Iran và Mỹ được gì từ thỏa thuận và vì sao hai bên khó giữ cam kết?

Hơn 100 ngày sau khi bom đạn của Mỹ và Israel bắt đầu trút xuống Iran, cả hai bên đều tuyên bố chiến thắng – một dấu hiệu cho thấy họ đều rất cần một lối thoát.

Thỏa thuận đã chính thức chấm dứt giao tranh, nhưng những cuộc đàm phán khó khăn hơn mới chỉ bắt đầu.

Trước công chúng trong nước, cả hai chính quyền đều quảng bá rằng thỏa thuận này là một thắng lợi. Tuy nhiên, như những nhà phân tích mà BBC News phỏng vấn nhận định, chưa bên nào thực sự thuyết phục được dư luận, và các tiếng nói chỉ trích trong nước ở cả hai bên đều cho rằng đã có quá nhiều nhượng bộ.

Đối với Iran, thỏa thuận với Mỹ mang lại một điều quan trọng không kém lệnh ngừng bắn: cơ hội khẳng định rằng họ không chỉ sống sót qua cuộc chiến mà không đầu hàng, mà còn trở nên mạnh hơn sau khi bước ra khỏi cuộc xung đột.

Ngay từ đầu, mục tiêu cốt lõi của Tehran không nhất thiết là đánh bại Mỹ và Israel về mặt quân sự. Điều họ muốn là bảo toàn nền Cộng hòa Hồi giáo, duy trì bộ máy lãnh đạo và tránh để vị thế đàm phán của mình bị đánh sụm hoàn toàn.

Biên bản Ghi nhớ (MoU) – cách mà thỏa thuận này được đề cập tới – cho phép Iran tuyên bố rằng họ đã đạt được mục tiêu đó.

Văn kiện, do Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ký riêng, thiết lập khuôn khổ đàm phán kéo dài 60 ngày về chương trình hạt nhân Iran.

Đồng thời, văn kiện này xác nhận việc lập tức chấm dứt các hoạt động quân sự trên mọi mặt trận, bao gồm cả Lebanon, cam kết tôn trọng chủ quyền lẫn nhau, mở lại Eo biển Hormuz và Mỹ dỡ bỏ phong tỏa hải quân đối với hoạt động vận tải biển của Iran.

Những nghĩa vụ trước mắt của Iran tương đối lớn nhưng cũng khá hạn chế. Tehran đồng ý hỗ trợ bảo đảm an toàn cho hoạt động hàng hải thương mại qua Eo biển Hormuz – vốn là điều bình thường trước chiến tranh; tái khẳng định sẽ không theo đuổi vũ khí hạt nhân; và tham gia đàm phán về tương lai của kho uranium làm giàu ở mức cao cùng chương trình làm giàu uranium.

Các cam kết của Mỹ có vẻ rộng hơn. Theo MoU, Washington sẽ bắt đầu dỡ bỏ phong tỏa hải quân, cấp miễn trừ cho hoạt động xuất khẩu dầu mỏ của Iran, cho phép tiếp cận những tài sản đã bị phong tỏa hoặc hạn chế, từng bước nới lỏng trừng phạt, đồng thời phối hợp với các đối tác khu vực nhằm triển khai kế hoạch tái thiết và phát triển kinh tế cho Iran trị giá ít nhất 300 tỷ USD.

Điều đó phần nào giải thích vì sao phản ứng chỉ trích từ phía Iran cho đến nay vẫn tương đối dè dặt.

MoU đem lại cho giới lãnh đạo đủ cơ sở để trình bày thỏa thuận như một chiến thắng: chủ quyền của Iran được công nhận, phong tỏa dự kiến được dỡ bỏ, triển vọng giảm nhẹ trừng phạt đã xuất hiện và nguồn vốn tái thiết cũng được nêu rõ.

Tuy nhiên, sự im lặng đó khó có thể kéo dài. Ngay cả phản ứng đầu tiên của lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei cũng được tính toán cẩn thận. Ông cho phép thỏa thuận được triển khai nhưng nhấn mạnh rằng nó được chấp thuận trên cơ sở trách nhiệm của Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran.

Những vấn đề khó khăn nhất đã được trì hoãn chứ chưa được giải quyết. Tương lai của lượng uranium đã làm giàu ở mức cao, quy mô ngành công nghiệp làm giàu uranium và việc khôi phục các cơ sở hạt nhân bị hư hại sẽ tiếp tục được đàm phán dưới áp lực rất lớn.

Điều này tạo ra một vấn đề cho giới lãnh đạo Tehran. Truyền thông nhà nước, lực lượng Vệ binh Cách mạng, Quốc hội và các nhân vật cứng rắn đã dành nhiều tuần để tuyên bố với những người ủng hộ rằng Iran đã đánh bại Mỹ và Israel. Kỳ vọng đang rất cao.

Bất kỳ thỏa hiệp nào liên quan đến uranium làm giàu hoặc cơ sở hạt nhân đều có thể bị những người chỉ trích coi là sự nhượng bộ khi mà tuyên bố chiến thắng đã được đưa ra.

