Раҳмон Москвада, Ўзбекистон президентининг амакиваччаси ёки икки қаҳрамон - O'zbekiston Tojikiston Rossiya dunyo yangiliklar

Эмомали Раҳмон Ғалаба кунини Москвада нишонлади. Бу санани Путин билан бирга байрам қилган ягона хориж давлати раҳбари ва Марказий Осиё президенти бўлди. Тожикистондаги Иккинчи жаҳон уруши фахрийларига эса, қарийб минг доллардан берилди. Пул шахсан президент Раҳмоннинг захира жамғармасидан ажратилди. Тожикистондаги иккита қаҳрамондан биттаси ким бўлади?

Шунингдек, Тожикистон президенти мамлакатдаги барча туман, шаҳар ва вилоят раҳбарларига маҳаллий бюджетлар ҳисобидан уруш қатнашчиларига пул ажратиш ҳақида топшириқ берди.

Мазкур топшириққа кўра, Душанбе шаҳар раиси Рустам Эмомали мамлакат пойтахтида яшаётган 16 нафар уруш қатнашчисининг ҳар бирига бир ярим минг сомонийдан ($130 АҚШ доллари атрофида) пул ажратишга қарор қилди.

Агар Душанбеда 16 нафар Иккинчи жаҳон уруши қатнашчиси яшаётган бўлса, айрим шаҳар ва туманларда улардан бирон нафар қолмаган.

Тожикистон Соғлиқни сақлаш ва аҳолини ижтимоий ҳимоялаш вазирлигига кўра, ҳозир мамлакатда 94 нафар уруш иштирокчиси яшамоқда.

Уларнинг энг ёши 95 ёшдан ўтган. Ўтган йил Ғалабанинг 75 йиллиги қайд қилинганда, уларнинг сони 168 нафар эди.

Иккинчи жаҳон уруши пайтида Тожикистонда яшаётган бир ярим миллион нафар аҳолидан 300 минг киши Иккинчи жаҳон урушига сафарбар қилинган эди. Улардан 92 минг нафари жангларда ҳалок бўлди ё бедарак йўқолди.

Тожикистонлик уруш қатнашчиларидан 55 минг киши жанговар орден-медаллар билан мукофотланган.

Жумладан, 15 киши "Шуҳрат" орденининг ҳар учала даражаси билан мукофотланган. Улардан бирига "Шуҳрат" орденининг бир даражаси иккинчи марта берилган, яъни жангчи тўрт марта "Шуҳрат" ордени олган.

Тожикистонлик жангчилардан 65 нафарига Совет Иттифоқи Қаҳрамони унвони берилган. Улар орасида ўзбек миллатига оид кишилар ҳам оз эмас.

Улардан бири Тўйчи Эрйигитовдир. Иккинчи жаҳон уруши тарихига оид китоблар ва маълумотномаларга у Александр Матросов жасоратини такрорлаган жасур жангчи сифатида кирган.

Тўйчи тинимсиз ўқ ёғдириб турган душман дзотини кўкраги билан тўсиб ҳалок бўлган ва қуролдошларининг ҳужум қилишлари учун имконият яратган.

Оддий чўпон йигит жасорати

Тўйчи Эрйигитов Сирдарё бўйларида - Ашт туманининг Булоқ қишлоғида туғилган. Ҳозирда у туғилган қишлоқ Тўйчининг шарафига "Қаҳрамон", деб аталади.

- Тоғам колхоз қўй-эчкиларини боқадиган ёлғиз чўпон бўлганлари учун урушга олишмаган. Ариза бериб бораверганлар, қайтараверишган. Охири у кўнгилли тарзда урушга жўнаб кетган. Бобом эрта дунёдан ўтган эканлар. Хайринисо энам бир ўғил ва бир қизларини - тоғам ва онам Ашурбибини бир ўзлари боққан эканлар. Энам раҳматли тоғамнинг доғида йиғлаб-йиғлаб ўлиб кетдилар, - дейди Тўйчининг жияни Абдумажид Омонов.

