Vance: Trump, ABD-İran anlaşmasını Cuma gününden önce açıklayabilir

Gündemi BBC Türkçe'den takip etmek artık WhatsApp'ta da mümkün. Haberlerimizin doğrudan telefonunuza gelmesi için tıklayın.

ABD Başkanı Donald Trump, 15 Haziran'da İran ile savaşı bitirmesi beklenen anlaşmanın halihazırda imzalandığını ve detaylarının "çok yakında" kamuoyuyla paylaşılacağını açıkladı. Ardından Başkan Yardımcısı JD Vance, Trump'ın ön anlaşmayı Cuma gününden önce açıklamaya karar verebileceğini söyledi.

Vance, ABD ve İran arasındaki mutabakat zaptını (MOU) "yaklaşık bir buçuk sayfa" ve "çok genel" bir belge olarak tanımladı.

Fransa'daki G7 toplantısında Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron ile görüşmesi sırasında yaptığı açıklamada Trump, "Şunu söylemekten büyük mutluluk duyuyorum; anlaşma tamamen imzalandı" dedi.

Trump 16 Haziran Salı günü de Mısır, Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri liderlerinin de katılacağı İran konulu özel bir oturuma ev sahipliği yapacak olan Fransa'daki G7 zirvesine katılıyor.

Bundan önce ABD'li yetkililer, mutabakat zaptının Trump ve Başkan Yardımcısı JD Vance ile İran Meclis Başkanı Muhammed Kalibaf tarafından elektronik olarak imzalandığını söylemişti.

Resmi imza töreni 19 Haziran Cuma günü İsviçre'nin Cenevre kentinde yapılacak.

Trump, detayların muhtemelen imza töreninden sonra açıklanacağını belirtti.

Hürmüz Boğazı'nın da aynı gün açılacağını ekledi.

Mutabakat zaptının bir barış anlaşmasından çok, sonraki adımda geçilecek zorlu müzakereler dizisinin genel çerçevesini ortaya koyduğu belirtiliyor.

ABD Başkanı, anlaşmanın İran'a yönelik yaptırımların hafifletilmesini içermediğini belirtti.

Ancak BBC'ye konuşan bir üst düzey ABD'li yetkili, İran'ın nihai bir barış anlaşması kapsamında nükleer programından vazgeçmeyi kabul etmesi hâlinde, yönetimin İran için bazı yaptırım hafifletmeleri seçeneklerini değerlendireceğini söyledi.

İran'da devlete ait IRIB ajansına göre Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, mutabakat zaptının düzgün şekilde uygulanması halinde İran için "onurlu bir belge" olarak görüleceğini söyledi.

Buna ek olarak Pezeşkiyan'ın Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi üyelerinin %90'ının anlaşma lehinde oy kullandığını ve ayrıntıların "uygun zamanda" onaylanacağını söylediği aktarıldı.

ABD Deniz Kuvvetleri Merkez Komutanlığı'ndan (Navcent) 15 Haziran günü öğleden sonra denizcilere ve gemi sahiplerine yönelik yayımlanan bir duyuruda, "İran limanlarına yönelik askeri ablukanın yürürlükte kalmaya devam ettiği" belirtildi.

Navcent, ablukasının "19 Haziran 2026 için planlanan ABD-İran ateşkes anlaşması takviminin uygulanmasına kadar" süreceğini bildirdi.

'Hürmüz Boğazı'ndan mayınların temizlenmesi ilk adım'

Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO) Genel Sekreteri Arsenio Dominguez, BBC'ye yaptığı açıklamada, Hürmüz Boğazı'ndaki mayınların temizlenmesinin deniz trafiğinin savaş öncesi seviyelere dönmesi için ilk ve kritik adım olduğunu söyledi.

Dominguez, bunun ardından yaklaşık dört aydır bölgede bulunan gemilerin ve mürettebatın tahliyesi üzerinde çalışılacağını belirtti. Savaş öncesinde günde ortalama 130 gemi geçen boğazda bu seviyeye dönmek için, su yolunun güvenliğinin sağlanması amacıyla ek çalışmalar yapılması gerektiğini ifade etti.

Şu anda Körfez'de 500'den fazla gemi ve binlerce denizci beklemeye devam ediyor.

Dominguez, bölgede tehlike oluşmaması için özellikle Umman ve İran ile iş birliği yaptıklarını söyledi.

Ayrıca gemilerin boğazdan hızlı çıkış girişimlerinin çarpışmalara yol açabileceği uyarısında bulunarak, "düzenli bir yaklaşım" gerektiğini vurguladı.

Anlaşmada neler var?

İran'a bağlı yarı resmi Mehr haber ajansına göre, ABD ile İran arasında 14 maddelik bir mutabakat taslağı hazırlandı.

Taslakta kalıcı ateşkes, ABD'nin İran'ın iç işlerine karışmama taahhüdü, deniz ablukasının kaldırılması, ABD askerlerinin çekilmesi ve Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılması gibi başlıklar yer alıyor.

Ayrıca İran'a yönelik yaptırımların kaldırılması, yeniden inşa planları ve İran'ın nükleer silah üretmeme taahhüdünün sürdürülmesi öngörülüyor.

Mehr, İran'ın dondurulmuş fonlarının bir kısmı serbest bırakılmadan ve yaptırımlar kaldırılmadan nihai müzakerelerin başlamayacağını da belirtti. Nihai anlaşmanın BM Güvenlik Konseyi kararıyla onaylanması bekleniyor.

Belirsizlikler neler?