Nhưng việc không thỏa hiệp cũng nguy hiểm không kém. Nếu Tehran từ chối nhượng bộ về uranium làm giàu hoặc hình thái tương lai của chương trình hạt nhân, tiến trình đàm phán có thể đổ vỡ, thậm chí gây sức ép lên chính lệnh ngừng bắn.

Điều đó sẽ củng cố lập luận của những người ở Washington và Israel vốn cho rằng Iran chỉ đang lợi dụng MoU để câu giờ, từ đó có thể đẩy hai bên quay trở lại chiến tranh.

Ông Mohammad Bagher Ghalibaf, Chủ tịch Quốc hội đồng thời là trưởng đoàn đàm phán Iran, đã cố gắng mô tả các cuộc thương lượng theo cách đầy thách thức.

"Tôi không phải là nhà ngoại giao, nhưng tôi biết rõ cách khiến nước Mỹ phải hiểu ra," ông phát biểu trên truyền hình nhà nước.

Phản ứng của Khamenei càng khiến mọi chuyện khó khăn hơn. Ông nói mình "có quan điểm khác về mặt nguyên tắc", nhưng vẫn cho phép thực hiện MoU sau khi Tổng thống Pezeshkian, với tư cách người đứng đầu Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao, chấp nhận trách nhiệm bảo vệ quyền lợi của Iran và các đồng minh.

Cách diễn đạt đó giúp ông đủ gần với thỏa thuận để nó có thể được thực hiện, nhưng cũng đủ xa để tránh phải chịu hoàn toàn trách nhiệm nếu nó thất bại. Đối với các nhà đàm phán Iran, điều này có thể thu hẹp không gian thỏa hiệp. Họ phải làm hài lòng Washington mà không tạo cảm giác đã vượt qua những lằn ranh mà chính lãnh tụ tối cao vẫn chưa hoàn toàn chấp nhận.

Ngôn từ của Ghalibaf hướng tới công chúng trong nước, nhưng cũng nhằm về phía Washington.

Cựu chỉ huy Vệ binh Cách mạng này phải thuyết phục một bộ phận cứng rắn vốn rất nghi ngờ mọi sự thỏa hiệp với Mỹ.

Việc so sánh với thỏa thuận hạt nhân năm 2015 là điều khó tránh khỏi.

Tại Washington, một số người có thể cho rằng MoU lần này còn tệ hơn cả Kế hoạch hành động toàn diện chung (JCPOA), lập luận rằng ông Trump đã chấp nhận một khuôn khổ cho phép Iran được giảm trừng phạt và hưởng lợi kinh tế trong khi các vấn đề hạt nhân khó khăn nhất lại bị trì hoãn.

Tại Tehran, mối nguy lại khác. Những người cứng rắn có thể cáo buộc chính phủ và đoàn đàm phán lặp lại điều mà họ xem là "sự phản bội" năm 2015, khi Tổng thống Hassan Rouhani phải đối mặt với chỉ trích từ các nghị sĩ, truyền thông bảo thủ và đối thủ chính trị vì bị cho là đã nhượng bộ quá nhiều về chương trình hạt nhân.

Đối với ông Pezeshkian và ông Ghalibaf, thách thức là biến khuôn khổ ngừng bắn thành một thành công chính trị trước khi làn sóng phản đối đó bùng phát mạnh hơn.

Iran đã giành được thời gian, giảm bớt áp lực quân sự trước mắt và mở ra triển vọng nhận được những nhượng bộ về mặt kinh tế lớn. Nước này cũng tránh được kết cục mà Washington theo đuổi công khai nhất: sự đầu hàng hoàn toàn.

Tuy nhiên, Iran vẫn chưa đạt được thỏa thuận cuối cùng. Trong ngắn hạn, MoU giúp củng cố vị thế của Tehran vì hệ thống chính trị đã sống sót và Washington đã đưa ra những cam kết rõ ràng.

Nhưng rủi ro là 60 ngày tới có thể phơi bày khoảng cách giữa hình ảnh chiến thắng được quảng bá trong nước với những thỏa hiệp thực tế cần thiết để ngăn chiến tranh tái diễn.

Iran đã bước ra khỏi chương đầu tiên của cuộc chiến với vị thế mạnh hơn nhiều người dự đoán, nhưng những bước tiếp theo có thể còn khó khăn hơn: duy trì sự ủng hộ của lực lượng chính trị trong nước đối với tiến trình đàm phán đủ lâu để đạt được thỏa thuận cuối cùng, mà không để những sự thỏa hiệp ấy bị coi là sự nhượng bộ hay thậm chí là thất bại.

Trump ca ngợi thỏa thuận là 'thắng lợi lớn', giới phê bình cho rằng nhượng bộ quá nhiều

Tổng thống Mỹ Donald Trump ca ngợi thỏa thuận là một "thắng lợi lớn" đối với nước Mỹ vì ông cho rằng nó cuối cùng đã đạt được mục tiêu chiến tranh tổng quát của Washington: ngăn chặn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân.