1921 йил 10 ноябрида туғилган Тўйчи Эрйигитов бор-йўғи 22 йил умр кўрди. У 1943-йил 5 октябрида Ленинград вилоятининг ҳозирги Тосно районидаги Смердиня қишлоғидаги шиддатли жангда ҳалок бўлди. Ўлимидан сўнг унга Совет Иттифоқи Қаҳрамони унвони берилди.

- Аввал ўзим, сўнг раҳматли энам билан тоғам кўмилган Любандаги қардошлик мозорига бориб келдик. Энамнинг кўз ёшлари дарё бўлди, - дея эслайди Абдумажид. - Мен тарих китобларидан дзотнинг пайдо бўлиши ҳақида ўқиганман. 1942 йилда фашистлар чекина бошлашгач, ўйлаб топишган экан. Дзотдан тўхтовсиз ўт ёғдиришган пайтда бошқа аскарлари қочишга улгуришар экан. Ўша дзотларни кўзим билан кўрдим. Эни саксон сантимерча, усти қалин бетон, снаряд ҳам таъсир қилмайдиган даражада.

Ҳозирда Любандаги бир мактаб Тўйчи Эрйигитов номида. Булоқдаги мактаб ҳам унинг номига қўйилган. Ҳали 1965 йилдаёқ Тўйчининг дзот томон қўлида граната билан интилаётган улкан ҳайкали ўрнатилган. Булоқ - "Қаҳрамон"да унинг уй-музейи ташкил этилган.

- Музейга фақат Тожикистондан эмас, балки Россия, Қирғизистон, бошқа мамлакатлардан зиёрат учун келишади. Айниқса, Ўзбекистондан кўп келишади. Тошкентда, Қибрайда, Бешариқда тоғамнинг номларига мактаблар қўйилган. Бешариқнинг Ўттиззамбар қишлоғида бюстлари ўрнатилган. Ўттиззамбардаги Тўйчи Эрйигитов номли мактабнинг очилиш маросимида Хайринисо энам икковимиз қатнашганмиз, - дейди Абдумажид.

Айни ўша Ўттиззамбар қишлоғида яшаётган кишилар Тўйчи Эрйигитовни ўз ҳамқишлоқлари сифатида эъзозлашади. Ўзбекистонда таниқли журналист Мурод Хидиров эса, Тўйчини айнан Ўттиззамбарда туғилганини исботлашга ҳаракат қилган.

- Мурод Хидиров қишлоғимизда бир ойча бўлиб, тоғамнинг ҳаётларини ўрганди. Қаҳрамонликлари ҳақида жуда ажойиб мақола ёзди. Мен бешариқлик дўстларимизнинг тоғамни ўз юртдошлари дея фахрланишларидан мамнунман. Аслида бобом ва энам Ўттиззамбардан буёққа кўчиб келишган. Бобомнинг иккита акаларини муштумзўр, кулак деб Кавказга, Сибирга сургун қилишгач, бобом оилаларини олиб, дарёнинг ўнг томонига ўтганлар. Ҳозирда булоқлик кишилардан камида йигирма фоизининг Бешариқда қариндошлари бор. Худога шукр, Тожикистон ва Ўзбекистон раҳбарларининг дўстона муносабат ўрнатганликлари сабаб узоқ йиллар давомида узилиб қолган борди-келдини давом эттиряпмиз. Фақат пандемия халақит берди. Тез орада бу бало орадан буткул кўтарилиб, яна чегаралар очилишига ишонамиз, - дейди Абдумажид.

- Қишлоғимизга Тўйчи Эрйигитовнинг командири Александр Михайлов бир гуруҳ любанлик ўқувчилар билан қаҳрамон музейини зиёрат қилиш учун келишганди. У қаҳрамонлик тўсатдан юз бермаганини, Тўйчи ўлимга тайёр бўлганини айтганди. Худди шу гапни Тошкент вилоятининг Бўка туманида яшайдиган уруш қатнашчиси Мелиқулов ҳам айтди, кейинроқ, - деди Аштдаги Тўйчи Эрйигитов номли мактабга узоқ йиллар директорлик қилган Абдумўмин Мамаюсупов.

