ደብዳብ ኢራን ብኸመይ'ዩ ኣብ መላእ ዓለም ማዕበል ስንባደ ፈጢሩ?

ካብ ዝጅምር ክልተ ሰሙን ዘሕለፈ "ወፍሪ ቁጥዐ" ኣብ መላእ ዓለም ጽልዋ የሕድር ኣሎ።

ባሊስቲክ ሚሳይላት ኢራን፡ ሓይሊ ባሕርን ኣጽዋር ኒዩክሌርን ናይ ምምዕባል ድልየታ ንምምኻን ዝተጀመረ ወፍሪ፡ ዞባዊ ዘይምርግጋእን ዓለማዊ ጽልዋ ቁጠባን ይፈጥር ኣሎ።

ዋላ’ኳ ኣዕናዊ መጥቃዕቲ ኣየር እንተተፈጸመ፡ ስርዓት ኢራን ግን ገና ኣብ ቦትኡ ከም ዘሎን፡ ብሓድሽን ሓደገኛን መንገዲ ከጥቅዕን ይርኣይ።

ማእከላይ ምብራቕ በቲ ፕረዚደንት ኣመሪካ ዶናልድ ትራምፕ “ናይ ሓጺር ግዜ ስርሒት” ክብል ዝገለጾ ወፍሪ ብቐጻሊ ይናወጽ ኣሎ።

ዶናልድ ትራምፕ “መንግስትኹም ተቘጻጸሩ” ኢሉ ዝተማሕጸኖም ህዝቢ ኢራን፡ ኣብዚ እዋን ኣብ ኣዝዩ ዘሕዝን ኩነታት ይርከቡ።

ኢራን ፍልይ ዝበለ ብድሆታት እያ እተቕርብ። እታ ሃገር ካብ ጐረባብቲ ዒራቕን ኣፍጋኒስታንን ተደሚረን ኣዝያ ዝዓበየት እያ። ክልቲኣን ሃገራት ብምትእትታው ኣመሪካ ንዓመታት ዕግርግር ዝመልአን ሃገራት እየን ነይረን።

ከም ገለ ክፋል ናይቲ ኒዩክለራዊ መደባታን ወተሃደራዊ ንብረታን ኣብ መላእ ሃገር ተበታቲኑ እዩ ዝርከብ። ሓሓሊፉ ድማ ኣብ ዓሚቑ ኣኽራናት ተቐቢሩ ይርከብ።

90 ሚልዮን ህዝቢ ኢራን፡ ዝተፈላለየ እኳ እንተዀነ እቲ ፍርቂ ፐርሽያን እዩ። ውሑድ ቁጽሪ ዘለዎም ኣዘርባጃን፡ ኩርድን ዓረብን ኣለዋ።

ካብ 1979 ጀሚሩ ስልጣን ዝተቈጻጸረ እስላማዊ መንግስቲ ብስነ-ሓሳብን ብግቡእን ዝተወደበ'ዩ።

ካብ ሚያዝያ 2024 ንድሓር፡ ኣርባዕተ ጊዜ ብእስራኤል፡ ሓደ ግዜ ድማ ብኣመሪካ ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ፡ ኣብ ወርሒ ታሕሳስ ዝተላዕለ ተቓውሞ ሓዊሱ እቲ ስርዓት ነዚ ኹሉ ኣሕሊፉ ኣብ ስልጣን ክጸንሕ ክኢሉ'ዩ።

ኣብ ወርሒ ታሕሳስ፡ ተቓወምቲ ሰልፈኛታት ኣብ ዝተቐትልሉ እዋን ትራምፕ "ሓገዝ ይመጽኣኩም ኣሎ፡" ክብል ተሰሚዑ ነይሩ።

ኣብ መወዳእታ ወርሒ ጥሪ፡ እቲ ሓገዝ ክበጽሕ ከሎ ገለ ሕጕሳት ነይሮም። ሞት እቲ ላዕለዋይ መራሒ ብሓጐስ ዝተቐበሉ ኢራናውያን ዘርእዩ ምስልታት'ዉን ወጺኦም።

