علی ذوادی، «میانجی مرموز قطری» در مذاکرات ایران و آمریکا کیست؟

در روز ۲۳ ماه مه، نام علی ذوادی، دیپلمات قطری، در فهرستی از رهبران و مقام‌های ارشد دیده می‌شد که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در پیامی در شبکه تروث سوشال گفته بود با آن‌ها درباره «جمهوری اسلامی ایران و مسائل مربوط به [دستیابی به] تفاهم‌نامه صلح» گفت‌وگوی «بسیار خوبی» داشته است. آقای ترامپ نوشته بود: «تا حد زیادی توافق حاصل شده و تنها نهایی شدن متن میان ایران و دیگر کشورهای ذی‌ربط باقی مانده است.»

چند روز پس از اعلام امضای تفاهم‌نامه میان تهران و واشنگتن، رسانه‌های غربی به نقش مهم میانجی‌گری قطر در دستیابی به توافقی برای پایان دادن به جنگ اشاره کردند؛ توافقی که پس از بن‌بست در گفت‌وگوهایی که پاکستان میزبان آن بود، به دست آمد. در این میان، توجه ویژه‌ای به این دیپلمات قطری معطوف شد.

بر اساس برخی گزارش‌ها در آمریکا، علی ذوادی به عنوان عضو هیئتی رسمی، تنها در ده روز منتهی به اعلام دستیابی به تفاهم میان ایران و آمریکا، با میانجی‌گری مشترک پاکستان و قطر، چهار بار به تهران سفر کرده بود.

درباره علی ذوادی که از او به عنوان «میانجی مرموز قطری» یاد می‌شود و ترجیح می‌دهد دور از انظار فعالیت کند، چه می‌دانیم؟

شاید او بهترین نمونه از سبک دیپلماسی آرام و کم‌سروصدایی باشد که دوحه به آن شهرت دارد. این مقام قطری به ندرت در انظار عمومی ظاهر می‌شود، خارج از محافل دیپلماتیک اطلاعات چندانی درباره او وجود ندارد و هیچ حساب رسمی در شبکه‌های اجتماعی ندارد. با این حال، در سال‌های اخیر به عنوان یکی از بانفوذترین چهره‌های دیپلماتیک قطر مطرح شده و نامش در مقاطع حساس مذاکرات مربوط به جنگ غزه و تلاش‌ها برای کاهش تنش میان واشنگتن و تهران بارها مطرح شده است.

«چهره‌ای عمل‌گرا که ترجیح می‌دهد دور از توجه رسانه‌ها باشد»

علی ذوادی در دولت قطر سمت وزارتی دارد، اما ریاست وزارتخانه مشخصی را بر عهده ندارد. نقش او زمانی بیشتر مورد توجه رسانه‌ها قرار گرفت که کاخ سفید در اکتبر ۲۰۲۵ عکسی منتشر کرد که در آن دونالد ترامپ و شماری از مقام‌های آمریکایی در دفتر رئیس‌جمهور آمریکا در کنار بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، دیده می‌شدند.

این تصویر در جریان تماس تلفنی آقای نتانیاهو با نخست‌وزیر قطر ثبت شده بود؛ تماسی که برای عذرخواهی از حمله اسرائیل به رهبران حماس در دوحه در ۹ سپتامبر همان سال انجام شد.

در این عکس فردی در کنار استیو ویتکاف، فرستاده دونالد ترامپ در امور خاورمیانه، دیده می‌شد. اگرچه چهره او به دلیل قرار گرفتن پشت پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، کاملا مشخص نبود، اما احمد فواد خطیب، پژوهشگر سیاسی و وبلاگ‌نویس فلسطینی‌تبار آمریکایی، او را علی ذوادی معرفی کرد و گفت که پس از آن نیز با بنیامین نتانیاهو دیدار کرده است.

دفتر نخست‌وزیر اسرائیل تایید کرد که آقای ذوادی هنگام تماس عذرخواهی از قطر در کاخ سفید حضور داشته، اما بر اساس گزارش روزنامه یدیعوت آحرونوت، هرگونه دیدار میان نخست‌وزیر اسرائیل و مقام‌های قطری را رد کرد.

دیوید ایگنیشس، روزنامه‌نگار واشنگتن پست، در ۹ اکتبر سال گذشته نوشت: «ذوادی، مانند ویتکاف، چهره‌ای عمل‌گراست که ترجیح می‌دهد دور از چشم رسانه‌ها فعالیت کند». او افزود علی ذوادی نقشی کلیدی در شکل‌گیری ائتلاف آتش‌بس میان اسرائیل و حماس ایفا کرده است.

این روزنامه‌نگار آمریکایی همچنین نوشت که قطر تهدید کرده بود در صورتی که اسرائیل به صورت علنی عذرخواهی نکند و آمریکا تضمین‌های امنیتی در برابر حملات احتمالی آینده ارائه ندهد، تلاش‌های میانجی‌گرانه خود را متوقف خواهد کرد. به گفته او «قطر هر دو خواسته را به دست آورد؛ موضوعی که هم به حفظ اعتبار این کشور در جهان عرب کمک کرد و هم نفوذ آن را افزایش داد».

