ทฤษฎีความผูกพันกำลังเปลี่ยนการเดต แต่คำอธิบายในติ๊กตอกอาจทำให้คุณเข้าใจเรื่องนี้ไม่ครบถ้วน

สำหรับลิซซี ไม่ว่าความสัมพันธ์ใด ๆ ก็มักจะพบจุดจบเดิม ๆ เสมอ "พอไปถึงการเดตครั้งที่สองหรือสาม ฉันก็จะเจอปัญหาบางอย่างเกี่ยวกับตัวพวกเขา"

เมื่อความสัมพันธ์เริ่มจริงจังมากขึ้น ความใกล้ชิดที่เธอโหยหากลับเริ่มทำให้เธอรู้สึกอึดอัด หรือแม้กระทั่งรู้สึกถูกคุกคาม และการรู้สึกเช่นนั้นก็ทำให้เธอถอยห่างออกมา

เป็นเวลาหลายปีที่เธอไม่สามารถอธิบายสาเหตุได้ จนกระทั่งเธอได้รู้จักกับทฤษฎีความผูกพัน (attachment theory)

เธอพบว่าสิ่งที่เรียกว่า อาการกลัวความใกล้ชิด (fearful-avoidant) ให้ความรู้สึกคุ้นอย่างน่าประหลาด ซึ่งอาการกลัวความใกล้ชิดที่ว่านี้เป็น 1 ใน 4 รูปแบบของทฤษฎีความผูกพัน

ภาวะนี้คือการที่ใครคนหนึ่งซึ่งต้องการความใกล้ชิด กังวลว่าคนที่อยู่ในชีวิตของพวกเขาจะปฏิเสธหรือทิ้งพวกเขาไปในท้ายที่สุด

"มันเหมือนกับว่าฉันได้เจอชิ้นส่วนที่หายไปของจิ๊กซอว์ที่ฉันพยายามจะต่อมาหลายปี" ลิซซีกล่าว

ไม่ใช่แค่เธอ แต่ในสังคมวงกว้าง ทฤษฎีความผูกพันได้รับความสนใจอย่างแพร่หลาย

บนติ๊กตอก (TikTok) วิดีโอที่ติดแฮชแท็กว่า #AttachmentTheory (ทฤษฎีความผูกพัน) มียอดชมหลายร้อยล้านครั้ง

มันถูกใช้อธิบายทุกสิ่งในวัฒนธรรมสมัยนิยม ตั้งแต่ความสัมพันธ์ของแมรีแอนน์และคอนเนลล์ในนวนิยายและซีรีส์โทรทัศน์ยอดฮิตเรื่อง "นอร์มอล พีเพิล" (Normal People) ไปจนถึงเนื้อเพลง "เรน มี อิน" (Rein Me In) ของแซม เฟนเดอร์ และโอลิเวีย ดีน ที่เคยครองชาร์ตอันดับหนึ่งในสหราชอาณาจักร

"ครั้งแรกที่ฉันได้ฟังเพลงนี้ ฉันร้องไห้" ลิซซีกล่าว

สำหรับเธอ เพลงนี้เล่าเรื่องราวทั้งสองฝั่งของคนที่มีลักษณะความผูกพันแบบหลบเลี่ยง ทั้งความกลัวของฝั่งหนึ่งที่ทำให้ความรักดูเป็นเรื่องยากจะรับไหว และความสับสนของอีกฝั่งที่ถูกทิ้งไว้ข้างหลัง

4 รูปแบบของความผูกพันมีอะไรบ้าง

ทฤษฎีความผูกพันได้รับการเสนอแนวคิดขึ้นมาครั้งแรกในทศวรรษ 1950 โดยจอห์น โบลบี จิตแพทย์ชาวอังกฤษ เขาอธิบายถึงทฤษฎีนี้ว่าสายใยระหว่างเรากับผู้ดูแลในวัยเด็ก ส่งผลต่อความคาดหวังของเราต่อความสัมพันธ์

หากคุณเคยได้รับการสนับสนุนอยู่เสมอก็มีแนวโน้มที่คุณจะมองคนอื่นว่าพึ่งพาได้ แต่หากการดูแลใส่ใจที่คุณเคยประสบมานั้นคาดเดาไม่ได้หรือมีความเหินห่างทางอารมณ์ คุณก็อาจจะพัฒนากลไกบางอย่างขึ้นมาเพื่อป้องกันตัวเองจากความผิดหวังหรือความทุกข์ใจ

