Путин, Тоқаев, Мирзиёев ва Бердимуҳамедов – Трампга ким нима деди?

АҚШ президенти билан боғлиқ бу галги янгилик ҳам минтақа ва постсовет маконида кўпчиликнинг диққатини ўзига тортди.

Кеча, якшанба куни аксарият етакчи нашрларида сарлавҳаларга ҳам чиқди.

АҚШ президенти Доналд Трампнинг 80 ёшга кириши Марказий Осиёда ҳам эътибордан четда қолмади.

Уч минтақа давлати – Қозоғистон, Ўзбекистон ва Туркманистон президентлари Трампни қандай табриклашгани расман хабар берилди.

Тоқаев нима деди?

Хабарларга кўра, АҚШ президентини таваллуд куни билан минтақадан биринчи бўлиб Қозоғистон президенти қутлаган, Трампга табрик телеграммаси юборган.

Президент матбуот хизматининг билдиришича, Қосим-Жомарт Тоқаев ўзининг табригида "Қозоғистоннинг АҚШ билан кенгайтирилган стратегик шерикликни янада мустаҳкамлаш тарафдори эканини яна бир бор тасдиқлаган".

"Икки давлат ўртасидаги сиёсий мулоқотнинг юксак даражада экани, савдо-иқтисодий ва сармоявий ҳамкорликнинг жадал ривожланиб бораётганини қайд этган".

Президент Тоқаев, Қозоғистон АҚШ томони билан, "тинчлик, ўзаро англашув ва барқарор ривожланишни мустаҳкамлашга қаратилган ташаббусларни илгари суриш йўлида ҳамкорликни давом эттиришга тайёр"лигини ҳам таъкидлаган.

Қозоғистон етакчиси Доналд Трампга "фаровонлик ва Америка халқи равнақи йўлидаги масъулиятли давлат хизматида муваффақиятлар тилаган".

Қозоғистон эса, Ўзбекистон билан бирга Доналд Трамп қудратга қайтиши ортидан АҚШ ўзаро алоқаларини кучайтириш ҳаракатида бўлган икки энг йирик Марказий Осиё давлатидан биттаси бўлади.

Минтақа Россия, Хитой, Эрон ва Афғонистонга бевосита чегарадош, стратегик жойлашуви муҳим, табиий энергия захиралари ва ноёб минералларга бой.

Мирзиёев-чи?

Трампга йўллаган табриклари матнига қаралса, уларнинг ичидан Ўзбекистон президентиники энг узуни ва муфассали бўлиб чиққан.

Шавкат Мирзиёев Трампни, "бой тажрибага эга, ўз халқининг ҳурмат ва эҳтиромига сазовор бўлган атоқли давлат арбоби сифатида яхши билишлари"ни айтган.

Трампнинг "қатъий сиёсий етакчилиги ва мустаҳкам иродаси туфайли Америка Қўшма Штатларининг халқаро майдондаги обрў-эътибори ва қудрати тобора мустаҳкамланиб бораётганини алоҳида таъкидлашни исташи"ни билдирган.

Расмий хабарларга кўра, президент Мирзиёевнинг табригида ҳам Ўзбекистон ва АҚШ ўртасидаги муносабатларнинг бугунги суръатига алоҳида эътибор қаратилган.

"Бугун Ўзбекистон – АҚШ алоқалари ҳар қачонгидан ҳам мустаҳкам ва амалий руҳ касб этаётгани ҳам айни ҳақиқатдир", – дейилган мактубда.

Мирзиёев "очиқ ва конструктив ҳамкорликка интилаётган мамлакат сифатида Ўзбекистон АҚШ билан кўп қиррали ва стратегик шерикликка асосланган алоқаларни янада чуқурлаштиришдан манфаатдор эканини билдирган".

"Доналд Трампнинг тинчлик ва барқарорликни таъминлашга қаратилган халқаро саъй-ҳаракатларини юксак қадрлашини таъкидлаган".

"Стратегик шерикликнинг истиқболли йўналишларини батафсил муҳокама қилиш мақсадида Президентимиз америкалик ҳамкасбини Ўзбекистонга илк тарихий ташриф билан келишга таклиф этган".

Ўзбекистон президенти ўз табриги якунида, "Доналд Трампга мустаҳкам сиҳат-саломатлик, оилавий бахт-саодат, масъулиятли давлатчилик фаолиятида улкан муваффақиятлар, дўст Америка халқига эса тинчлик-осойишталик ва фаровонлик тилаган".

Трамп Америка Қўшма Штатларининг Шавкат Мирзиёев қудратга келиши ортидан Ўзбекистон билан "стратегик шериклик"нинг янги даврини бошлаган президенти бўлади.

Бердимуҳамедов нима деди?

Сердар Бердимуҳамедовнинг Трампга йўллаган табриги ҳақида Туркманистон Давлат ахборот агентлиги расман хабар берган.