در مقاله‌ای که روزنامه بریتانیایی تلگراف در ۱۱ اکتبر با عنوان «میانجی مرموز قطری که توافق ترامپ درباره غزه را از فروپاشی نجات داد» منتشر کرد، راب کریلی نوشت که دوحه برای نجات مذاکرات صلح غزه که پس از حمله اسرائیل در آستانه شکست قرار گرفته بود، «مرد ماموریت‌های دشوار» خود، علی ذوادی، را به واشنگتن فرستاد.

وب‌سایت پولیتیکو نیز به نقل از سه منبع آگاه از تماس بنیامین نتانیاهو با شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی گزارش داد که کاخ سفید متن عذرخواهی آقای نتانیاهو را با کمک قطر تنظیم کرده بود و «یک میانجی بانفوذ قطری و متحد نزدیک نخست‌وزیر کشورش در دفتر کاخ سفید حضور داشت تا اطمینان حاصل کند نتانیاهو از روایت تدوین‌شده کاخ سفید منحرف نشود»؛ اشاره‌ای که به علی ذوادی نسبت داده شد. دفتر بنیامین نتانیاهو این گزارش را رد کرد و گفت که نخست‌وزیر اسرائیل محتوای مکالمه را «صرفا با مشورت تیم حرفه‌ای خود» تنظیم کرده است.

قطر از زمان حملات حماس به اسرائیل در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ نقش مهمی در میانجی‌گری میان دو طرف ایفا کرده است. از مهم‌ترین نتایج این تلاش‌ها می‌توان به آتش‌بسی یک‌هفته‌ای و آزادی بیش از ۱۰۰ گروگان اسرائیلی در نوامبر همان سال اشاره کرد.

دیوید ایگنیشس در مقاله‌ای دیگر در واشنگتن پست نوشت که دوحه اقدامات متعددی برای موفقیت مذاکراتی انجام داد که به توافق صلح دونالد ترامپ برای غزه و تشکیل «شورای صلح» برای نظارت بر دوره انتقالی پس از جنگ منجر شد. به نوشته او از جمله قطر پیشنهاد کرد که آقای ترامپ در حاشیه نشست مجمع عمومی سازمان ملل با رهبران کشورهای مهم عربی، شامل عربستان سعودی، مصر، امارات متحده عربی و اردن، دیدار کند و این کشورها در نهایت توانستند طرح ۲۰ ماده‌ای صلح ترامپ را تدوین کنند و قطر نیز خواهان پیوستن ترکیه به تیم مذاکره‌کننده شد.

این روزنامه‌نگار می‌افزاید که آخرین مرحله در مصر انجام شد؛ جایی که علی ذوادی با ران درمر، مشاور نزدیک بنیامین نتانیاهو، دیدار کرد تا درباره جزئیات باقی‌مانده گفت‌وگو کنند.

قطر هرگز درباره نقش دقیق علی ذوادی توضیح نداده است، اما در ژانویه گذشته او را به عنوان نماینده خود در شورای اجرایی نوار غزه منصوب کرد. دفتر رسانه بین‌المللی قطر در بیانیه‌ای اعلام کرد که «ذوادی نقش برجسته و موثری در تلاش‌های میانجی‌گرانه و تسهیل گفت‌وگوهای مستمر میان حماس و اسرائیل داشته و همچنین در مشارکت قطر در طرح دونالد ترامپ برای پایان دادن به جنگ غزه نقشی محوری ایفا کرده است».

«مذاکره‌کننده فوق‌العاده»

بنا بر گزارش‌های متعدد رسانه‌ای، نقش قطر در مذاکرات ایران و آمریکا که به تفاهم‌نامه پایان جنگ منجر شد، به تدریج و در طول زمان پررنگ‌تر شد.

واشنگتن پست در شماره ۱۷ ژوئن خود نوشت که استیو ویتکاف و جرد کوشنر، داماد دونالد ترامپ، با «مذاکره‌کننده‌ای فوق‌العاده به نام علی ذوادی» همکاری می‌کردند که «درکی استثنایی از خاورمیانه و فرهنگ آن» داشت.

به نوشته این روزنامه، علی ذوادی برای نهایی کردن چارچوب توافق صلح، طی ده روز چهار بار به تهران سفر کرد. در این گزارش آمده است که هرچند نام او برای افکار عمومی تقریبا ناشناخته است، اما در مذاکرات مربوط به غزه، پرونده ونزوئلا و چند موضوع دیگر مورد توجه کاخ سفید در دوران ریاست‌جمهوری آقای ترامپ، نماینده‌ای کلیدی بوده و در دوره دولت جو بایدن نیز در تلاش‌های میانجی‌گرانه مشارکت داشته است.

