Украина: Россия босқинидан сўнг бедарак кетган 60 мингдан зиёд одам қаерда?

Россияликлар Татяна ва Олег Плачковларнинг уйига тунда бостириб кириб, уларни олиб кетишди.

Бу воқеа 2023 йил 25 сентябрда Украинанинг жануби-шарқидаги Мелитопол шаҳрида содир бўлди. Бу шаҳарда улар бир-бирларини севиб оила қурган эдилар. Уларнинг шаҳрини эса рус қўшинлари босиб олган эди.

Эркаклар қуролланган ва қора кийимда эди. Баъзилари уйни тинтиб, қурилмалар ва ҳужжатларни мусодара қила бошлаганида, бошқалари Татяна ва Олегни қўлларига кишан солиб олиб кетган.

Шундан сўнг эр-хотин изсиз йўқолган.

Украина 2022 йилда Россиянинг кенг кўламли босқини бошланганидан бери 61 мингдан ортиқ одамни, ҳам ҳарбийлар, ҳам фуқароларни, бедарак йўқолганлар рўйхатига киритган.

Жангда бедарак йўқолган аскарлар кейинчалик ҳарбий асирлар алмашинувига қўшилиши мумкин. Аммо фуқаролар жуда камдан-кам қайтарилади: руслар одатда уларни ушлаб турганини тан олишмайди.

Ўғирланганидан тўрт ой ўтгач, Татяна ҳушсиз аҳволда Мелитополдаги шифохонага ташлаб кетилган. Унинг на кийими, на тиббий ҳужжатлари бор эди ва уни олиб келган аскарлар ҳеч қандай тушунтириш бермай кетиб қолишган. У ҳушига келмай вафот этган.

Олег эса ҳеч қачон топилмаган.

"Унга нима қилишгани ва нима учун шундай қилишгани ҳақида ўйлаш мен учун жуда оғир. Онам 51 ёшда эди. У ҳаётни севар эди. У жуда нурли инсон эди, кейин ҳаммаси барбод бўлди," дейди жуфтликнинг ягона қизи Людмила унсиз йиғлаб.

"Агар, худо кўрсатмасин, отамга бирор кор-ҳол бўлса, бу мени ўлдиради."

Жазо, қўрқув ва патруль аскарлари

Людмиланинг телефони ота-онаси ҳақидаги қувончли хотираларга тўла. У яқинда Украинага келганида менга уларни кўрсатди. У Украинага оилавий ресторан бизнесини тугатиш ва агар жасад топилса, отасини аниқлаши мумкин бўлган ДНК намунасини бериш учун келган эди.

Людмила бу ҳақда ўйлашни истамайди.

Оила ниҳоятда иноқ эди. Ҳар куни Россия оккупацияси шароитида унинг ота-онаси таскин берувчи видеолар юборишарди.

"Салом, қизим! Шунчаки хабар беряпман," дея гапиради Татяна бир видеода, сўнг камерани халатда қўл силкитиб, жилмайиб турган эрига қаратади.

Урушдан олдинги ҳаётдан олинган суратлар ҳам бор: пляжда кулишаётган, дискотекада рақсга тушаётган. Эр-хотин энергия ва ҳаётга тўла.

2022 йил бошида Россия танклари уларнинг шаҳрига кириб келганида, Плачковлар қолишга қарор қилишган. Бутун мамлакат Владимир Путин таҳдид қилган босқинга дучор бўлди, аммо кўпчилик биринчи портлашларгача буни тасаввур қила олмаган.

Дастлабки ҳафталарда Людмила Украинанинг кўк ва сариқ байроқларини ҳилпиратиб, аскарларга "кетинглар" деб бақираётган оломонга қўшилган. Кейин қамашлар бошланган.

Путин Россиясида қўрқитиш – бошқарув усули: норозилик синдирилади, танқидчилар қамоққа олинади. Мақсад озчиликни жазолаш ва қолганларни итоаткорликка мажбурлашдир.

Ҳозир худди шу нарса Россия томонидан ноқонуний равишда эгалланган Украина жануби ва шарқидаги ҳудудларга ҳам киритилган, аскарлар кўчаларда патруллик қила бошлаган.

У ерда Киевга содиқ деб ҳисобланганлар сотқинлар сифатида кўрилган.

Татяна ва Украина келишини "кутаётганлар"

Ўша шароитда бир неча ой ўтгач, Людмила қочқин сифатида чет элга кетган. Аммо онаси ўз шаҳрини, ота-онасини ёки Олег билан бирга қурган бизнесини ташлаб кетишни хоҳламаган. У Украина ҳарбийларига ҳам ишонарди.