ሞት ስቪላውያን ምስ ወሰኸ ግን፡ ስንባደን ፍርሕን ጀሚሩ። ኣብ ከተማ ሚናብ ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ኣየር መብዛሕትኦም ህጻናት ዝዀኑ 160 ሰባት ተቐቲሎም። ብኻልእ ወገን ድማ ኣብ ምብራቕ ቴህራን ብፍርስራስ ዝዓነወ ህንጻ ዝተጸቕጡ ሰባት ንምድሓን ዝግበር ኣለሻ ቐጺሉ ኣሎ።

ሕቡራት መንግስታት፡ ክሳብ ሕጂ 3.2 ሚልዮን ሰባት ከም ዝተመዛበሉ ኣፍሊጡ። ኣብ ደቡብ ሊባኖስ ድማ መጠንቀቕታ እስራኤል ስዒቡ ብውሑድ 800 ሽሕ ሰባት ካብ መንበሪኦም ተመዛቢሎም።

እቲ ኲናት ዝጀመርኦ'ዉን ዋጋ ይኸፍላ እየን ዘለዋ። ኣመሪካን እስራኤልን ውሑድ ቁጽሪ ዘለዎም ወተሃደራተን ስኢን እየን። ኢራን ኣብ ቤይት ሼሜሽ ዝርከብ መጽለሊ ድሕሪ ምህራማ ትሸዓተ እስራኤላውያን ሞይቶም። ጾር እዚ ውግእ ኣብ ሲቪላውያን'ዉን ወዲቑ ይርከብ።

ኣመሪካ፡ ድሕሪ ብ2003 ዝተኻየደ ኲናት ዒራቕ፡ ንሰሙናት መራኽብ ውግኣ ሓዊሱ ነፈርቲ ውግእ ዘካተተ ዓብዪ ዝተባህለ ወተሃደራዊ ምድላዋት ገይራ እያ።

እስራኤልን ኣመሪካን ኣሎ ዝበሃል ኣጽዋር ዝተዓጠቓ እየን። ምክልኻል ኢራን ንምዕናው ካብ ርሑቕ ዝውንጨፉን ዒላምኦም ዘይስሕቱን ሚሳይላት ኣለወን። ዘለወን ኽዙን ቦምባታት ዝውዳእ ኣይመስልን።

ኢራን ኣብ ካርታ ባለስቲክ ሚሳይላትን ድሮናት ተዓጢቓ ትርአ። ሕጂ ንምቑጣብ ይኹን ኣይኹን እኳ እንተዘይተፈልጠ፡ ንኽልተ ሰሙናት ግን ቁጽሪ እትቀጥመሎም ኣጽዋር ነክያ እያ።

ኣብዚ ሰሙን፡ ኣብ ባሕሪ ዝተጠቐመትሎም ኣዕንዮም ዝዓንው ድሮናት ኣለዋ። እዚኦም ክትፈልዮም ኣጸጋሚ ስለ ዝዀኑ፡ ከተዕንዎም እውን ይኸብድ። እዚ እቲ ኲናት ንክነውሕ ምኽንያት ክኸውን ይኽእል።

መዘዝ ኲናት ዋይት ሃውስ ትጽቢት ብዘይተገብሮ መልክዑ ቁጠባ ዓለም ክጉዳእ ጀሚሩ ኣሎ።

20 ሚእታዊት ነደዲ ዓለም ዝሓልፈሉ ወሽመጥ ሆርሙዝ ተዓጽዩ ኣሎ።

ካብ ስዑዲ ዓረብ ናብ ቀይሕ ባሕሪ ዝወስድ ሻምብቆ ነዳዲን ብሕቡራት ኢማራት ዓረብ ኣቢሉ ናብ ወሽመጥ ዖማን ዝወስድ ንእሽቶ መስመርን ኣብ ቀረባ እዋን ነዚ ዕንቅፋት ንምእላይ ክሕግዝ እዩ። ኣብ መላእ ዓለም ግን ቀረብ ነዳድን ጋዝን ነክዩ ይርከብ።

ካብ ኣቬሽን ክሳብ ሕርሻ፤ ካብ ፕላስቲክ ክሳብ ምምልላስ ጽዕነት፡ ሳዕቤን ናይዚ ቅልውላው ዘይተንከፎ ኩርናዕ ዓለማዊ ቁጠባ የለን።

