برق تاجیکستان به کجا می‌رود؟

حدود یک ماه است که مردم تاجیکستان با کمبود برق دست‌وپنجه نرم می‌کنند؛ در طول ۲۴ ساعت دستکم تنها هشت ساعت برق دارند، سه ساعت بامداد، پنج ساعت شامگاه و از ساعت ۱۰ شب به بعد دیگر برق ندارند.

شرکت "برق تاجیک"، نهاد مسئول برق‌رسانی، اعمال جیره‌بندی برق را تکذیب می‌کند. اما ابراز ناخوشنودی شدید مردم این شرکت را واداشت با انتشار بیانیه‌ای توضیح دهد که رسیدگی به ایستگاه‌های انتقال برق و ترمیم آنها و بریدن شاخه درختان و آزاد کردن خطوط انتقال، زمان می‌بَرَد و باعث قطع برق می‌شود.

با اینکه از اواخر دهۀ ۱۹۹۰ میلادی قطع برق در فصل‌های پاییز و زمستان یک امر رایج در تاجیکستان بوده است، این بار اعتراض و شکایت مردم در شبکه‌های اجتماعی بیش از پیش به چشم می‌خورد.

کاربران می‌پرسند: "اگر قرار نیست از آن نیروی برق ما بهره ببریم، این همه نیروگاه آبی را برای که ساخته‌اند؟ ما که پول برق را سر وقت می‌پردازیم. نیروگاه‌های راغون و نارک زیر دماغ‌مان است، ولی برق نداریم. چه باید کرد؟"

یک کاربر فیسبوک بیانیۀ شرکت برق تاجیک را "دروغ سال" خواند: "برق تاجیک شرم نکرده، از تعمیر و درخت‌بُری می‌گوید. مگر کارگران این کارگاه خواب ندارند که در شب تعمیر می‌کنند و درخت می‌بُرند؟ با این دروغ کارمندان این درگاه همۀ دروغ‌گوهای جهان را روسفید کردند!"

در سال میلادی جاری این دومین بار است که مردم تاجیکستان با کمبود نیروی برق مواجه می‌شوند. از ماه ژانویه تا ماه مه ۲۰۲۱ هم عین همین حالت مشاهده می‌شد.

این محدودیت در برق‌رسانی که بیش از دو دهه ادامه دارد، خسارت‌های مالی و تلفات جانی فراوان داشته است. در این سال‌ها نوزادان بسیاری در سرمای ناشی از بی‌برقی در زایشگاه‌ها جان داده‌اند. زهردود زغال‌سنگ بخاری در خانه‌های محروم از برق هم جان بسیاری را گرفته و شماری را هم روانۀ بیمارستان کرده است. بی‌برقی و سردی منازل حتی پایتخت‌نشینان را ناچار کرده بود در مجتمع‌های مسکونی بخاری نصب کنند و با هیزم و زغال و تپاله خانه‌هایشان را گرم کنند.

اما در سال ۲۰۱۷ دولت تاجیکستان اعمال محدودیت یا جیره‌بندی برق را رسماً لغو کرد. امامعلی رحمان، رئیس‌جمهور، در یک سخنرانی تلویزیونی به مردم اطمینان داد که دیگر از جیره‌بندی برق خبری نخواهد بود.

با آغاز کار نیروگاه آبی راغون و فعال شدن مرکز برق و گرمی‌دهی دوشنبه، تولید برق افزایش یافت و مردم به برق دائم امیدوار شدند. اما دگرباره در تابستان سال گذشته انتقال برق محدود شد. روز ۲۸ ژوئیۀ ۲۰۲۰ دولت در یک بیانیۀ رسمی از کاهش آب رودخانه‌های وخش و پنج خبر داد و گفت این وضعیت بی‌سابقه است:

"امروزها در آب‌انبار (سد) نارک ذخیرۀ آب نسبت به سال گذشته ۱۷ متر کم شده است. اگر چنین وضع ادامه یابد، ذخیرۀ آب در آب‌انبار نهایت کم شده، در فصل زمستان برای برق تأمین نمودن اهالی و عرصه‌های اقتصاد ملی مشکلات جدی پیش می‌آید".

اما پیش از پاییز امسال، در سپتامبر سال ۲۰۲۱، شرکت برق تاجیک اعلام کرده بود که در سد نارک، بزرگ‌ترین نیروگاه آبی کشور، ذخیرۀ کافی آب موجود است و قرار نیست مردم برای برق در پاییز و زمستان دچار مشکل شوند. وعده‌ای که برآورده نشد.

امروز حتی شرکت‌های تلفن همراه و اینترنت، بیمارستان‌ها و بانک‌ها در بخش اعظم کشور در ساعات بخصوصی برق ندارند. از این‌جاست که امسال پرسش مردم بلندتر از همیشه صدا می‌دهد که چرا دوباره گرفتار سردی و تاریکی شده‌اند؟

در همین حال قرقیزستان از خرید برق از تاجیکستان خبر می‌دهد. ۳۰ سپتامبر امسال عزیز علی‌یف، معاون نخست‌وزیر قرقیزستان در یک نشست خبری اعلام کرد که به پیشنهاد مقام‌های تاجیک، اکنون قرقیزستان تا ۵۰ میلیون کیلووات در ساعت برق از تاجیکستان وارد می‌کند.

قرقیزستان پس از افغانستان و ازبکستان سومین واردکنندۀ بزرگ برق از تاجیکستان است. آمدن طالبان بر سر قدرت هم صادرات برق تاجیکستان به افغانستان را متوقف نکرده است. روشن نیست که آیا درآمد صادرات برق، خسارت بی‌برقی در داخل کشور را جبران می‌کند یا نه.

همه اینها سبب شده ناخوشنودی و شکایت کارفرمایان، به‌ویژه صاحبان دکان‌ها و مغازه‌ها و رستوران‌ها و ایستگاه‌های سوخت‌گیری و حتی کشاورزانی که در گلخانه‌هایشان به گرمی و روشنایی مصنوعی نیاز مبرم دارند، هر ‌سال بلندتر و بلندتر به گوش برسد.

مسلم است که کمبود برق یکی از مشکلات اصلی حکومت تاجیکستان در سال‌های استقلال است. رئیس‌جمهور تاجیکستان رفع این مشکل را یکی از سه هدف راهبردی دولتش خوانده بود و در آیین سوگند اخیرش در ماه نوامبر پارسال گفت به این هدف رسیده است. واقعیت‌ حاکم اما حکایتی دیگر دارد.