BBC News Kuzey Amerika Muhabiri Anthony Zurcher'in analizi

Anlaşmayı müjdeleyen sosyal medya paylaşımında Trump, Hürmüz Boğazı'nın ticari gemilere açılacağını ve ABD'nin deniz ablukasını kaldıracağını söyledi.

"Petrol aksın!" dedi.

Geçmiş Amerikan başkanlarının başarısızlıklarının aksine, "tüm bölgeye barış ve güvenlik getirecek, harika bir anlaşma" sağladığını ilan etti.

Elbette bu tür abartılar Trump için yeni bir şey değil.

Geçen yıl Gazze Savaşı'nı sona erdiren anlaşmayla ilgili "sonsuza dek sürecek bir barış" ve "inanç, umut ve Tanrı çağının başlangıcı" gibi açıklamaları aynı derecede kapsamlıydı, ancak gerçek bundan çok uzaktı.

Bu tür yüksek riskli diplomatik anlaşmalarda başarı veya başarısızlık genellikle ayrıntılara bağlıdır. Ve burada ayrıntılar az.

14 Haziran Pazar akşamı Fox News'e verdiği bir röportajda, Başkan Yardımcısı JD Vance, İran'ın hiçbir zaman nükleer silaha sahip olmamasının "bu anlaşmaya dahil edildiğini" ve ABD'nin Tahran'ın buna uyup uymadığını teyit edebileceğini söyledi.

Bunun bir kısmı, mevcut ateşkesin 60 günlük uzatılması sırasında yapılacak müzakerelerde ve "teknik" görüşmelerde ele alınacak.

Ancak İran'ı nükleer emellerinden vazgeçmeye ikna etmek ve zorlamak için onlarca yıl süren uğraşlardan sonra açık olan bir şey varsa o da ABD'nin bu "mutabakat zaptında" güvence altına alındığına inandığı her şeyin hiçbir garantisinin olmadığı.

Bu noktayı vurgulamak istercesine, İran Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi 14 Haziran Pazar günü "nihai müzakerelerin, diğer tarafın mutabakat zaptı kapsamındaki taahhütlerinin yerine getirilmesinden sonraya erteleneceğini" belirten bir açıklama yaptı.

Bu taahhütlerin ne olduğu ve İran'ın bunları nasıl yorumladığı, bu anlaşmanın geçerli olup olmayacağını belirlemeye yardımcı olacak.

Enerji piyasası uzmanları, boğazdan petrol sevkiyatının savaş öncesi seviyelere hemen dönmesinin muhtemel olmadığı uyarısını yaptı.

Tankerlerin birikmiş yükünün temizlenmesi, mayınların kaldırılması ve düzenli petrol sevkiyatı ve üretiminin yeniden sağlanması haftalar sürebilir.

Resmi imza törenine günler kala, İran ve ABD'nin anlaşmanın başarısını sağlamak için önemli ayrıntıları çözme zamanları var, ancak anlaşmanın bozulması için de zaman var.

Bir diğer belirsizlik unsuru ise İsrail.

Bu hep üç taraflı bir savaştı ve Trump, Pazar günü Wall Street Journal'a yaptığı açıklamada , İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu'nun bu hafta sonu Lübnan'a yönelik saldırı emrini vermesine çok öfkeli olduğunu, bunun neredeyse tamamlanmış İran anlaşmasını baltalayabileceğine inandığını söyledi.

Anlaşma, en azından kamuoyuna duyurulacak kadar uzun süre yürürlükte kaldı. Ancak İsrail Lübnan'da yeni saldırılara başlarsa, İran Hürmüz Boğazı'nı tekrar kapatmaya karar verebilir ve bu da küresel ekonomiyi yeniden tehlikeye atabilir.

Vance, açıklamalarında, bu savaşın yüksek enerji fiyatları ve bunun ekonomik etkileri nedeniyle birçok Amerikalıya yaşattığı problemleri de kabul etti.

"Amerikan halkına birincil mesajım teşekkür etmek" dedi ve enerji fiyatlarının düşmeye başlayacağına söz verdi.

Bunun ne kadar hızlı gerçekleşeceği ve mali zorluklarla karşı karşıya kalan Amerikalılar için genel olarak daha düşük tüketici maliyetlerine ne kadar hızlı yansıyacağı, kasım ayındaki ara seçimlerden önce Cumhuriyetçiler üzerinde artan siyasi baskının azalıp azalmayacağını belirlemede büyük rol oynayacak.

Son anketlere göre, Trump ve partisi giderek daha huzursuz bir kamuoyuyla karşı karşıya. YouGov anketine göre, Amerikalıların %63'ü ekonomiyi yönetme biçimini onaylamıyor ve %57'si ekonominin kötüleştiğini düşünüyor.

Ancak en azından Pazar günkü anlaşma, çatışmanın ekonomik baskısını tamamen ortadan kaldırmasa da bir nebze olsun hafifletmeye yardımcı olmalı. Yakıt fiyatları ciddi anlamda düşmeye başlarsa bu Amerikalılar için işlerin düzeldiğine dair somut bir işaret olabilir.

Trump'ın daha büyük hedefleri şimdilik gerçekleşmemiş olsa da ve içeride siyasi tehlikelerle karşı karşıya kalmaya devam etse de, anlaşma savaşın başlamasından önceki duruma doğru atılmış önemli bir adım.

Orijinali İngilizce olan bu makalenin çevirisinde yapay zekadan yararlandık. Yayınlanmadan önce çeviriyi bir BBC gazetecisi kontrol etti. Yapay zekayı nasıl kullandığımız hakkında daha fazla bilgi burada.