اردوغان، پدر دوم ترکیه یا رئیس جمهور جاه‌طلب؟

از زمان مصطفی کمال آتاتورک، پدر ترکیه مدرن، هیچ چهره‌ دیگری به اندازه رجب طیب اردوغان، تا این حد بر آن کشور مسلط نبوده است.

تسلط مطلق این رییس جمهور بر ترکیه، سال گذشته با یک کودتای ناکام به چالش کشیده شد. اما اردوغان کمتر از ۱۲ ساعت بعد از وقوع کودتا نه تنها به کاخ ریاست جمهوری برگشت، بلکه در جایگاه و قدرتی بیش از گذشته.

از نظر حامیانش، او اقتصاد ترکیه را شکوفا کرده و به نظر منتقدانش، او رهبری اقتدارگراست که تاب نقد را ندارد و هرکس با او مخالفت کند به شکلی خشن خاموش می‌شود. این مخالفان از یک جوان ۱۶ ساله که به اتهام توهین به اردوغان دستگیر شد تا ملکه زیبایی سابق ترکیه که به خاطر اشتراک گذاشتن یک شعر انتقادی از رهبر ترکیه به دردسرافتاد تنوع دارند.

کودتای نافرجام حداقل جان صدها نفر را گرفت و به ادعای مقامات رسمی حتی نزدیک بود به کشته شدن آقای اردوغان بینجامد که در تفرجگاه مرمره در مجاور دریای اژه به سر می‌برد.

هنوز چند ساعت نگذشته بود که او روی صفحه تلویزیون ظاهر شد، خودش را "فرمانده کل" خواند و از طرفدارانش در استانبول خواست به خیابان‌ها بریزند. اما در عین حال کسی نمی‌تواند منکر فشار روی او باشد، به خصوص وقتی که در سخنرانی در حین مراسم تدفین دوست نزدیکش که همراه با پسرش در جریان کودتا کشته شده بود به هق هق افتاد.

بلندپروازی‌های یک رییس‌جمهور

آقای اردوغان که اکنون ۶۳ سال دارد، در سال ۲۰۰۲ و یک سال بعد از تشکیل حزب عدالت و توسعه به قدرت رسید. او برای یازده سال نخست وزیر ترکیه بود تا این که در سال ۲۰۱۴ اولین رییس جمهوری در ترکیه شد که توسط مردم و در جریان یک انتخابات سراسری برگزیده می‌شد.

او به خاطر تمایلش به ایجاد قدرت‌های اجرایی برای پست ریاست جمهوری شناخته می‌شود، قدرت‌هایی که در پایان دوره نخست وزیری‌اش - که در طی آن نقش اجرایی پررنگ‌تر است - آن‌ها را واگذار کرد، حالا می‌خواهد در مقام جدید احیا کند.

در حالی که حزب عدالت و توسعه در ترکیه طرفدارانی پروپاقرص بین محافظه‌کاران و مسلمانان دارد، سرکوب مخالفان باعث اعتراض جامعه جهانی شده است. بارها دیده شده که روزنامه‌نگاران ترک مورد بازجویی قرار گرفته و محاکمه شده‌اند. یا روزنامه‌نگاران خارجی مورد آزار و اذیت قرار گرفته و از کشور اخراج شده‌اند.

روش‌های اقتدارگرایانه آقای اردوغان محدود به مرزهای ترکیه نمی‌شود. بادیگاردهای او اصحاب رسانه‌ها را در آمریکا مورد آزار قرار دادند و یک طنزپرداز آلمانی در کشور خودش به اتهام توهین به رئیس جمهور ترکیه در تلویزیون مورد تفحص قرار گرفته است.

در ماه ژوئن سال ۲۰۱۵، حزب عدالت و توسعه در نظرسنجی‌ها سقوط کرد و موفق به تشکیل ائتلاف نشد. اما در نوامبر همان سال بود که بازگشتی مقتدرانه داشت و با کسب ۴۹ درصد آرا قدرت را در دست گرفت، آن‌هم در حالی که همه حواس‌ها متوجه پایان آتش‌بس با گروه مسلح کرد پ ک ک بود.