Туркманистон АҚШ ва Исроил уруш очган Эронга бевосита чегарадош ягона Марказий Осиё давлати бўлади.

Расман "нейтрал" давлат, минтақа ва дунёдаги табиий газ захираларига бой мамлакатлардан бири.

"Туркменистан сегодня"нинг ёзишича, президент Сердар Бердимуҳамедов Америка Қўшма Штатлари Президенти Доналд Трампга 80 ёшга тўлиши муносабати билан "самимий табрик ва эзгу тилакларини йўллаган".

Маълум бўлишича, "Биз мамлакатларимиз ўртасидаги дўстона муносабатларни юксак қадрлаймиз ва улар Туркманистон ва Америка Қўшма Штатлари халқлари манфаатлари йўлида янада ривожланиши ва мустаҳкамланишига қатъий ишонамиз", — дейилган Туркманистон раҳбарининг табригида.

Туркманистон президенти "фурсатдан фойдаланиб", ўзининг табриги якунида "Трампга мустаҳкам соғлик, бахт-саодат, фаровонлик, Америка Қўшма Штатлари халқининг тараққиёти ва фаровонлиги йўлидаги саъй-ҳаракатларида улкан муваффақиятлар тилаган".

Путин энг биринчими?

Ёрдамчиси Юрий Ушаковнинг маълум қилишича, Россия президенти кеча, 14 июн куни Трамп билан қўнғироқлашган.

Унга кўра, "Доналд Трамп айтилган гаплардан таъсирланиб, Путинга миннатдорчилик билдирган" ва Россия президенти "Оқ уйда унга қўнғироқ қилган биринчи хорижий давлат раҳбари эканлигини таъкидлаган".

Суҳбат 55 дақиқа давом этган, икковлоннинг мулоқоти "очиқча ва дўстона кечган".

Ушаковнинг маълум қилишича, икки давлат етакчилари фақат илтифотлар билан кифояланишмаган.

Бугунги куннинг энг муҳим халқаро масалалари – Эрон ва Украина уруши ҳақида ҳам гаплашиб олишган.

АҚШ ва Эрон ўртасидаги янги келишув атрофидаги вазиятни муҳокама этишган.

Ушаковга кўра, "Доналд Трамп Россиянинг ҳам иштироки ва, хусусан, конструктив ечимларни топиш бўйича билдирилган таклифлар учун миннатдорчилик билдирган".

"Россия томони ҳам бутун минтақа ва ундан ташқарида ҳам аланга олиши мумкин бўлган можаро, афтидан, тўхтатилганидан мамнунлик билдирган".

Эрон Россиянинг Яқин Шарқдаги энг яқин саноқли иттифоқчиларидан бири бўлиб келган.

Путин ёрдамчисининг айтишича, Украина можароси ҳақида сўз кетганда, АҚШ президенти яна бир бор "ҳарбий ҳаракатларга чек қўйиш зарурлиги"ни айтган.

Ушаковга кўра, Трамп, "Европадаги ҳамкорларга ҳам, Киевга ҳам таъсир ўтказишга тайёрлигини билдирган".

Аммо Россия томонининг расмий хабарида Трампнинг бу гапларига Путиннинг жавоби қандай бўлгани тафсилотлари келтирилмаган.

Худди шу манзарада Россия Киевга яна ялпи ҳужум қилганига оид хабарлар олинган.

Расмий хабар якунида айтилишича, Путин Трампга бирор бир ҳадя йўлламаган, аммо табригининг ўзи "илиқ" бўлган.

Трампга табрик йўллаган уч Марказий Осиё давлати раҳбарларининг унга бирор бир совға юборишгани ёки йўқлиги тафсилотлари эса ҳозирча ноаён қолган.

АҚШ яқин-яқингача Россияга қарши урушида Украинани ҳар томонлама қўллаб-қувватлаб келган давлат. Энг йирик ҳарбий донорларидан бири бўлган.

Кеча, якшанба куни 80 ёшга кирган Доналд Трамп Камерун президентидан кейин дунёнинг энг кекса иккинчи президентига айланган.

Ундан кейинги ўринларни эса 73 ёшда бўлган Путин ва 72 яшар Хитой президентлари эгаллашган.

Ўзбекистон, Қозоғистон ва Россия президентлари бугун ўзининг таваллуд айёмини нишонлаётган Хитой етакчисига ҳам аллақачон ўзларининг табрикларини йўллаб бўлишган.

АҚШ ва президенти

Америка Қўшма Штатлари дунёнинг энг йирик ҳарбий ва иқтисодий қудрати бўлади, Россия ва Хитой билан бирга минтақада ўзаро рақобатда бўлган учта геосиёсий қудратдан биттаси.