2023 йил охирида барча гап-сўзлар Россиядан ҳудудни қайтариб олиш учун жануби-шарқдаги қарши ҳужум ҳақида эди ва Татяна Мелитопол озод этилишига ишонарди.

"У кучли оптимист эди, – жилмаяди Людмила. – Мен "Ойи, балки кетарсиз», дердим. У эса: "Яна озгина вақт. Бизнинг йигитларимиз кўпроқ ҳаракат қилишади», дерди."

Ўша йил бошида Татянанинг номи интернетда россияпараст форумда пайдо бўлган эди. Уни "кутаётган"лардан деб кўрсатишди. Мелитопол айғоқчиларга тўла эди.

"У, албатта, пул хайрия қилди ва [Украинага] қўлидан келганча ёрдам берди," дейди менга қизи. "Баъзи одамлар жанг майдонида, бошқалари эса Украинага бошқа йўллар билан ёрдам бераётиб, оккупацияда ҳалок бўлмоқда. Мен учун у жангчи. У хавф-хатарларни биларди. Лекин у ёрдам бериши керак эди."

Бу вақтга келиб, босиб олинган ҳудудлардаги украиналиклар Россия паспортини олишга мажбур бўлаётган эди. Мактабларга, шунингдек, полиция ва прокуратурага Россия фуқаролари жалб қилинди.

Охир-оқибат, Татяна ва Олег, агар Украина армияси ноябргача келмаса, Мелитополни тарк этишга рози бўлишди. Аммо сентябрь ойида улар ҳибсга олинди.

Ғойиб бўлганлар тақдири нима бўлди?

Людмила ташвишга тушди. Босиб олинган шаҳарга қайтиб келолмагач, у жавоб талаб қилиб, расмий идораларга хат ёза бошлади. Шу пайтда бувиси маҳаллий полиция бўлимлари ва қамоқхоналарни қидиришни бошлади.

Кейин, 2024 йил февраль ойида қўнғироқ келди: Татяна оғир аҳволда экан ва Людмиланинг бувиси уни касалхонада кўриши мумкин экан – лекин аввал ФСБ томонидан сўроқ қилиниши керак экан. Шундай қилиб, оила Татяна жосусликда гумон қилинаётганини билиб олди.

Бироқ бу пайтга келиб у ҳушсиз эди. Кейинчалик ҳамшира Людмилага онаси оғир ётоқ яралари билан касалхонага келтирилганини айтди. Бу унинг анча вақт ҳаракатсиз бўлганини кўрсатарди. Хўш, у қаерда бўлган ва унга нима бўлган?

Ўзининг тиришқоқлиги билан Людмила ота-онасининг йўқолиши бўйича ҳужжатлар тўплади, лекин у ҳужжатлардаги сўзларнинг ҳеч бири мантиққа тўғри келмаслигини айтади. Ҳужжатларда Татяна Россия ҳарбийлари ҳақидаги маълумотларни Украина разведкасига бериб келгани айтилган, бироқ жиноят иши у касалхонага келтирилганидан кейингина очилган.

Бунгача ҳужжатларда "ҳарбий кийимдаги номаълум шахслар" уни ва Олегни 2023 йил сентябрида "номаълум томон"га олиб кетгани қайд этилган.

Ўшандан бери уларнинг қаердалиги расман сир. Аммо Россияда жосуслик ишлари, жумладан, ҳибсга олиш ва сўроқ қилиш билан айнан ФСБ шуғулланади ва айнан Россия ФСБ ходимлари Татяна ва Олегнинг уйида тинтув ўтказган.

"Ёмон шароитлар ва тўғри парвариш йўқлиги туфайли унинг соғлиғи ёмонлашганига ишонишни хоҳлардим, лекин ич-ичимдан уни қийноққа солишганини тушуняпман," деб ўйлайди Людмила.

Унинг фикри босиб олинган ҳудуддаги шафқатсизлик ҳақидаги бевосита гувоҳлар ҳикояларига, шу жумладан, Татяна билан бир хил жосуслик иши бўйича айбланган ресторан қўшиқчисининг сўзларига асосланган.

"Эҳтимол, улар маълумот олишга уринишган, – дейди Людмила. – Биламан, улар электр токи билан қийноққа солишни яхши кўришади."

У олган аутопция ва касалхона ҳисоботи шуни кўрсатадики, Татяна узоқ вақт сунъий нафас олиш аппаратида бўлганидан кейин зотилжамдан вафот этган. Лекин нима учун дастлаб интубация қилингани қайд этилмаган. Людмиланинг отаси Олегга нима бўлгани ҳам номаълум.