ความผูกพันตามทฤษฎีนี้แบ่งออกเป็น 4 รูปแบบคือ แบบวิตกกังวล (anxious) แบบหลบเลี่ยง (avoidant) แบบที่กลัวความใกล้ชิดเกินไป (fearful-avoidant) และแบบมั่นคง (secure) ซึ่งสามารถอธิบายโดยสรุปได้ดังนี้

งานวิจัยชิ้นหนึ่งบ่งชี้ว่าผู้ที่มีลักษณะความผูกพันแบบมั่นคงมักจะประสบความสำเร็จมากกว่า ทั้งในด้านความสัมพันธ์และชีวิตโดยรวม พวกเขาจัดการกับความเครียดได้ดีกว่า รับมือกับความล้มเหลว เช่น การถูกปฏิเสธ หรือความสูญเสียได้ดีกว่า และยังเป็นเพื่อนร่วมงานและหัวหน้าที่ดีกว่าในที่ทำงาน

ทว่าสิ่งที่เริ่มต้นจากการเป็นเครื่องมือทำความเข้าใจความสัมพันธ์ กำลังส่งผลมากขึ้นเรื่อย ๆ ต่อวิธีการที่ผู้คนใช้จัดการกับความสัมพันธ์เหล่านั้น

บนโซเชียลมีเดีย รูปแบบของความสัมพันธ์เหล่านี้กำลังถูกใช้เพื่อทบทวนมิตรภาพ ทำความเข้าใจความตึงเครียดภายในครอบครัว หรือใช้คัดกรองผู้ที่อาจเข้ามาเป็นคู่ครอง

โค้ชด้านความสัมพันธ์จำนวนหนึ่งก็ให้คำมั่นว่าจะช่วยชี้ให้เห็นสัญญาณของความไม่พร้อมทางอารมณ์ที่ซ่อนอยู่ในตัวคู่ครอง หรือให้เห็นวิธีการเยียวยาความผูกพันแบบวิตกกังวล

ความเข้าใจผิดเกี่ยวกับทฤษฎีความผูกพัน

ดร.ปาสกาล เวอร์ติชกา รองศาสตราจารย์ด้านจิตวิทยาจากมหาวิทยาลัยเอสเซกซ์ ใช้เวลาเกือบสองทศวรรษในการศึกษาเกี่ยวกับรูปแบบความผูกพัน

เขาเปิดเผยว่าทฤษฎีนี้เป็น "หนึ่งในคำอธิบายที่ดีที่สุด" ถึงความแตกต่างในวิธีการที่ผู้คนใช้มองหาความช่วยเหลือและการเชื่อมต่อกับคนอื่น ๆ

แม้เขาจะยินดีที่ทฤษฎีนี้เป็นที่รู้จักในวงกว้าง แต่เขาก็กังวลว่าการตีความที่กำลังเกิดขึ้นอยู่นี้อาจ "ล้าสมัย เข้าใจข้อมูลผิด หรือแย่ที่สุดคือทำให้เกิดอันตรายได้"

"ผมคิดว่าปัญหาหนึ่งคือคนกำลังมองมันแบบเหมารวมมากเกินไป และใช้มันในบริบทที่มันอาจไม่ใช่วิธีการที่ดีที่สุดในการอธิบายพฤติกรรมของเรา" เขากล่าว

เขาอธิบายว่าส่วนหนึ่งของปัญหานี้ก็คือ สมมติฐานดั้งเดิมของทฤษฎีได้ถูกพัฒนาไปมากนับตั้งแต่ถูกคิดค้นขึ้นครั้งแรก

เวอร์ติชกาบอกว่า ความเข้าใจผิดที่รุนแรงที่สุดก็คือการมองว่ารูปแบบของความผูกพันเป็นเรื่องตายตัว

แม้งานวิจัยหลายชิ้นจะพบว่ารูปแบบเหล่านี้จะคงอยู่ต่อเนื่องได้ในระดับหนึ่งเมื่อเวลาผ่านไป แต่เวอร์ติชกาบอกว่ารูปแบบเหล่านี้ก็อาจเปลี่ยนแปลงได้

