تنش در بلاروس؛ تحریم‎‌های بیشتر مینسک را بیشتر به آغوش مسکو می‌برد؟

آمریکا، بریتانیا و فرانسه، سه عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل متحد، فرود اجباری هواپیمای مسافربری شرکت رایان‌ایر در فرودگاه مینسک را که به دستور آلکساندر لوکاشنکو رئیس‌جمهور بلاروس صورت گرفت، "تهدید به امنیت اروپا" تلقی کردند.

اتحادیۀ اروپا این عمل را "راهزنی" و "ترور دولتی" خوانده علیه این جمهوری شوروی پیشین تحریم‌های نو جاری کرد. فرودگاه‌ها و حریم هوایی اتحادیه اروپا به روی هواپیماهای بلاروس بسته شدند و هواپیماهای این اتحادیه از حریم هوایی بلاروس پرواز نمی‌کنند.

هواپیمای شرکت رایان‌ایر شامگاه ۲۳ مه که از آتن به ویلنیوس پرواز می‌کرد، تحت فشار و تهدید جنگندۀ میگ ۲۸ بلاروس وادار به فرود در شهر مینسک شد. گویا مقام‌ها خبر یافته‌ بودند که در داخل هواپیما بمب جاسازی‌شده و زندگی همۀ ۱۲۰ سرنشین هواپیما در خطر بوده است. پس از فرود اجباری، در داخل هواپیما هیچ بمبی کشف نشد، اما مقام‌های بلاروس بلافاصله دو مسافر را از هواپیما با خود بردند: رُمان پروتاسِویچ، روزنامه‌نگار منتقد دولت بلاروس و دوست‌دخترش سوفیا ساپگا که شهروند روسیه است.

نام رمان پروتاسویچ ۲۶ ساله، سردبیر پیشین شبکۀ تلگرامی نِکستا در ماه نوامبر ۲۰۲۰ در بلاروس به "فهرست تروریست‌ها"ی دولت لوکاشنکو افزوده شد و ممکن است به ۱۵ سال زندان محکوم شود. نکستا و نکستا-لایو از پرمخاطب‌ترین شبکه‌های روسی‌زبان هستند که اعتراض‌های بلاروس پس از انتخابات ریاست جمهوری ماه اوت ۲۰۲۰ را پوشش می‌دهند.

در آن انتخابات آلکساندر لوکاشنکو برای ششمین بار نامزد و برنده شد. او از سال ۱۹۹۴ بدین سو قدرت را در بلاروس قبضه کرده و در کنار امامعلی رحمان رئیس‌جمهور تاجیکستان، ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهور روسیه، الهام علی‌اف رئیس‌جمهور آذربایجان و قربان‌گلی بردی‌محمدف رئیس‌جمهور ترکمنستان از درازعمرترین رهبران شوروی پیشین به شمار می‌آید.

انتخابات اخیر اعتراضات گسترده‌ای در پی داشت که با سرکوب شدید مواجه شد. کشورهای غربی نتایج آن را به رسمیت نشناخته‌اند و بلاروس را تحریم کرده‌اند. آمریکا و بسیاری از کشورهای اروپا اسوِتلانا تیخانُفسکایا، رقیب آقای لوکاشنکو را پیروز انتخابات می‌دانند.

آرامش نسبی در بلاروس پس از ماه‌ها سرکوب برقرار شده است. بسیاری از کنشگران سیاسی اکنون در زندان یا در تبعید به سر می‌برند.

به همین دلیل نام آلکساندر لوکاشنکو و بلاورس این روزها در رسانه‌های غربی کمتر به چشم می‌خورد. مخالفان حکومت او کامگار نشدند و اروپا و آمریکا هم در بحبوحۀ گرفتاری با کرونا و مشکلات اقتصادی ناشی از آن دست از گریبان آقای لوکاشنکو برداشته‌اند.

در همین حال، اسوتلانا تیخانفسکایا از اتحادیۀ اروپا و آمریکا خواسته است که فشار بر "رژیم غیرقانونونی" بلاروس را افزایش دهند. وی گفت: "به خاطر عمل‌های بی‌خردانۀ رژیم غیرقانونی، امروزه بلاروس به یک نقطۀ سیاه روی نقشۀ جهان تبدیل شده است".