به چالش کشیدن ارتش

درطی دهه‌های پیش از به قدرت رسیدن حزب عدالت و توسعه، ارتش ترکیه چهار بار در سیاست دخالت مستقیم کرد تا جلوی نفوذ اسلام‌گرایان را بگیرد. اما رجب طیب اردوغان سال‌هاست که به شکل علنی سیاست را با اسلام پیوند داده است. وقتی که او در ۱۹۹۴ شهردار استانبول شد، خودش را به عنوان نماینده حزب اسلامی رفاه معرفی کرد.

در سال ۱۹۹۹ به خاطر تحریک احساسات مذهبی و خواندن شعری ملی‌گرایانه که در آن مصرع‌هایی مثل "مساجد سنگرهای ماست، مناره‌ها کلاه‌خودهایمان؛ مناره‌ها سرنیزه‌های ماست، مومنان سربازانمان" برای چهارماه به زندان فرستاده شد.

شاید به همین دلیل وقتی که در سال ۲۰۰۲ به عنوان رهبر حزب عدالت و توسعه به مقام نخست وزیری رسید، از برتری ملت به ارتش گفت.

در سال ۲۰۱۳ او با وارد کردن اتهام به سران ارتش که به ادعای او می‌خواستند با کودتا سرنگونش کنند ارتش را غافلگیر کرد. این ماجرا که به ارگنکون مشهور شد با نقض اتهام تلاش برای کودتا از متهمان به پایان رسید.

منتقدان آقای اردوغان را متهم کرده‌اند که از قوه قضائیه برای خاموش کردن مخالفان سیاسی استفاده کرده و گزارش‌هایی هم موجود است از اتهامات ساختگی. اما طرفداران اردوغان او را به خاطر درآمدن جلوی ارتش ستایش می‌کنند، به خصوص این که ارتشی‌ها از زمان آتاتورک خودشان را همیشه حامیان ملت دانسته‌اند.

اعتراضات پارک گزی

آقای اردوغان همچنین از قدرت حکومت مرکزی برای درهم شکستن تحصن‌های استانبول در ماه ژوئن سال ۲۰۱۳ استفاده کرد، وقایعی که در پارک گزی، منطقه‌ای سبز در احاطه ساختمان‌های بلند، متمرکز شده بودند.

خیلی زود اعتراضات به شهرهای دیگر کشید و سکولارهای ترک که از سیاست‌های اسلام‌گرایانه حزب عدالت و توسعه ناراضی بودند را جذب خود کرد.

رسوایی افشای یک پرونده فساد اقتصادی در دسامبر ۲۰۱۳ به چند بازداشت، من جمله پسران سه وزیر کابینه انجامید.

آقای اردوغان از هیچ فرصتی برای اعلام نارضایتی‌اش از مخالفان مقیم خارج فروگذار نکرده است. به طور مشخص حمله‌های او متوجه مدافعان روحانی مذهبی فتح‌الله گولن است که یار قدیمی خودش بود و بعد به رقیبش بدل شد و در تبعیدی ناخواسته به آمریکا رفت. آقای اردوغان همچنین به شبکه‌های اجتماعی حمله کرده و قول داده که "شر توییتر را کم کند."

گاه‌شمار صعود اردوغان به قدرت

رجب طیب اردوغان در سال ۱۹۵۹ به دنیا آمد. پدرش یک مأمور گارد ساحلی در دریای سیاه بود.

او سیزده سالش بود که پدرش تصمیم گرفت خانواده هفت نفره‌شان را برای دادن فرصت‌های بهتر به پنج فرزندش به استانبول ببرد.

در نوجوانی و در خیابان‌های پایین شهر استانبول، لیموناد و نان کنجد می‌فروخت تا پول جمع کند.

به مدرسه اسلامی رفت و بعد از آن مدرک مدیریت از دانشگاه مرمره استانبول گرفت و هم‌زمان عضو یک تیم فوتبال حرفه‌ای هم بود.

بقیه وقایع کلیدی زندگی او از این قرارند:

دهه‌های هفتاد و هشتاد میلادی: فعال در گروه‌های اسلامی و عضو حزب رفاه نجم‌الدین اربکان.

۹۸-۱۹۹۴: شهردار استانبول تا موقعی که رهبران نظامی قدرت را به دست گرفتند.

۱۹۹۸: حزب رفاه غیرقانونی اعلام می‌شود و اردوغان به اتهام تهییج و نفرت‌پراکنی مذهبی ماه‌ها زندانی می‌شود.