"ข่าวดีคือมีหลักฐานพบว่าความผูกพันแบบมั่นคงคือรูปแบบที่มีเสถียรภาพมากที่สุด หมายความว่าเมื่อคุณเริ่มมีความมั่นคงแล้ว คุณก็มีแนวโน้มที่จะมีความผูกพันแบบมั่นคงต่อไป"

เขาบอกว่ารูปแบบของความผูกพันยังมักจะเปลี่ยนแปลงไปในช่วงเวลาแห่งการเปลี่ยนผ่านวัย โดยเฉพาะในช่วงวัยรุ่น เมื่อคนหนุ่มสาวเริ่มสร้างความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับคนอื่น ๆ นอกจากคนในครอบครัว

เหตุการณ์อื่น ๆ ในชีวิตก็อาจมีอิทธิพลด้วยเช่นกัน อย่างเช่นการเข้าสู่ความสัมพันธ์ครั้งใหม่ อกหัก หรือต้องรับมือกับความสูญเสีย

แต่เวอร์ติชกาบอกว่าการเปลี่ยนแปลงดังกล่าวจะเกิดขึ้นอย่างช้า ๆ และผู้ที่ติดอยู่กับรูปแบบของความผูกพันอย่างใดอย่างหนึ่งชนิดฝังรากลึกมีแนวโน้มที่จะต้องให้ผู้เชี่ยวชาญเข้ามาดูแล

รายละเอียดเชิงลึกเหล่านี้คือสิ่งที่ลิซซีมองว่ามักจะขาดหายไปในการแลกเปลี่ยนเกี่ยวกับทฤษฎีความผูกพัน

เธอบอกว่าบางคนอาจ "ตัดสินในแง่ร้ายได้อย่างรวดเร็ว และลดทอนคนอื่นด้วยการแปะป้ายพวกเขาหรือพวกเธอไปแล้ว

กระนั้น แม้เธอจะบอกว่าผู้ที่ติดกับรูปแบบของความผูกพันที่ไม่มั่นคงควรถูกมองด้วยความเห็นอกเห็นใจมากกว่านี้ แต่เธอก็ทราบดีถึงความสำคัญของความตระหนักรู้ในตัวเอง

"สำหรับฉัน ฉันรู้ว่านิสัยชอบหลบเลี่ยงของฉันมันเป็นพิษ และมันก็ไม่ยุติธรรมที่ฉันจะไปเดตกับใครในตอนนี้" เธอกล่าว

แต่เธอก็มองว่า ไม่ใช่ว่าคนที่มีรูปแบบความผูกพันที่ไม่มั่นคงจะไม่สามารถมีความสัมพันธ์ที่ดีได้ "มันคือหน้าที่ของคุณที่ต้องยอมรับและเยียวยารักษามัน"

ทำอย่างไรจึงจะเป็นคนมีรูปแบบความผูกพันที่มั่นคง

แทบไม่มีใครมีบทบาทในการทำให้ทฤษฎีความผูกพันเป็นที่รู้จักในกระแสหลักได้มากเท่า ดร.อาเมียร์ เลวีน

หนังสือเรื่อง Attached (อาจแปลเป็นไทยได้ว่า ผูกพัน) ที่เขาเขียนร่วมกับราเชล เฮลเลอร์ ถูกตีพิมพ์ครั้งแรกในปี 2010 และจากนั้นก็ขายได้หลายล้านเล่มทั่วโลก

แต่ในหนังสือเล่มใหม่ของเขา เลวีนเปลี่ยนจุดสนใจจากการระบุรูปแบบของความผูกพันไปเป็นการถามคำถามใหม่ว่า "ทำอย่างไรให้คุณกลายเป็นคนที่ผูกพันแบบมั่นคง?"

ส่วนหนึ่งของคำตอบ เขาบอกว่าขึ้นอยู่กับสิ่งที่เขาเรียกว่า "SIMIs" ซึ่งย่อมาจาก "seemingly insignificant minor interactions" หมายถึงการปฏิกิริยาเล็ก ๆ น้อย ๆ ที่ดูเหมือนจะไม่สำคัญ เช่น ข้อความจากเพื่อนที่ส่งมาถามว่าสุดสัปดาห์นี้เป็นยังไงบ้าง หรือรอยยิ้มจากคนแปลกหน้า

"สมองตรวจจับปฏิกิริยาเล็ก ๆ น้อย ๆ อยู่ตลอดเวลา" เลวีนกล่าว "นั่นคือสิ่งที่เกี่ยวข้องกับรูปแบบของความผูกพัน มันคือระบบการตรวจจับเพื่อความปลอดภัย"