"У ҳибсга олинганлар рўйхатида йўқ, унга нисбатан жиноят иши мавжуд эмас," дейилади Россия Ички ишлар вазирлиги мактубида. Полиция ўғирлаш бўйича жиноят иши очган, аммо гумонланувчилар ва излар йўқ.

Бошқа минглаб дараксиз кетганлар

Людмиланинг азоб-уқубатлари минглаб украиналик оилалар бошига ҳам тушмоқда. Халқаро Қизил Хоч Қўмитасининг (ХҚХҚ) Киевдаги ишонч телефонига қилинаётган қўнғироқларнинг аксарияти йўқолган қариндошларини қидираётган одамлардан.

Телефон операторлари батафсил маълумотларни тўплайди, кўпинча узоқ ва ҳиссий суҳбатлар орқали, сўнг уларни Женевадаги кузатув маълумотлар базасига юборади.

Людмила ўз маълумотларини бу ерда ҳам, бошқа жойларда ҳам қайд этган, лекин ҳозирча жавоб йўқ.

"Биз қила оладиган ишларнинг ҳам чегараси бор ва биз оилалар билан жуда очиқ бўлишимиз керак. Кўп азоб ва умидсизлик бор," -ейди ХҚХҚ сўзчиси Патрик Гриффитс.

Шунингдек, у Украинада ХҚХҚ Россияга етарлича босим ўтказмаётгани ҳақидаги танқидларга қарши чиқмоқда.

Халқаро гуманитар ҳуқуқ барча давлатларга қуролли тўқнашув пайтида ҳар бир ҳибсга олинган шахс ҳақида хабар бериш ва улар билан учрашиш имкониятини таъминлаш мажбуриятини юклайди, аммо Россия буни шунчаки эътиборсиз қолдиради. Бу қисман босиб олинган ҳудудлардаги барча фуқароларни рус деб ҳисоблаши билан боғлиқ. Бу, шунингдек, дунёнинг қолган қисмидаги қоидаларга нисбатан нафратнинг намоён бўлишидир.

ХҚХҚ ходимлари Москвада ва Украинанинг босиб олинган баъзи қисмларида бор, аммо ёрдам тарқатишга баъзан рухсат берилсада, Мелитополда махфий қамоқхоналарни қидириш учун айланиб юриш мумкин эмас.

"Кўплаб оилалар борки, улар... ўзлари излаётган жавобни ҳеч қачон ололмасликлари мумкин," — дея огоҳлантиради жаноб Гриффитс ва ХҚХҚ ҳеч қаерга "зўрлик билан кира олмаслигини" қўшимча қилади. "Аммо ҳокимият билан мулоқот жараёни, кириш имкониятини яхшилашга уриниш ҳеч қачон тўхтамайди."

Украинанинг ўз миллий қидирув гуруҳи ундан ҳам камроқ имкониятга эга. Махсус ҳолатларда бедарак йўқолганлар билан ишлаш бўлими Киевдаги Ички ишлар вазирлиги коридори охирида жойлашган атиги уч нафар полициячидан иборат. Бироқ, уларнинг кучли юзни таниш дастурий таъминоти веб-сайтлар ва оммавий ахборот воситаларини сканерлаб, йўқолганларнинг тобора кўпайиб бораётган рўйхатини қидира олади.

Россиялик блогерлар баъзан ҳибсга олинганлар ёки ҳалок бўлганларнинг видеоларини жойлаштиради. Лекин Людмиланинг отасини қидириш натижа бермади.

"Ёки у гаровга олинган ва қариндошлари билан боғлана олмаяпти," дейди комиссар Артур Добросердов бошқа эҳтимолни айтишдан олдин. "Баъзида ҳалок бўлган аскарларимиз билан бирга тинч аҳолининг жасадлари ҳам бизга қайтарилади. Улар асосан жуда ёмон аҳволда бўлгани учун кўриб таниб олиш иложи йўқ."

Шунинг учун Людмила ДНК намунасини берди.

Руҳият ва тизимли таъсир

Босиб олинган ҳудудларда ўғирлашлар камайди, чунки кенг кўламли уруш тўртинчи йилига қадам қўймоқда, аммо улар тўхтамади.

Ички ишлар вазирлиги ўтган ойда 1000 дан ортиқ янги бедарак йўқолганларни қайд этган бўлсада, бугунги кунда уларнинг аксарияти аскарлардир.

Умуман олганда, Россиянинг усуллари шафқатсизларча самарали: Киевнинг энг ашаддий тарафдорлари ё босиб олинган ерларни тарк этишган, ёки бошларини эгиб, жим юришибди. Баъзи ҳолларда, бир вақтлар бундай шаҳарлардан қочган украиналиклар энди Россия ҳукмронлиги остида яшаш учун қайтмоқда. Баъзилар учун бу қочоқ бўлишдан кўра яхшироқ.