اوت ۲۰۰۱: حزب عدالت و توسعه را که ریشه‌های اسلامی دارد با همکاری عبدالله گل پایه‌گذاری می‌کند.

۲۰۰۳-۲۰۰۲: حزب عدالت و توسعه در انتخابات پارلمانی رای اکثریت را به دست می‌آورد و اردوغان به عنوان نخست وزیر انتخاب می‌شود.

اوت ۲۰۱۴: اولین رییس جمهور انتخابی توسط مردم می‌شود.

ژوئیه ۲۰۱۶: از کودتایی که توسط شاخه‌هایی از دل ارتش سازماندهی شده جان سالم به در می‌برد.

احیای اسلامی

آقای اردوغان منکر این است که قصد دارد ارزش‌های اسلامی را بر جامعه حکم‌فرما کند و ادعا می‌کند همچنان به اصول سکولاریزم پایبند است. اما در عین حال او مدافع جناح راست ترکیه هم هست که عقاید مذهبی‌شان را به صراحت بیان می‌کنند.

سرنخ دادن‌های مذهبی از این دست به خصوص در مناطق دورافتاده، روستاها و شهرهای کوچک آنتالیا که به طور سنتی پایگاه مردمی حزب عدالت و توسعه بوده بازخورد خوبی دارد، تا این حد که بعضی از طرفدارانش با استفاده از ادبیات امپراتوری عثمانی به اردوغان لقب "سلطان" داده‌اند.

در اکتبر ۲۰۱۳ ترکیه قانون منع حجاب در اماکن و سازمان‌های دولتی (منهای بخش‌های مربوط به سیستم قضایی، ارتش و پلیس) را که قدمتی طولانی داشت برداشت. منتقدان یادآور می‌شوند که آقای اردوغان حتی قصد داشت رابطه جنسی خارج از ازدواج را به عنوان جرم تعریف کند که موفق نشد. برنامه دیگری که در آن موفق نشد ایجاد مناطقی بود که در آن‌ها مصرف الکل ممنوع باشد. هر دو مورد از گرایش‌های مذهبی رییس جمهور ترکیه حکایت دارند.

قصردوستی

مخالفان سیاسی آقای اردوغان کاخ ریاست جمهوری تازه او را سمبل تمایلات تمامیت‌خواهانه او دانسته‌اند. این قصر هزار اتاقه که بر فراز تپه‌ای در حومه آنکارا خرامیده به آق سرای (کاخ سفید) شهرت دارد هم از کاخ سفید آمریکا بزرگ‌تر است و هم از کرملین مسکو. بودجه‌ای که صرف ساختش شده حتی از بودجه پیش‌بینی شده اولیه که معادل ۶۱۵ میلیون دلار بود هم فراتر رفته است.

بیشتر این ریخت و پاش‌ها را آقای اردوغان مدیون ثبات اقتصادی ترکیه در طی یک دهه گذشته و رشد چهار و نیم درصدی آن بوده است. ترکیه به موتور قدرتمند تولید و صادرات تبدیل شد و حزب عدالت و توسعه تورم را مهار کرد، تورمی که در دهه ۱۹۹۰ به بالای صددرصد رسیده بود.

اما از سال ۲۰۱۴ رشد اقتصادی کاهش یافت و به ۲.۹ درصد رسید و این در حالی بود که نرخ بیکاری به ۱۰ درصد رسیده بود.

از نظر سیاست‌های بین‌المللی او به تندی اسرائیل را که سابقاً یکی از مهم‌ترین شرکای ترکیه بود بر سر رفتارشان با فلسطینی‌ها محکوم کرده است. اگرچه بعدها واکنش‌اش را تعدیل کرد، اما همان تندی اولیه به محبوبیت او بین مسلمان نه فقط ترکیه بلکه سرتاسر خاورمیانه افزود.

با این که او نیروهای نظامی مخالف بشار اسد را حمایت کرده است، اما وقتی کردهای سوریه برای مقابله برعلیه اسد از او کمک خواستند خواسته‌شان رد شد. خود این سیاست باعث شد تا چشم‌انداز مذاکرات صلح او با کردهای ترکیه در جنوب شرق این کشور چشم‌اندازی تیره پیدا کند.