У ерда қудратга Республикачи Доналд Трампнинг қайтиши минтақада янги хавотирларни пайдо қилган воқеъликка айланган.

Таҳлилчилар доирасида энди Марказий Осиёнинг "геосиёсий тузоқ"қа тушиб қолиши эҳтимоли кучайиши, энди минтақанинг Россия, Хитой ва АҚШ ўртасидаги манёвр қилиш имконияти бўлмаслиги мумкинлигига оид таҳлилларга ҳам замин яратган.

Трамп ютиб чиққан сўнгги Америка президентлиги сайлови дунёда геосиёсий танглик бу яқин ўн йилликларда "мисли кўрилмаган бир даража"га етган, ҳатто, ярим асрдан кўпроқ ўтиб, ядровий уруш хавфи яна кун тартибига қайтган бир пайтга тўғри келган.

Россиянинг Украинага босқини кучайиб бораётган, худди шу уруш фонида Россия Хитойга, икковлон яна Марказий Осиёга тобора яқинлашаётган, Глобал Жанубни жипслаштириб, кўпқутбли дунё талабидаги даъватларига зўр бераётган, бунинг зиддига минтақага коллектив Ғарбнинг диққат-эътибори ҳам кучайган, уни ҳамкорлигининг марказига қўйган, Ғазо мисолида бўладими, Ливан ёки Эрон – Яқин Шарқдаги вазият янада кескинлашиб, дастлаб Исроил ва Ҳамас ўртасида бошланган қуролли низонинг энди бутун минтақага сачраши, катта урушга айланиши эҳтимоли тобора реаллик касб этиб бораётган бир фазода бўлиб ўтган.

Америка Қўшма Штатлари бугунги глобал геосиёсий танглик ортида турган йирик қуролли можароларга бефарқ эмас, Трамп қудратга қайтгунигача Россияга қарши уруши ва мустақиллиги, суверенитети, ҳудудий яхлитлиги ҳимоясида Украинани ҳар томонлама қўллаб келаётган энг йирик донор сифатида кўрилган, шу уруш билан кечаётган уч йилдан ортиқроқ вақт ичида Марказий Осиё мамлакатларини ҳам Россия таҳдидидан расман ва ошкора огоҳлантиришга ўтган, вакилларининг ҳам ташрифларини фаоллаштирган давлат.

Хитой эса Америка Қўшма Штатлари билан бирга дунёнинг энг йирик иккита ҳарбий ва иқтисодий қудратидан биттаси саналади, у ҳам ўзининг ядровий арсеналига эга, аммо, бошқа томондан, энг йирик савдо ҳамкори айнан Америка бўлган мамлакат.

Бошқа томондан, Хитой бугун Марказий Осиёнинг энг йирик сармоячи ва кредиторларидан бири.

Аксар аҳолиси нисбатан камбағал минтақада муҳим ўрин тутувчи иқтисодий ва геоиқтисодий қудрат.

Хитой ўзининг умумий қиймати миллиардлаб долларлик йирик иқтисодий ва транспорт лойиҳаларини ҳам Марказий Осиёга боғлаган, дунёнинг минтақага бундай ташаббуслар, Украина уруши фонида уларнинг ўз мустақилликлари тарихида кўрилмаган улкан ҳамкорлик режаси ва йирик молиявий кўмак ваъдаси билан чиққан ягона давлати.

Украина уруши фонида эълон қилган худди шу оламшумул режаси энди Россиянинг зиддига минтақада Хитойнинг сиёсий таъсири кучаяди, деган талқинларга ҳам сабаб бўлишга улгурган.

Худди шу манзарада дунёда бўй кўрсатиб турган мавжуд геосиёсий танглик бир неча йилнинг ўзида Марказий Осиё давлатлари пойтахтларида ҳам аллақачон жиддий хавотирларга молик масалалардан бирига айланиб бўлган.

Ўзбекистон бўладими ёки Қозоғистон, минтақанинг энг йирик давлатлари лидерлари шу қисқа вақтнинг ўзида бундай кенг кўламли ва ўта зиддиятли жараёнларнинг таъсири ўз минтақаларини ҳам четлаб ўтмаётганлиги, "мураккаб синовларни бошларидан кечираётганликлари"ни расман ва ошкора эътироф этишгача боришган.

Марказий Осиё минтақаси ва қудратлар

Аҳолиси саксон миллиондан ортувчи Марказий Осиё шундоқ ҳам камбағаллик, ишсизлик ва коррупция анчайин долзарб муаммолигича қолаётган, жиддий экологик муаммоларга юз тутган, кузатувчилар наздларида, диний радикализм, ижтимоий портлаш хавфи нисбатан юқори, орада жангарилик муаммосидан ҳам зиён чеккан минтақа.