به باور او، "دیگر بهانه‌ای برای منتظر نشستن وجود ندارد و باید به این [حکومت] وحشت یک بار برای همیشه پایان داد".

در محافل جامعۀ کارشناسی تاجیکستان نیز عمل‌کرد آقای لوکاشنکو با نکوهش مواجه است.

مهمان‌شاه شریف‌زاده، جامعه‌شناس در دوشنبه، می‌گوید هرچند رهبران خودکامه‌ای چون آلکساندر لوکاشنکو انگشت‌شمار مانده‌اند، آنها نه تنها جامعۀ خود، بلکه جامعۀ بشری را به بازی گرفته‌اند. از دید او هم، معافیت، آنها را چنین گستاخ و بی‌باک کرده است:

"واقعۀ مینسک، یعنی با زور و فریب واداشتن یک هواپیمای خارجی به فرود برای بازداشت یک روزنامه‌نگار مخالف رژیم، ثابت کرد که چنین دولت‌هایی قادر به انجام هر کاری هستند. زیرا در چنین حالتی "دولت" دیگر به عنوان یک نهاد سالم و سازنده وجود ندارد و پشت این نقاب، یعنی دولت، گروه‌های مافیایی آن کار دیگر می‌کنند. آدم‌ربایی، ترور مخالفان سیاسی و اعمال فشار بر مردم از شگردهای رایج کنترل مردم است. اگر پیشتر دربارۀ خصوصی‌شدنِ دولت حرف می‌زدند، اکنون باید دربارۀ به دست گروه‌های جنایتکار مافیایی افتادن دولت صحبت کرد. این پدیده اکنون خطر بین‌المللی را دربر دارد".

ولی سیدمحی‌الدین دوست‌محمدیان، تحلیلگر مسائل تاجیکستان در لهستان، بر این باور است که مناسبت‌های دوگانه و موضع‌گیری غیرقاطعانۀ کشورهای غربی در قبال کشورهای پساشوروی، خودکامه‌های پساشوروی را برای انجام هر اقدامی، ولو اینکه غیرقانونی باشد، تسهیل کرده است:

"تازه‌ترین دیکتاتورهای سدۀ ۲۱ از امامعلی رحمان تا آلکساندر لوکاشنکو و قربان‌گلی بردی‌محمدف، زادۀ جامعه‌های استعمارزدۀ خودند. ولی نباید فراموش کرد که از سازمان امنیت و همکاری اروپا گرفته تا سازمان ملل متحد و بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول، در تحکیم حاکمیت و سلطۀ آنها نقش بازی کرده‌اند. همین‌ها بودند که دیکتاتورها و نزدیکانِ سیری‌ناپذیر آنها را در نظام سیاسی و متالی خود گنجاندند و به آنها مشروعیت بخشیدند."

"برخوردهای دوگانه چشم‌پوشی‌ها به نقض مداوم ارزش‌های بشری بود که اکنون یک مدیر پیشین مزرعۀ اشتراکی جان شمار بسیاری از مسافران یک هواپیما را در خطر گذاشته و با استفاده از یک جنگنده، یک روزنامه‌نگار مخالف خودش را به اسارت می‌گیرد."

اما به باو ر پرویز ملاجانف، کارشناس سیاسی در دوشنبه، راه‌هایی برای تغییر رویکرد و کارکرد آقای لوکاشنکو هم وجود دارد.

او می‌گوید زیان وارده از تحریم حریم هوایی بلاروس تاکنون بیش از ۵۰ میلیون دلار بوده است. و بلاروس توانسته است که در این کش و قوس، خود را زیر چتر روسیه قرار دهد.

روسیه هم اخیراً با ممانعت از پرواز هواپیماهای دو شرکت اروپایی (ایر فرانس و خطوط هوایی اتریش) در حریم هوایی خود، نهایت حمایت از بلاروس را اعلام داشته است.

شاید تحریم‌های جدی‌تر بلاروس را وادارد که این روزنامه‌نگار را آزاد کند. اما اعمال تحریم‌های بیشتر علیه بلاروس، مینسک را بیش از پیش به آغوش مسکو می‌راند. در آن صورت آقای لوکاشنکو چاره‌ای جز این نخواهد داشت که بیش از پیش از مسکو مدد بجوید و به فکر پیاده‌سازی برنامۀ یکپارچگی روسیه و بلاروس باشد.