เขาบอกว่าการโต้ตอบเหล่านี้คือสิ่งที่ค่อย ๆ ขัดเกลาความคาดหวังที่สมองมีต่อความสัมพันธ์

ประสบการณ์ในทางบวกเป็นหลักฐานว่าคนอื่น ๆ สามารถเชื่อถือและพึ่งพาได้ ช่วยให้คน ๆ หนึ่งปรับเปลี่ยนรูปแบบความผูกพันไปอยู่ในโหมดที่เขาเรียกว่า "โหมดปลอดภัย"

ในทางกลับกัน การตอบสนองที่ล่าช้าหรือการที่เพื่อนไม่ทำตามแผน ก็สามารถกระตุ้นการตอบสนองทางความเครียดที่ละเอียดอ่อนในระบบประสาทได้

ที่สำคัญ เลวีนเน้นย้ำว่ามีความเป็นได้ที่คน ๆ หนึ่งจะมีรูปแบบของความผูกพันที่แตกต่างกันไปกับคนแต่ละคน

เขาจึงสนับสนุนให้แยกแยะความสัมพันธ์ต่าง ๆ ในชีวิต มองหาความสัมพันธ์ที่ทำให้รู้สึกปลอดภัยหรือได้รับความเข้าใจ และใช้มัน "เป็นพาหนะพาเข้าสู่ความผูกพันแบบมั่นคงมากขึ้นในภาพรวม"

แนวคิดที่ว่าความผูกพันแบบมั่นคงอาจสร้างขึ้นได้จากความสัมพันธ์ในปัจจุบัน ยังสะท้อนมุมมองที่เปลี่ยนไปจากการมองรูปแบบของความผูกพันเป็นเพียงผลกระทบจากประสบการณ์ในวัยเด็กด้วย

สำหรับบางคน การจะค้นพบรูปแบบของความผูกพันตามทฤษฎี อาจต้องอาศัยการทบทวนความสัมพันธ์ภายในครอบครัว ซึ่งอาจนำไปสู่ความขุ่นข้องหมองใจ แต่ ดร.เลวีนบอกว่า "มันไม่ได้ขึ้นอยู่กับแค่ว่าคุณเริ่มมาจากไหน แต่ขึ้นอยู่กับสิ่งที่เกิดขึ้นหลังจากนั้นด้วย"

"หากวิธีคิดแบบนั้นมันช่วยให้คุณเข้าใจตัวเองและเดินไปข้างหน้าได้ มันก็มีประโยชน์" เขากล่าว

"แต่หากมันทำให้คุณติดหล่มหรือรู้สึกถูกทำร้าย อย่างนั้นมันก็ไม่ถูกต้องแล้ว เพราะคนเราสามารถเปลี่ยนกันได้"

ดร.เลวีนยังมองด้วยว่า ความผูกพันแบบไม่มั่นคงก็มีจุดแข็งในตัวมันเอง

เขาบอกว่าผู้ที่มีความผูกพันแบบวิตกกังวลมักจะไวต่อความรู้สึกในความสัมพันธ์ จับสังเกตการเปลี่ยนแปลงทางอารมณ์ น้ำเสียง และพฤติกรรม ที่อาจเกิดขึ้นเพียงเล็กน้อยจนคนอื่น ๆ มองข้ามไปได้ ในขณะที่ผู้มีความผูกพันแบบหลบเลี่ยงอาจพึ่งพาตนเองได้อย่างยอดเยี่ยมและทำงานภายใต้แรงกดดันได้ดี

อย่างไรก็ดี แม้เวอร์ติชกาจะเห็นด้วยว่าความผูกพันในรูปแบบต่าง ๆ ไม่ควรถูกมองว่าแบบไหนดีหรือไม่ดี แต่เขาก็เน้นย้ำว่ามัน "มาพร้อมกับความเสี่ยงและความยากลำบากบางอย่าง" ที่ไม่ควรถูกมองข้าม

แต่ทั้งคู่เห็นพ้องกันว่าทฤษฎีความผูกพันจะเป็นประโยชน์ที่สุดเมื่อมันช่วยให้คนเข้าใจรูปแบบต่าง ๆ แทนที่จะนำไปกำหนดตัวตนของตัวเอง