Аксарият минтақа давлатларининг иқтисоди аксаран қишлоқ хўжалигига асосланган, миллионлаб фуқароси четда, асосан Россияда меҳнат муҳожирлигида банд, тирикчилиги асосан шунинг орқасидан ўтади.

Россия уларнинг энг йирик савдо-иқтисодий шерикларидан биттаси, энг йирик ҳарбий ва ҳарбий-техник ҳамкори.

Аммо геостратегик жиҳатдан муҳим, Россия, Хитой, Эрон, яқин-яқингача урушлар ичида бўлган, Ўзбеклари илова турли жангари гуруҳлар бошпана топган, жанг қилган, жон сақлаб келаётган ва қарийб беш йилдирки, муваққат ҳукумати халқаро ҳамжамият томонидан расман тан олинмаётган, аммо Марказий Осиёни Жанубий Осиё билан боғлаш имкониятига эга Толибон бошқаруви остидаги Афғонистонга чегарадош.

Аҳолисининг аксариси мусулмон, табиий энергия захиралари, уран бўладими ёки бошқа, стратегик аҳамиятга эга турли ноёб маъданларга бой, Украина уруши фонида уч глобал қудрат ўртасидаги геосиёсий рақобат янада кучайган, Европа Иттифоқининг ҳам қизиқиши кучайган, худди шу манзарада дунёнинг энг йирик туркий тилли давлати ва НАТОнинг ягона мусулмон аъзоси бўлган Туркия ҳам янги ўйинчи сифатида саҳнага кириб келган ҳудуд.

Аксарият Марказий Осиё давлатлари эса қудратларга нисбатан кўп қутбли, аммо ўзларининг "миллий манфаатларига асосланган" ташқи сиёсат юритиш мавқеида собит.

Марказий Осиё ва Трамп

Сўнгги Америка президент сайловининг эртасигаёқ Марказий Осиё давлатлари лидерларининг барчаси бирдек Трампни ғалабаси билан расман қутлашгани ҳам, айниқса, Украина уруши манзарасида четда ҳам эътибор тортган, турли талқин ва таҳлилларга сабаб воқеъликка айланган.

Уларнинг ҳаммаси ўз табрикларида "ўзаро ҳурматга асосланган", "манфаатли", "тенг", "дўстона" сифатларида бўладими ёки "кўп қутбли" "янги даражага кўтарилувчи" – Доналд Трамп бошқаруви остидаги Америка Қўшма Штатлари билан ҳамкорликка умид билдириб қолишган.

Табрикларнинг ичида энг муфассали ва кўп қирралиси эса, Ўзбекистон президенти экани кўрилган.

Шавкат Мирзиёев Трампни табриклаш баробарида ҳали ўшандаёқ Америка Қўшма Штатларининг янги сайланган Республикачи президентини Ўзбекистонга расмий ташриф билан келишга ҳам даъват қилган.

У Ўзбекистон АҚШнинг мамлакат мустақиллиги, суверенитети ва ҳудудий яхлитлигини қўллаб-қувватлаш борасидаги доимий позициясини ҳам юксак қадрлашини таъкидлаган.

Бу ҳам Марказий Осиё президентларининг Трампга йўллаган табриклари манзарасида айнан Шавкат Мирзиёевникида кўпчилик ўзининг диққатини қаратган энг муҳим нуқталардан бири бўлган.

Худди шу мазмундаги баёнот бунинг ортидан Ўзбекистон ва АҚШ ўртасидаги тўртинчи йиллик Стратегик шериклик мулоқоти ҳақидаги қўшма баёнотда ҳам айтилган.

Томонлар форум мақомини кенгайтирилган стратегик шериклик мулоқоти даражасига кўтаришга ҳам келишиб олишгани маълум бўлганди.

Орада Ўзбекистон ва Қозоғистон Трампнинг Ғазо бўйича янги ташаббуси бўлган Тинчлик Кенгаши ғоясига бош қўшишган.

АҚШ президенти бу икки давлат президентини яна йирик йигирмалик мамлакатларининг Майамида бўлиб ўтиши кутилаётган саммитига таклиф қилиб ҳам катта шов-шувга сабаб бўлган.

Доналд Трамп илк бор Шавкат Мирзиёев билан бир вақтда қудратга келган.

Америка Қўшма Штатлари айнан Трампнинг дастлабки бошқаруви даврида Ўзбекистон билан "стратегик шерикликнинг янги даври"ни бошлаган.

Ва Трампнинг таклифи билан Ўзбекистон президенти 2018 йилда Америка Қўшма Штатларига ўзининг илк расмий ташрифини ҳам амалга оширган.

Томонлар ўшанда бир ташрифнинг ўзидаёқ "стратегик шерикликнинг янги даври"ни бошлаганликларини эълон қилишган.

Доналд Трамп ўшанда Ўзбекистон президентининг бу ташрифини "тарихий", деб аташгача борган.