên quan tránh khỏi vòng lao lý và những cuộc đấu tố của những người cũng tự gọi mình là người yêu nước và cho rằng ông đã có lời "bất kính" với vị lãnh tụ.

"Việc Bộ Công an xử lý và bắt giữ Nguyễn Thành Nam hiện nay rất có thể sẽ phản tác dụng. Ông Nam đã xin lỗi trên sóng truyền hình quốc gia vì những tranh cãi mà cuốn sách của mình gây ra," Giáo sư Carl Thayer nói với BBC News Tiếng Việt.

Ông Nam thường được mô tả là "một người trung thành với chế độ", nhưng ông Thayer nói vẫn chưa có thông tin xác nhận liệu ông Nam có phải hoặc từng là đảng viên hay không.

Việc chính quyền Việt Nam dường như đang đồng tình với quan điểm của những người chỉ trích – được thể hiện qua việc hàng chục tờ báo gỡ bài quảng bá cuốn sách, tiêu hủy đầu sách dù đã qua kiểm duyệt, và mới nhất là khởi tố ông Nam và ông Trần Việt Anh, nhà sáng lập của Spiderum, diễn đàn ông Nam sử dụng để chia sẻ ý kiến, đã khiến một số trí thức lên tiếng.

Làn sóng chỉ trích theo kiểu đấu tố – không riêng gì vụ Chuyện với Thanh – đã trở thành một xu hướng nổi bật trong thời gian qua, đặc biệt là mức độ mà sự đấu tố trên mạng tác động tới quyết định của chính quyền. Nhiều người nhận xét rằng phong trào đấu tố đang làm cho xã hội Việt Nam trở lại với không khí của thời Cải cách ruộng đất, Nhân văn – Giai phẩm.

Vào thời điểm có quyết định thu hồi cuốn sách vào đầu tháng Sáu, một trí thức từng làm trong làng báo viết đầy mỉa mai trên trang Facebook cá nhân (nay đã xóa bài) rằng, chỉ số tự do ngôn luận ở Việt Nam nên được nâng hạng vì tiếng nói của những người yêu cầu "xử lý" ông Nam và tẩy chay cuốn sách đã được các cơ quan chức năng lắng nghe và hành động nhanh chóng.

Một vị luật sư ở Hà Nội nói với BBC News Tiếng Việt: "Dung túng cho những người đấu tố đó thì làm sao tăng trưởng hai con số được. Kinh tế thị trường, pháp luật, vốn, trí thức, bốn cái này không làm được thì đừng mơ tới phát triển."

Ông nhận định rằng giới trí thức Việt Nam "đang rất sợ hãi" trước lực lượng bảo thủ như ông Phan Trung Can và Trung tướng Nguyễn Thanh Tuấn, cựu Cục trưởng Cục Tuyên huấn, Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam.

Vào thời điểm bắt đầu tố cáo ông Nguyễn Thành Nam vào đầu tháng Sáu, ông Can, tự nhận là đảng viên, cán bộ hưu trí, có hơn 19.000 người theo dõi trên Facebook. Con số này hiện nay là 26.000.

Sau khi có quyết định khởi tố ông Nam và ông Việt Anh, ông Can tiếp tục chuỗi bài đấu tố những người đã tham gia quảng bá hoặc có liên quan đến cuốn sách, tuyên bố "sẽ lôi cổ những con kền kền khác đang ẩn nấp" hôm 7/7.

Một ngày sau, ông nêu tên một loạt các báo đã đăng bài về cuốn sách này và đề nghị cơ quan chức năng "xem xét trách nhiệm" vì họ đã "gây ảnh hưởng xấu trong dư luận xã hội về sự nghiệp cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Tư tưởng Hồ Chí Minh và lịch sử dân tộc."

Vị luật sư ở Hà Nội nói với BBC rằng cần phân biệt giữa tình yêu nước và tình yêu Hồ Chí Minh. "Yêu nước không đồng nghĩa với yêu Bác. Bác là nhân vật chính trị bị thần thánh hóa nên mới sinh ra tình trạng này."