Эҳтимол, шунинг учун сўнгги пайтларда баъзи украиналиклар бундай ерлар ҳали ҳам курашишга арзийдими, деб овоз чиқариб сўраётганини эшитдим.

Фронт чизиғи Киев фойдасига эмас, аранг ўзгараётган ва ҳар куни аскарлар ҳалок бўлаётган бир пайтда, мамлакат жуда қийин саволларни бера бошлади: бу уруш, унинг якуни ва улкан харажатлар ҳақида.

Бедарак йўқолган қайтди: "Жаҳаннамда эдим"

Людмила ҳали ҳам умид қилиш учун қандайдир сабаб топади. Чунки баъзан йўқолганлар қайта пайдо бўлади.

2023 йилда Леонид Попов худди Людмиланинг ота-онаси каби Мелитополда ҳибсга олинган.

У Россия ҳарбий техникасини суратга олган, аскарлар уни кўчада қувлаб кетишган, сўнг у ғойиб бўлган.

Уч ойдан кейин отасига қўнғироқ қилишди: Леонид шаҳар касалхонасида қолдирилган, ҳолдан тойган ва жуда сувсизланган эди.

Онаси Анна ўша кунги эълон қилган фотосуратлар даҳшатли: йигитнинг қовурғалари териси остидан аниқ кўриниб турибди.

"У менга жуда ёмон шароитда бўлганини айтди," деб эслайди Анна ўша куни Леонид билан суҳбатлашгани ҳақида.

У "ойи, қисқаси, мен жаҳаннамда эдим," деди.

Ойлар давомида Леонид бир неча жойда сўроқ қилинган. "20 га яқин одамга пластик ликопчаларда гречка ва бир стакан сув бериларди. Оч қолдик, дейишганда, жим бўл, бўлмаса отиб ташлаймиз, дейишарди."

Ота-онаси уни Мелитополдан хавфсиз жойга олиб чиқиш режасини туза бошлашди. Лекин у касалхонадан чиқиши биланоқ дарҳол қўлга олинди ва яна ғойиб бўлди.

Леонид ҳам Людмиланинг отаси сингари, гарчи аскарлар томонидан олиб кетилган бўлсада, расман бедарак йўқолганлар рўйхатига киритилган.

Яна бир йил ўтгач, ота-онасига унинг яна бир босиб олинган шаҳар – Донескда тергов изоляторида эканлиги ва жосусликда айбланаётгани айтилди. Дастлаб уни топганидан жуда хурсанд бўлишди, энди эса унинг соғлиғи ҳақида хавотирда: Леонид параноид шизофрения билан оғрийди, дори билан даволанади.

"Улар бундай ташхис қўйилган одам учун дорисиз қамоқда ўтиришнинг ўзи ўлимга тенг эканлигини тушунишмаяпти," деб ташвишланади Анна. У инсонпарварлик нуқтаи назаридан Леонидни асирлар алмашинуви рўйхатига киритишни сўраб, Россия амалдорларига хат ёзишни бошлади.

Трамп таъсири

"Ҳеч ким бу даҳшатни олдиндан кўра олмаган эди, – дейди Людмила. – Ҳозир ҳам бу ҳақда гапираётганимда, унинг ҳақиқат эканига ишонгим келмаяпти."

У онасининг қабри учун сурат танламаган, гўё отасини топгунча азасини кечиктираётгандек. Лекин унинг мурожаат қиладиган жойи қолмади.

Энди Доналд Трамп яна Оқ уйда, урушни тугатиш бўйича музокаралар ҳақида гапирилмоқда. Бу тез ёки осон бўлмайди, у Украинани Мелитопол каби босиб олинган ҳудудларни Россияга топширишга мажбур қилиши мумкин.

"Балки тинч аҳолини қўйиб юборишар, агар улар ғалаба қозондик деб ўйлашса? – Людмила некбин бўлишга ҳаракат қилади. – Ёки балки вазият ёмонлашар: боши берк кўчага кириб қолармиз."

"Нима бўлганда ҳам, бу ер энди Украина эмаслигини тан олиш жуда қийин бўлади."

Бу унинг ота-онаси ҳимоя қилган ва улар бахтли бўлган ер ва ҳозир ҳам Людмила Олегни совуқ ертўлада ёки қамоқхона камерасида сақланаётган бўлиши мумкин деб ишонади, ҳали ҳам топилишини кутиб.

"Ҳар қанча ҳаракат қилмай, онамни қутқара олмадим, – дейди у. – Энди дадамни қутқаришим керак."