Tuy nhiên, trong ngắn hạn, một "chiến thắng" cấp bách hơn chính là việc nền kinh tế toàn cầu được mở lại nhờ Eo biển Hormuz được khai thông.

Khi cuộc xung đột kéo dài và Eo biển Hormuz trên thực tế vẫn bị đóng cửa, các cuộc thăm dò liên tục cho thấy người dân Mỹ ngày càng bất mãn với giá xăng tăng cao và những tác động mà cuộc chiến gây ra đối với đời sống của họ.

Chính sự không hài lòng về tình hình kinh tế là một trong những lý do quan trọng khiến cử tri đưa ông Trump trở lại Nhà Trắng vào năm 2024. Vì thế, nhận thức rằng cuộc chiến do chính ông phát động đang làm tổn hại túi tiền của người dân đã trở thành một gánh nặng chính trị đối với ông.

Dù bản thân ông Trump không phải đối mặt với bầu cử trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11 tới, tâm lý bất an đó lại xuất hiện vào thời điểm khó khăn đối với các nghị sĩ Cộng hòa. Nhiều người trong số họ đang phải đối mặt với những cử tri ngày càng tức giận, cũng như những người có ý định bỏ phiếu ngày càng lên tiếng mạnh mẽ về nguy cơ một cuộc xung đột kéo dài và rơi vào bế tắc.

Trong bối cảnh đó, thỏa thuận này mang lại cho ông Trump không gian để xoay xở. Các đồng minh chính trị của ông hy vọng nó sẽ giúp ông xây dựng hình ảnh là người đã nhanh chóng chấm dứt cuộc xung đột và tránh được những sự can dự quân sự kéo dài bất tận ở nước ngoài – kiểu "những cuộc chiến vĩnh viễn" mà ông từng phản đối.

Tuy nhiên, những người chỉ trích thỏa thuận – bao gồm cả một số thành viên trong Đảng Cộng hòa – đã cáo buộc ông Trump nhượng bộ quá nhiều.

Trọng tâm của những chỉ trích này là cam kết rằng Iran sẽ được hưởng lợi từ quỹ tái thiết trị giá 300 tỷ USD.

"Không có chuyện Mỹ chi trả 300 tỷ USD cho Iran. Đó là tin giả," ông Trump viết trên mạng xã hội Truth Social. "Mỹ có được thành công, giá dầu giảm và chiến thắng."

Mặc dù ông Trump và các quan chức trong chính quyền đã nhiều lần khẳng định rằng số tiền này sẽ không đến trực tiếp từ Mỹ, nhưng thông tin đó vẫn khiến một số thành viên Đảng Cộng hòa cảm thấy lo ngại.

"Lịch sử cho thấy việc trao hàng tỷ đô la cho những kẻ cuồng tín thần quyền muốn giết chúng ta không phải là một ý tưởng hay," Thượng nghị sĩ bang Texas Ted Cruz – vốn là một đồng minh đáng tin cậy của ông Trump – nói với báo The Hill.

"Tôi cho rằng tổng thống đang nhận được những lời khuyên rất tệ."

Nhà bình luận bảo thủ Tucker Carlson, người vẫn có ảnh hưởng lớn đối với phong trào MAGA dù gần đây thường xuyên chỉ trích chính quyền, còn thẳng thắn hơn:

"Đây là một thất bại khá nhục nhã của nước Mỹ," ông phát biểu trong chương trình của mình trên X. "Đây là một thất bại."

Đáng chú ý, chính quyền Mỹ cũng buộc phải thừa nhận rằng một số mục tiêu chiến tranh trước đây dường như không còn là ưu tiên và hoàn toàn không được đề cập trong MoU.

Chẳng hạn, ở giai đoạn đầu của cuộc xung đột, ông Trump từng tuyên bố quân đội Mỹ sẽ "phá hủy tên lửa của họ [Iran] và san phẳng toàn bộ ngành công nghiệp tên lửa của họ", cho nó bị "xóa sổ hoàn toàn".

Tương tự, MoU cũng không đề cập đến mối quan hệ của Iran với các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực, bất chấp cam kết của ông Trump hồi tháng Ba rằng Mỹ đang nỗ lực để bảo đảm "chế độ Iran không thể tiếp tục trang bị vũ khí, tài trợ và chỉ đạo các đội quân bên ngoài biên giới của mình".

Hiện nay, chính quyền đã bỏ mục tiêu ấy. Phó Tổng thống JD Vance nói với các phóng viên rằng Mỹ "mong đợi" lực lượng Hezbollah sẽ không tiếp tục bắn vào Israel.

Ông cũng thừa nhận rằng các lệnh ngừng bắn thường "khá lộn xộn" và việc xuất hiện những đợt bùng phát giao tranh trở lại là điều có thể xảy ra.

Chỉ riêng điều đó cũng đủ khiến thỏa thuận trở nên không được lòng những thành viên Đảng Cộng hòa vốn coi cam kết của Mỹ đối với an ninh của Israel là một nguyên tắc bất khả xâm phạm trong chính trị Mỹ.