قهر و آشتی با پوتین

جت‌های اف شانزده ترکیه ۲۴ نوامبر ۲۰۱۵، یک هواپیمای سوخوی ۲۴ روسیه را در نزدیکی مرز سوریه و ترکیه سرنگون کردند. یک خلبان این جنگنده کشته شد و خلبان دوم در عملیات دوازده ساعته‌ای با حضور نیروهای یگان ویژه روسیه نجات داده شد.

بعد از این اتفاق جنگ لفظی شدیدی بین دو طرف رخ داد و کار به تعلیق تورهای گردشگری روس ها به ترکیه و محدویت های تجاری کالاهای ترکی در روسیه منجر شد.

اما در ژوئن ۲۰۱۶ پس از تماس تلفنی آقای اردوغان و عذرخواهی بابت سرنگون شدن هواپیمای روسی روابط دو کشور به شراط عادی بازگشت.

کودتای نافرجام

در نیمه ژوئیه یگان‌هایی از ارتش ترکیه وارد خیابانهای آنکارا و استانبول شدند. آقای اردوغان که برای تعطیلات به سواحل مرمره رفته بود موفق شد از طریق پیامی تلویزیونی طرفدارانش را به خیابان بکشاند و کودتا را شکست بدهد.

چندین نفر از مردم و نیروهای امنیتی در جریان کودتای نافرجام کشته شدند.

شکست این کودتا با گسترده‌ترین سرکوب‌ها در تاریخ معاصر ترکیه همراه شد.

بیش از ۱۲۵ هزار نفر از کار برکنار یا تعلیق و حدود ۴۰ هزار نفر بازداشت شدند. بسیاری از بازداشت‌شدگان به ارتباط با جنبش فتح‌الله گولن متهم شدند. دولت ترکیه آقای گولن، شخصیت مذهبی مخالف آقای اردوغان و ساکن آمریکا را عامل کودتا می‌داند؛ هر چند که او این اتهام را رد می‌کند.

از مذاکره تا تقابل مستقیم با کردها

یکی از دستاوردهای مهم اردوغان مذاکره با پ‌ک‌ک و برقراری آتش بس پس از سال‌ها جنگ خونین بین طرفین بود. اما پس از قدرت گیری مجدد حزبش درگیری ها با پ‌ک‌‎ک شدت بی سابقه‌ای یافت. تعدادی از شهرهای کردنشین به شدت تخریب شدند و از سویی دیگر بمب‌گذاری‌هایی در مراکز کردنشن و پایتخت و استانبول رخ داد.

در ادامه تنش‌ها صلاح الدین دمیرتاش و فیگن یوکسک داغ به همراه ده تن از نمایندگان پارلمانی حزب دموکراتیک خلق ها دستگیر شدند. برخی از ناظران این اقدامات را برای جلب رای موافق ناسیونالیست های ترک در رفراندوم قانون اساسی می دانند.

بازی با کلمه نازی

با نزدیک شدن انتخابات تعدادی از اعضای حزب عدالت و توسعه و وزرای قبلی و فعلی ترکیه راهی اروپا شدند تا رای ترک‌های مقیم اروپا را جلب کنند.

موضوعی که به تنش‌های شدیدی بین ترکیه،اروپا منجر شد. پس از جلوگیری از سخنرانی طرفداران تغییر قانون اساسی آقای اردوغان بشدت به دولت‌های آلمان و هلند حمله کرد و آن ها را بازمانده‌ها و پس مانده‌های نازی‌ها خواند.

این سخنان با واکنش تند مقامات اروپایی رو برو شد و رییس جمهور آلمان خطاب به اردوغان گفت "ما با نگرانی به ترکیه نگاه می‌کنیم، چرا که تمام چیزهایی که در طور سال‌ها و دهه‌ها ساخته شده در حال فروپاشی است... آقای اردوغان شما دارید تمام چیزهایی را که خودتان به همراه دیگران ساخته‌اید نابود می‌کنید.."

اما به نظر می رسد آقای اردوغان با سر دادن این شعارهای پوپولیستی در پی جذب رای ترک‌های مقیم کشورهای اروپایی است که چندان دل خوشی از دولتهای کشورهایی که در آن ها زندگی می کنند ندارند و همچنان پیوندهای محکمی با ارزش های دینی و ملی کشورشان دارند.