Унинг айтишича Бўкада меҳмонликда бўлишганида, булоқлик эканликларини эшитган бир киши Тўйчи Эрйигитов ҳақида суриштириб қолади. У Эрйигитов жасорати ёзилган манбаларда Меликулов деб ёзилган киши экан.

"Мени гоҳ Меркулов, гоҳ Меликулов деб ёзишган. Аслида Мелиқулов бўламан. Раҳматли Тўйчи билан қалин эдик. Ўша Смердинядаги тепаликни эгаллаш учун жанг бошланишидан олдин рота йиғилиши бўлди. Шунда командир дзот овозини ким ўчиради, деб ўртага савол ташлаганда, Тўйчи ўрнидан отилиб турди. Керак бўлса, кўкрагим билан тўсаман, деди. Биз Онопко икковимиз Тўйчини кузатиб бордик. У отган гранатадан сўнг дзот тинчиб қолди. Тўйчи шартта туриб тепалик томон югурганди, юзини ўқ ялаб ўтди, оёғидан яраланди. Шу аҳволда дзотга етиб бориб, кўкраги билан тўсди, - деган экан Эрйигитовнинг бўкалик қуролдоши.

Бешариқликларнинг Тўйчи бизнинг юртдошимиз, дейишларида ҳам жон йўқ эмас, дейди Абдумўмин Мамаюсупов. "Қишлоғимизнинг ёши улуғлари Хайринисо Ўттиззамбардаги қариндошлариникига тўйга борганда ўғли туғилган, шунинг учун унинг отини Тўйчи қўйишган, дейишарди", деб эслайди Абдумўмин.

- Демак, Тўйчи тоғам қаҳрамонлар ичра қаҳрамон бўлган эканлар. Мен уларни булоқликлар ва ўттиззамбарликлар, тожикистонликлар ва ўзбекистонликлар бизники деб талашишларидан фахрланаман.

Лекин Эрйигитов ҳамқишлоқларининг айтишларича, у Булоқда тўрт йиллик мактабни битирган, кейин қўшни Қамишқўрғон қишлоғидаги етти йиллик мактабда ўқишини давом эттирган.

Душманнинг ажал ёғилиб турган дзотини кўкраги билан тўсиб, ҳалок бўлган қаҳрамонлар бармоқ билан санарли. Булоқликлар жорий йилда юз йиллиги нишонланадиган қаҳрамон ҳамқишлоқлари шарафига хотира кечалари, мусобақалар ўтказишмоқда.

Ўзбекистон Президентининг амакиваччаси

Тожикистонлик Совет Иттифоқи Қаҳрамони унвонига сазовор бўлган яна бир жасур ўзбек ўғлони Ўринбек Ёқубов бўлади. У Ғончи (ҳозирги Деваштич) туманидаги Яхтан қишлоғида туғилиб-ўсган.

Ўринбек Ёқубов ҳақида ёзилганда, албатта 1943 йилнинг 27 сентябри эсланади.

Ўринбек 150 нафар қуролдоши билан Днепр дарёсининг немислар жойлашиб олган қирғоғига сузиб ўтишади. Ёмғирдек ёғилаётган ўқлар остида.

Қирғоққа тушибоқ тезда жанг қилиш учун қулай мавқени эгаллашади.

Уларнинг ортидан яна бошқа жангчилар дарёдан ўтишлари белгиланганди.

Лекин душман пайқаб қолиб, тунда дарёдан ўтаётган жангчилар устига аёвсиз ўқ ёғдиради.

Худди шу пайтда Ўринбек ва қуролдошлари душман устига ташланадилар.

Уларни эгаллаган қулай ўқ отиш мавқеларидан қочиб чиқишга мажбур қиладилар.

Ўнлаб фашистлар ўлдирилади, қурол-яроқлари ўлжа олинади.

Агар ортдан ёрдам келганда, бу илгариланиш давом этарди. Лекин бундай бўлмайди.

Немислар эса, дарёдан сузиб ўтишга муваффақ бўлган жангчиларни қуршаб олиб, бутунлай қириб ташлаш учун бор кучларини тўплай бошлашади.