واشنگتن پست همچنین نوشت: «آمریکایی‌هایی مانند ترامپ به دنبال نتایج سریع هستند، اما ذوادی توانست مانع از شتاب‌زدگی شود.» این روزنامه افزود که آخرین جلسه مذاکره‌ای که این مقام قطری در آن حضور داشت، ۱۷ ساعت به طول انجامید.

نیویورک تایمز نیز در همان روز گزارش داد که آمریکا و ایران از قطر خواسته بودند بین آن‌ها میانجی‌گری کند، اما دوحه تا زمانی که خود هدف حملات موشکی و پهپادی ایران بود، این درخواست را نپذیرفت. با این حال، پس از اجرای آتش‌بس در اواسط مه و در شرایطی که مذاکرات به بن‌بست خورده بود، قطر نقش فعال‌تری بر عهده گرفت.

به نوشته این روزنامه، دو مذاکره‌کننده اصلی قطر، علی ذوادی و حمد کبیسی، برای تدوین جزئیات توافق به تهران رفتند و تیم مذاکره‌کننده قطر طی چند هفته میان ایران و آمریکا در رفت‌وآمد بود.

خبرگزاری رویترز نیز در ۱۸ ژوئن به نقل از پنج منبع پاکستانی که نامشان برده نشده بود، گزارش داد که مذاکرات چندین بار، از جمله در آخرین شب پیش از دستیابی به تفاهم، تا آستانه فروپاشی پیش رفته بود. دو نفر از این منابع و یک دیپلمات آگاه گفته‌اند که دستیابی به توافق بدون دخالت قطر ممکن نبود، هرچند آن‌ها نامی از مذاکره‌کنندگان قطری نبردند.

شاید اشاره دونالد ترامپ به نام علی ذوادی در پیام خود در تروث سوشال، در کنار نام رهبرانی چون ولیعهد عربستان سعودی، رئیس امارات، امیر قطر، روسای جمهور مصر و ترکیه و پادشاهان اردن و بحرین، تاییدی بر نقش مهم او در پیشبرد این روند بوده باشد.

حاشیه‌های پرونده جام جهانی و ماجرای سناتور منندز

در اواخر ژوئیه ۲۰۱۸، روزنامه بریتانیایی ساندی تایمز مدعی شد که کمیته مسئول پرونده میزبانی قطر برای جام جهانی ۲۰۲۲، روزنامه‌نگاران، وبلاگ‌نویسان و چهره‌های تاثیرگذار را برای انتشار تبلیغات گمراه‌کننده علیه دو رقیب اصلی خود، یعنی استرالیا و آمریکا، به کار گرفته بود.

این روزنامه مدعی شد به ایمیل‌های درزشده‌ای دست یافته که نشان می‌داد قطر از طرح‌هایی برای «سم‌پاشی» علیه رقبای خود آگاه بوده است. یکی از این ایمیل‌ها، بنا بر ادعای تایمز، از سوی شرکت روابط عمومی طرف قرارداد قطر برای علی ذوادی ارسال شده بود؛ کسی که آن زمان معاون مدیر اجرایی پرونده میزبانی قطر بود.

نام علی ذوادی همچنین در پرونده باب منندز، سناتور دموکرات آمریکایی، نیز مطرح شد؛ سیاستمداری که سال گذشته به اتهام فساد و دریافت رشوه محکوم شد.

دادستانی، باب منندز را به دریافت رشوه در ازای تامین کمک‌های آمریکا به مصر و استفاده از نفوذ و ارتباطات خود «برای خدمت به دولت قطر» متهم کرده بود.

دادستانی همچنین مدعی شد که باب منندز از علی ذوادی خواسته بود برای یکی از بستگان همسرش بلیت مسابقه فرمول یک میامی را در سال ۲۰۲۲ تهیه کند. در این پرونده، پیامکی نیز ارائه شد که آقای منندز در آن از وزیر قطری بابت بلیت‌ها تشکر کرده بود. متن این پیامک در روزنامه تلگراف منتشر شد.

با این حال، قطر اتهام‌های مربوط به کارزار مخفی برای تخریب تلاش‌های آمریکا و استرالیا در مسیر میزبانی جام جهانی را رد کرده است. همچنین هیچ اتهامی علیه علی ذوادی در ارتباط با این موضوع یا پرونده باب منندز مطرح نشده است.

علی ذوادی عمدا در حاشیه و دور از رسانه‌ها کار می‌کند، تا جایی که اطلاعات موجود درباره او بیشتر از گزارش‌های خبری و منابع دیپلماتیک به دست می‌آید، نه از منابع رسمی. همین ابهام باعث شده عده‌ای او را مذاکره‌کننده‌ای ماهر بدانند و عده‌ای چهره‌ای مرموز در صحنه سیاست و دیپلماسی قطر. با این حال، روشن است که او جایگاهی خاص در دولت قطر دارد. نقش او همچنین نشان می‌دهد که دوحه برای پیشبرد میانجی‌گری‌های حساس، بیش از سازوکارهای رسمی دیپلماتیک، به روابط شخصی و کانال‌های پشت‌پرده تکیه می‌کند.