ኣብ ፊሊፒንስ ገለ ሰበስልጣን ጉዕዞ ንምንካይ ኣብ ሰሙን ኣርባዕተ መዓልቲ ይሰርሑ ኣለዉ። ኣብ ታይላንድ፡ ኣብ ኣብያተ ጽሕፈት መንግስቲ ዝርከቡ መዝሓሊ ኣየር፡ ንሃልኪ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ንምግዳብ 26C (79F) ክኾኑ ተገይሩ። ወተሃደራዊ መንግስቲ ሚያንማር፡ ናይ ብሕቲ መካይን ሓደ መዓልቲ ክዓርፋ ዝብል መምርሒ ወጺኡ።

ኣብ ብሪጣንያን ኤውሮጳን፡ ኩባንያታት ጸዓት ካብቲ ቅልውላው መኽሰብ ንምርካብ ይሰርሓ ኣለዋ ብዝብል ስክፍታታት፡ መንግስታት ወሰኽ ዋጋታት ክቈጻጸሩ ምዃነን ገሊጾም።

ዋላ እኳ ትራምፕ ዋጋ ነዳዲ ከጉድል ቃል እንተኣተወ፡ ኣብ ኣመሪካ ግን ዋጋ ነዳዲ ይውስኽ ኣሎ።

ኣብተን ኣህጉራዊ ማእከል ቱሪዝም ዝዀና ቀጠርን ሕቡራት ኢማራት ዓረብን ሓዊሱ ቱሪዝም ብኸቢድ ተሃስዩ ኣሎ። ኣብ ቀዳማይ ፍርቂ ዓመት 2025 መዓልታዊ ርብዒ ሚልዮን ተጓዓዝቲ ዝሕዝ ዝነበረ መዓርፎ ነፈርቲ ዱባይ፡ ብተደጋጋሚ ብሰብ ኣልቦ ነፈርቲ ኢራን ዒላማ ኰይኑ ኣሎ።

እቲ ኲናት ካብ ዝጅመር ኣትሒዙ ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቍጸሩ በጻሕትን ነበርትን ሃዲሞም።

ኣብ ዝሓለፈ መዓልታት፡ መኽዝናት ነዳዲ ብሚሳይላት ኢራንን ቅልጡፋት ጀላቡን ክህረሙ ርኢና ኣለና። ካብ እስራኤልን ኣመሪካን ዝመጽእ ጽዑቕ መጥቃዕቲ ዘጋጥማ ዘሎ ኢራን፡ ብቐሊል፡ ብተዛማዲ፡ ግን ከኣ ብኣዝዩ ኣድማዒ መገዲ ምላሽ ክትህብ ወሲና ኣላ።

ነዚ ኲናት እዚ ዝደለያ ክልተ ሃገራት ጥራይ እየን። ቀዳማይ ሚኒስተር እስራኤል ቤንጃሚን ኔታንያሁ፡ ንሱን ብዙሓት እስራኤላውያንን ንህላወ መንግስቲ ኣይሁድ ስግኣት ጌሮም ዝረኣይዋ ሃገር ንምውራር ንዓሰርተታት ዓመታት ዝጸንሐ ድሌቶም ኣይሓብኡን። ዶናልድ ትራምፕ ንኒኩለራዊ ህርፋን ኢራን ንሓንሳብን ንሓዋሩን ከዕንዎ ይደሊ።

ክልቲኦም መራሕቲ ናይ ሓባር ዕላማ እኳ እንተሃለዎም፡ ብዛዕባ ዝቕጽል ብዙሕ ይሓስቡ ድዮም ኣይሓስቡን ግን ንጹር ኣይኰነን። ክልቲኦም ህዝቢ ኢራን ዕድሉ ባዕሉ ንክቈጻጸር ብዘይንጹር ቃላት ተዛሪቦም'ኳ እንተነበሩ፡ እቲ ኲናት ከስዕቦ ዝኽእል ዕግርግር ግን ዘሰከፎም ኣይመስሉን።

