Je, Marekani imezuia mali za Iran zenye thamani ya mabilioni mangapi ya dola?

Kuachiliwa kwa mali za Iran zilizozuiwa ni mojawapo ya masuala yenye utata mkubwa na changamano katika uhusiano kati ya Iran na nchi za Magharibi.

Hili ni jambo muhimu katika hati ya makubaliano ya maelewano iliyosainiwa hivi karibuni na Marekani, ambayo lengo lake ni kumaliza mzozo kati ya nchi hizo mbili.

Kwa muda mrefu, Iran imekuwa ikitafuta kupata ufikiaji wa fedha zake zilizozuiwa nje ya nchi, nyingi zikiwa bado haziwezi kufikiwa kutokana na vikwazo vya kiuchumi na masharti ya mfumo wa benki.

Ingawa sehemu kubwa ya mali hizo haipo nchini Marekani, nchi hii ina jukumu muhimu katika kuamua iwapo fedha hizo zinaweza kutumika.

Wataalamu wanasema kuwa kufunguliwa kwa hata sehemu ndogo ya fedha hizo kungekuwa msaada mkubwa kwa uchumi wa Iran, ambao umeathiriwa vibaya na miaka ya vikwazo vya kiuchumi, kutengwa kimataifa, mfumuko mkubwa wa bei, na kushuka kwa thamani ya sarafu yake, pamoja na uharibifu uliosababishwa na mzozo wake wa hivi karibuni na Marekani na Israel.

Hata hivyo, wanaonya kuwa kutekeleza makubaliano yoyote na kuyageuza kuwa uhamishaji halisi wa fedha kutakuwa mchakato wa polepole na mgumu kutokana na vikwazo vya kisheria, kifedha na kisiasa vinavyohusika.

Fedha hizi ni zipi hasa, na Iran inaweza kuzifikia kwa urahisi kiasi gani?

Mali na rasilimali zilizozuiwa ni zipi?

Fedha zilizozuiwa za Iran zinajumuisha mapato yatokanayo na mauzo ya mafuta, mapato ya mauzo ya bidhaa nje ya nchi, akiba ya fedha iliyohifadhiwa nje ya nchi, na mali zinazohusika katika migogoro ya kisheria.

Hakuna takwimu rasmi kuhusu jumla ya thamani ya mali zilizozuiwa za Iran, lakini makadirio yanaonyesha kuwa zina thamani ya kati ya dola za Marekani bilioni 27 na zaidi ya dola za Marekani bilioni 100.

Fedha hizo hazihifadhiwi katika akaunti moja inayoweza kufikiwa kwa urahisi. Badala yake, zinajumuisha mapato ya mauzo ya mafuta, faida zinazotokana na mauzo ya mafuta, gesi na umeme nje ya nchi, akiba ya fedha za kigeni zilizowekwa katika benki za nje, pamoja na mali zinazohusika katika migogoro ya kisheria, baadhi ikiwa imekuwepo kwa miongo kadhaa.

Iran inapouza mafuta nje ya nchi, malipo kwa kawaida huwekwa katika akaunti za benki zilizoko katika nchi zinazonunua mafuta hayo. Hata hivyo, vikwazo vya kiuchumi mara nyingi vimeizuia Iran kurejesha fedha hizo nchini.

Wimbi la kwanza kubwa la kuzuiliwa kwa mali za Iran lilianza mwaka 1979, kufuatia mzozo wa kutekwa kwa mateka katika ubalozi wa Marekani mjini Tehran.

Ingawa baadhi ya mali hizo ziliachiliwa baadaye chini ya makubaliano yaliyofikiwa, baadhi ya madai na mali zinazohusiana na mikataba ya kijeshi iliyosainiwa kabla ya Mapinduzi ya Kiislamu ya mwaka 1979 bado hazijapatiwa ufumbuzi.

Wimbi la pili, na pana zaidi, la vikwazo lilianza kati ya mwaka 2011 na 2012, kufuatia kuimarishwa kwa vikwazo vilivyohusiana na mpango wa nyuklia wa Iran na kuiondoa Iran katika sehemu za mfumo wa benki wa kimataifa. Hatua hizi ziliimarishwa zaidi baada ya Marekani kujiondoa katika Makubaliano ya Nyuklia ya mwaka 2015 (JCPOA) mwaka 2018.

Kadiri vikwazo hivyo vilivyozidi kuongezeka, kiasi kikubwa zaidi cha mapato ya Iran kilikwama katika nchi za nje, ama kwa kuzuiliwa rasmi au kwa kuwekwa chini ya masharti makali yanayodhibiti jinsi fedha hizo zinavyoweza kutumiwa.

Fedha hizo ziko wapi?

Sehemu kubwa ya fedha za Iran zilizowekewa vikwazo ziko nje ya Marekani.

Kiasi kikubwa cha fedha hizo kiko nchini China, ambayo ndiyo mnunuzi mkubwa zaidi wa mafuta ya Iran, huku makadirio yakionyesha kuwa ni thamani ya kati ya dola za Marekani bilioni 20 na bilioni 50.

Kiasi kingine kikubwa kiko nchini Iraq, kikihusishwa na malipo ya mauzo ya gesi na umeme, na kinakadiriwa kuwa kati ya dola za Marekani bilioni 10 na bilioni 15.

Nchi ya Korea Kusini ilikuwa imeshikilia takriban dola za Marekani bilioni 6 zilizotokana na mapato ya mauzo ya mafuta ya Iran. Mwaka 2023, fedha hizo zilihamishwa kwenda kwenye akaunti nchini Qatar, kulingana na takwimu za Bunge la Marekani.

Hata hivyo, baadaye Washington ilieleza kuwa Iran isingeweza kupata fedha hizo ndani ya muda mfupi, jambo ambalo kiuhalisia lilimaanisha kwamba fedha hizo ziliendelea kuzuiwa mjini Doha.

Fedha nyingine ziko katika nchi kama India, Japan na Luxembourg.

Kwa upande mwingine, kiasi cha fedha kilicho chini ya mamlaka ya Marekani ni kidogo — takriban dola za Marekani bilioni 2, kulingana na Bunge la Marekani — na sehemu kubwa ya fedha hizo imehusishwa na maamuzi ya mahakama na madai ya fidia, jambo linalofanya kuachiliwa kwake kuwa suala nyeti zaidi.

Je, Marekani ina jukumu gani?

Ingawa fedha nyingi ziko nje ya Marekani, idhini ya Washington bado ni muhimu katika uhamishaji wa fedha hizo kutokana na kile kinachoitwa vikwazo vya pili.

Vikwazo hivi vinalenga si Iran pekee, bali pia benki za kigeni, kampuni na serikali zinazodumisha uhusiano wa kibiashara na nchi hiyo.

Taasisi yoyote inayosaidia kuhamisha fedha za Iran iko katika hatari ya kupoteza uwezo wa kufikia mfumo wa kifedha wa Marekani au kukabiliwa na vikwazo.

Kutokana na hali hiyo, nchi zinazoshikilia fedha za Iran mara nyingi husita kuachilia au kuhamisha fedha hizo bila kupata idhini ya wazi kutoka Marekani.