Биргина 28 сентябрь куни Ўринбек ва қуролдошлари немисларнинг ўндан ортиқ ӽужумини қайтаришади. Кўплар ӽалок бўлади.

Учинчи кунга келиб, ҳалигача ёрдам олмаган аскарларнинг ўқлари ҳам тугай бошлайди.

Буни пайқаган немислар кўндаланг шарт қўйишади:

- Таслим бўлинглар! Йўқса, ӽаммангни тупроққа қориштириб ташлаймиз!

Бузилган рус тилида айтилган бу пўписани эшитар экан, Ўринбек командирнинг гапини эслайди.

"Бир юзу эллик киши эдик. Юзтадан ортиқ қуролдошимиз қаӽрамонларча ӽалок бўлишди. Бир қатра қонимиз қолгунча душман билан урушамиз!".

Худди шу пайт Ўринбекнинг кўз ўнгига йўлида интизор ота-онаси, жонажон Яхтан қишлоғи, экин экиб, ӽосил ундирган далалари келади.

Назарида агар душманни енгмасалар, фашистларнинг ифлос оёғи қадрдон қишлоғини топтаётгандайин бўлаверади.

Худди шу лаӽза яна душман томондан ўқ отила бошланади. Ўринбек бирин-кетин ҳужум қилиб келаётган учта душманни ер тишлатади.

Эртасига - 29 сентябрь куни жанг яна давом этади.

Душманнинг кетма-кет ӽужумлари чиппакка чиқаверади.

Уч кун ичида камида уч юз нафар фашист ўлдирилади.

Лекин Ўринбекнинг сафдошлари ӽам камайиб борарди.

Ниҳоят, Днепрнинг нариги соӽилидан ёрдам етиб келганида, 150 нафар жангчидан фақат етти нафари тирик қолганди.

Украинанинг Днепропетровск вилоятидаги Сошиновка қишлоғи учун жангларда қаӽрамонлик кўрсатган бир неча жангчига, жумладан, тожикистонлик ботир ўғлон Ўринбек Ёқубовга Совет Иттифоқи Қаӽрамони унвони берилади.

Ўринбек Сошиновка учун жанггача Таганрогни ӽимоя қилишда, Сталинград жанги ва бошқа олишувларда ӽам жасорат кўрсатганди.

Айни Сталинград жангида яраланади, лекин даволаниб яна жанг майдонига қайтди.

У Дашт (Степной) фронтининг 236-ўқчи дивизияси, 177-ўқчи полки, 6-ўқчи ротасида хизмат қиларди.

Ўринбек Ёқубов ӽарбий хизматдан қайтгач, масъул вазифаларда ишлайди.

Жумладан, Ленинобод (ҳозирги Хўжанд) шаӽридаги шиша идишлари заводи, Душанбедаги ғишт заводига раӽбарлик қилади.

Яхтанлик қаӽрамон бундан 31 йил олдин дунёдан ўтди.

Унинг катта ўғли Мирёқуб Ўринбеков Яхтанда онаси билан бирга яшаб, меӽнат қилди.

Ӽозир унинг фарзандлари - Қаӽрамоннинг неваралари она қишлоқларида яшашмоқда.

Ўринбекнинг иккинчи ўғли Валижон ёки Валерий Москвада, давлат режалаштириш бўлимида ишлади. Қизи - Дилбар Ломоносов номли Москва Давлат университетида дарс берди.

Яхтанда Ўринбек Ёқубов ҳақида гапиришганда, албатта ҳозирги Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевни эслашади. Икковларининг амакивачча эканликларини айтишади.

"Тўғри, Мирзиёевлар оиласи Ўзбекистонга, Зоминга кўчиб кетишган. Уч ака-укадан икки нафари Зоминда яшаб қолган. Шавкат Мирзиёев ҳам Зоминда туғилган. Лекин ака-укалардан бири - Мирёқуб она қишлоғига қайтиб келган ва унинг ўғли - бўлажак қаҳрамон Ўринбек Яхтанда туғилган", деди яхтанлик муаллима Ҳикматой Раҳимова.