Lãnh tụ Hồ Chí Minh từ lâu đã được xem là "bất khả xâm phạm". Mọi câu chuyện, tuyên truyền về "người cộng sản đầu tiên của dân tộc" khắc họa ông là một người yêu nước, một người hoàn hảo tuyệt đối.

Báo Công an Nhân dân vào hôm 5/7, khi lên tiếng chỉ trích cuốn sách Chuyện với Thanh và tác giả, đã khẳng định người dân Việt Nam "không chấp nhận bất kỳ hành vi nào nhân danh khai phóng, đổi mới để 'viết lại, nói lại' làm ảnh hưởng đến uy danh, tôn kính, sự vĩ đại của Người."

Hai tác giả Liêm Chính và Bình Nguyên, dẫn lại văn kiện Đại hội Đảng 14, nhấn mạnh rằng người viết, nghệ sĩ không chỉ là sáng tạo mà còn "gắn liền với trách nhiệm chính trị và trách nhiệm công dân".

Trên thực tế, bằng thủ thuật tuyên truyền đồng nhất khái niệm "Đảng" với "Tổ quốc", Đảng Cộng sản Việt Nam đã tạo nên một nền nhận thức xã hội rằng lòng yêu nước phải gắn liền với việc ủng hộ chế độ và trung thành với Đảng Cộng sản.

Hệ quả là, các ý kiến phản biện hay chỉ trích Đảng thường bị quy chụp là hành vi quay lưng lại với đất nước, đồng thời hình thành nghĩa vụ tư tưởng yêu cầu mỗi công dân phải mang ơn Đảng, Nhà nước và lãnh tụ Hồ Chí Minh.

Câu chuyện của ông Nguyễn Thành Nam cũng phơi bày một thực tế trớ trêu dành cho những người cũng "yêu Bác Hồ", "yêu nước", miệt mài truyền bá tình yêu đó theo cách của mình, nhưng cuối cùng bị chính hệ thống họ trung thành quay lưng với những cáo buộc đi lệch khỏi cái được cho là chuẩn mực của tình yêu đó.

Một nhà bình luận viết trên mạng Facebook rằng ông Nam "là một người yêu Bác", "thậm chí cuồng tín và ám ảnh" nên đã xây dựng "một phiên bản thiêng liêng cho riêng mình để sùng kính và chìm đắm hoàn toàn vào đó". Theo nhà bình luận này, ông Nam "mang dáng dấp của một nhà truyền giáo ngây thơ và nhiệt thành đang lan tỏa tín điều", chứ không phải là một người "ly giáo".

Vụ việc của ông Nguyễn Thành Nam cũng cho thấy sự trừng phạt của chính quyền sẽ dẫn đến những hệ lụy ở các hệ thống khác mà ông thuộc về. Ngay sau khi có thông tin ông bị bắt vào hôm 7/7, Đại học FPT lên tiếng "phản đối" nội dung cuốn sách và các phát biểu của ông Nam.

"Những người bảo thủ trong Đảng coi các quan điểm lịch sử chính thống là điều bất khả xâm phạm, và đối với trường hợp của Nguyễn Thành Nam, họ xem bất kỳ sự chệch hướng nào cũng là một mối đe dọa đối với an ninh quốc gia," Giáo sư Thayer nói với BBC.

Nhà quan sát chính trị Việt Nam lâu năm này cho rằng trường hợp của ông Nguyễn Thành Nam cho thấy "những nỗ lực của Đảng Cộng sản Việt Nam trong việc hiện đại hóa công tác tuyên truyền về Hồ Chí Minh nhằm thu hút thế hệ trẻ thực chất chỉ giới hạn ở việc thay đổi hình thức truyền thông – từ văn bản ca tụng sang thế giới số và hình ảnh trực quan – chứ không hề thay đổi nội dung cốt lõi của thông điệp tuyên truyền."

"Thật trớ trêu khi chính Hồ Chí Minh từng kêu gọi tôn trọng sự đa dạng khi xây dựng khối 'đại đoàn kết' của mình," ông Thayer nói thêm.