ስዑዲ ዓረብን ሕቡራት ኢማራት ዓረብን ሓዊሱ ኣብ ወሽመጥ ዓረብ ዝርከባ መሓዙት ሃገራት ዋሽንግተን እቲ ኲናት ኣርዒዱወን እዩ። መብዛሕትአን ንኢራን ብጥርጣረን ብፍርሕን ይርእይኣ፤ እንተዀነ ምስታ ኣኽራሪት ጎረቤተን ብሰላም ዝነብራሉ መገዲ ረኺበን ጸኒሐን እየን። ኢራን ዓለምለኻዊ ዘይምርግጋእ ዝፈጥር ዓቕሚ ከም ዘለዋ ኣጸኒቐን ይፈልጣ'የን፤ ግን ሓይሊ ካብ ምጥቃም ብልዝብ ክፍታሕ ይመርጻ። ዖማን ኣብ መንጐ ኣመሪካን ኢራንን ብዛዕባ ኒዩክለራዊ መደባት ኢራን ስምምዕ ንክግበር ዘኽኣለት ትመስል ነይራ። ቅድሚ እቲ መጥቃዕቲ ሒደት ሰዓታት፡ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ዖማን ኣብ ተለቪዥን ኣመሪካ ቀሪቡ ነይሩ፡ ነቲ ግጭት ከህድኦ ተስፋ ብምግባር፡ እቲ ስምምዕ “ኣብ ኢድና” ኣሎ” ኢሉ ነይሩ።

ካልኦት መሓዙት ኣመሪካ እውን ከቢድ ምርጫ የጋጥመን ኣሎ። ካብቲ ኲናት ንምርሓቕን፡ ብሪጣንያን መሻርኽታን ረብሐአን ንምሕላው ኣብ ዝግበር ጻዕሪ፡ ልዕሊ ቀዳማይ ሚኒስተር ዓባይ ብሪጣንያ ሰር ኬር ስታርመር ንላዕሊ ዝተቓለሰ ሰብ የለን። ናብቲ ዞባ መራኽብ ውግእ ምልኣኽ ከም ዘድሊ ብሕጋዊ መንገዲ ምኽኑይ ክኸውን ዝኽእል እኳ እንተዀነ፡ ከምኡ ምግባር ዘጋጥም ከቢድ ለስ ዝዀነ፡ ኣብ ሓደ እዋን ዝና ዝነበሮ ሓይሊ ባሕሪ እንግሊዝ ዘለወሉ ኩነታት ኣጊሊሑ ዘርኢ ኰይኑ ኣሎ። ዘጋጥሞ ጸገም ዘጉልሕ እዩ።

ሩስያ ሓንቲ ካብተን ኣብ ልዕሊ ኢራን ዝበጽሐ ጉድኣት ክትጣዓሳ እትኽእል መሓዙት ቴህራን ክትከውን እንከላ፡ እቲ ዘይተጸበየቶ ወሰኽ ኣታዊታት ነዳዲ ግን ንሞስኮ ኣብ ዩክረይን እትገብሮ ብዙሕ ወጻኢታት ዝሓትት ኲናት ንምምዋል ዘድልያ ገንዘብ ክህባ ይኽእል እዩ።

ኣብ ዓለም፡ እታ ዝዓበየት ካብ ኢራን ነዳዲ እትዕድግ ሃገር ቻይና እያ። ሕጂ ብዝለዓለ ዋጋ ኣማራጺታት ትእልሽ ኣላ። ቤጂንግ "ኩለመዳያዊ ስትራቴጂካዊ ምሕዝነት፡" ኣብ ልዕሊ ዘለዋ መሓዝኣ ዝፍጸም ዘሎ መጥቃዕቲ ክትከላኸለላ ኣይክለኣትን።

ብተኸታታሊ ዝተመርጹ ፕረዚደንታት ኣመሪካ፡ ኣብ ኤስያ ትኹረት ብምግባር፡ ንቁጠባውን ወተሃደራውን ብድሆታት ቻይና ኣብ ምምካት እዮ ነይሮም። ኣብ ኢራን ዝካየድ ዘሎ ኲናት ማእከላይ ምብራቕ ንኣመሪካ ዳግማይ ናብ ካልእ ገደል መሪሕዋ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሕዳር ዝተሓትመ ስትራቴጂ ትራምፕ፡ ኢራን ብዝለዓለ ደረጃ ተዳኺማ እያ፡ በዚ ምኽንያት ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ብዙሕ ጸገም ኣይፍጠርን ዝብል ነይሩ።

"ፖሊሲ ጉዳይ ወጻኢ ኣመሪካ ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ኣብ ነዊሕን ሓጺርን ግዜ ላዕለዋይ ጀረጃ ሒዙ ዝጸንሓሉ መዓልታት ኣእኺሉ'ዩ፡" ብምባል ወሲኹ ገሊጹ።