Яхтан ва туман марказида Ўринбек Ёқубов бюстлари ўрнатилган. Унинг номига кўча, Яхтандаги йирик деҳқон хўжалиги қўйилган. Ҳозир Ўринбек Ёқубовнинг уч хонали уй-музейи жиҳозланмоқда.

Тожикистонда ҳар йилгидек 9 май дам олиш куни деб эълон қилинган, байрам қилинади. Байрам куни Тўйчи Эрйигитов, Ўринбек Ёқубов каби қаҳрамонларнинг номлари тилга олиниши, шубҳасиздир.

Ким байрам қилади, кимнинг кўнглига байрам сиғмайди

Душанбеда Тожикистон Президенти Эмомали Раҳмон иштирокидаги байрам тантанаси бир кун олдин - 8 майда ўтказилди.

Бунга президентнинг эртаси куни - 9 майда Москвада ўтказиладиган байрам тантаналарида иштирок этиш учун йўлга чиқиши сабаб бўлди.

Кузатувчиларга кўра,Тожикистон Шимолидаги Исфара шаҳри ва Бобожон Ғафуров туманида яшаётган минглаб кишиларнинг кўнглига қўшни Ўзбекистонда "Иккинчи жаҳон уруши", Тожикистонда эса, "Улуғ Ватан уруши", деб аталадиган урушда қозонилган ғалабани байрам қилиш ҳеч сиғмаётир.

Гарчи тожик-қирғиз чегарасидаги қисқа муддатли уруш тугаган, томонлар ўзаро келишувга эришган бўлсалар-да, лекин ҳалок бўлган ўнлаб инсонлар ва яраланган 300 нафарга яқин киши, ёндирилган, таланган уйлар намоён бўлган ҳолда олис уруш олдини тўсиб олмоқда, деди маҳаллий журналистлардан бири.

Эмомали Раҳмон эса, Ғалаба куни тантаналари теграсида Россия президенти Владимир Путин билан юзма-юз ҳам учрашган, мулоқот қилган.

Бу учрашув пайтида бошқа масалалар қатори тожик-қирғиз чегарасидаги вазиятнинг ҳам муҳокама қилингани хабар берилган.

Маълум бўлишича, Тожикистон Қирғизистон билан чегарадаги муаммоларини фақат музокаралар йўли билан ҳал қилмоқчи.

Путин эса, "уларни қўллаб-қувватлаш учун қўлларидан келганини қилишлари"ни айтган.

Тожикистон жорий пайтда Россия шамсияси остидаги Коллектив Хавфсизлик Шартномаси Ташкилотининг раиси ҳам бўлади.

Ҳам Тожикистон ва ҳам Қирғизистон Россия шамсияси остидаги Коллектив Хавфсизлик Шартномаси Ташкилотига аъзо давлатлар саналишади.

Икки давлат чегарасидаги сўнгги можаронинг мазкур ташкилот Мудофаа вазирларининг Тожикистон пойтахти Душанбедаги расмий учрашувидан кун ўтиб юз бергани ҳам кўпчиликнинг диққат-эътиборини ўзига тортмай қолмаган.

Ўтган ой кузатилган ушбу қуролли тўқнашув эса, бу яқин йиллар ичида минтақада сув юзасидан келиб чиққан энг ёмони экани айтилган.

Қизил майдондаги Ғалаба паради трансляцияси чоғида Россия Биринчи канали олиб борувчисининг Эмомали Раҳмонни "Эммануэль Раҳмон", деб таништириши эса, Тожикистон президентининг Москвага ташрифи чоғида кўпчиликнинг диққатини ўзига тортган воқеъликлардан бири бўлган.

"Сизнинг экранларингизда Россия президенти Владимир Путин, унинг ёнида эса, Тожикистон президенти Эммануэль Раҳмон", деркан, олиб борувчи дарҳол хатосини тузатган, унинг исмини қайта тўғри талаффуз этган.

Бир нечта оммавий ахборот воситалари бошловчининг ушбу хатосини кесиб ташлашган ёки шу дақиқани тўғри талаффузли овоз билан алмаштиришгани ҳам маълум бўлган.

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek