تاریخچه شهر سمرقند به روایت تصویر

ریگستان

ریگستان مجموعه تاریخی مهمی در مرکز شهر سمرقند است. در قرن ۱۵ میلادی پایتخت دولت تیموریان بود. طبق برخی روایات، این محل بستر رودخانه بوده است که قبل از ساخت بناها خشکیده و ریگهای آن بجا مانده است. اینجا میدان بزرگی بود که مردم برای شنیدن فرمانهای شاهان تیموری از جارچیان گردهم می‌آمدند و اعدام‌ها نیز آنجا پیش چشم مردم در این مکان صورت می‌گرفت. در این موضع سه مدرسه: مدرسه الغ بیک، مدرسه شیردار، مدرسه طلاکاری و مقبره حاکمان شیبانی وجود دارد. بناهای ریگستان در سده‌های مختلف آسیب‌هایی دیده و در زمان اتحاد جماهیر شوروی سابق ترمیم شده است. هر سال در میدان ریگستان جشنواره ترانه‌های مردم شرق برگزار می‌شود.

مدرسه الغ بیک

مدرسه الغ بیک به دستور الغ بیک «پسر شاهرخ» پادشاه گورکانی، ساخته شده است. بنای آن از چهار ایوان و چهار مناره ساخته شده و رو به میدان ریگستان است. در پیرامون حیاط آن که ۳۰ متر مربع است، مسجد و حجره‌هایی برای آموزش دینی طلبه‌ها وجود دارد. طاق مرکزی این بنا ۳۵ متر است. مدرسه الغ بیک در قرن ۱۵ میلادی یکی از مهم‌ترین مدارس اسلامی بوده که عبدالرحمان جامی، شاعر، فیلسوف و عارف معروف، در آن‌جا درس خوانده است. روایت است که خود الغ بیک هم که از شاهان فرهیخته خاندان گورکانیان بوده و از پشتیبانان علم و آموزش به شمار می‌رفت و در این مدرسه درس داده است. او رصدخانه‌ای هم برای مشاهده اجرام آسمانی در شهر سمرقند ساخته است که از یادگاری‌های مهم سمرقند است. قاضی‌زاده رومی، غیاث الدین جمشید کاشی و علی قوشچی و محمد حوفی از استادان معروف این مدرسه بوده‌اند. زین‌الدین واضفی، شاعر مشهور می‌گوید که معمار این مدرسه ریاضیدان معروف قاضی‌زاده رومی بوده است.

ببینید‌: مجموعه عکس‌های مدرسه الغ بیک

مدرسه شیردار

مدرسه شیردار در قرن ۱۷ میلادی (حوالی سالهای ۹۹۷ تا ۱۰۲۷ خورشیدی) به دستور یلنگتوش بهادر، زمامدار شهر سمرقند در آن زمان، ساخته شده است. این بنا نسبت به مدرسه الغ بیک جدیدتر است و در جای بنایی کهنتر و در مکانی که خانقاه الغ بیک بوده، و به پیروی از سبک مدرسه الغ بیک ساخته شده است. "مدرسه شیردار" نامیده شدن این مکان ظاهرا تصاویری از شیر و خورشید در دیوارهای پشتی و جلوی ورودی آن است. این مدرسه ایوانی بزرگ، گنبدهایی بلند و مناره‌هایی دارد و آثار مهمی از هنر کاشی کاری و نگارگری در آن به مشاهده می‌رسد. در پشت مدرسه شیردار بازار "چارسو" وجود دارد که حالا به نمایشگاه هنرهای دستی هنرمندان ازبکستان تبدیل داده شده است. معمار این مدرسه "عبد الجبار" نام داشته و آرایش داخلی آن را محمد عباس، از هنرمندان معروف قرن ۱۷ انجام داده است.

مسجد و مدرسه طلاکاری

این بنا برای این طلاکاری نام گرفته، که گنبدی زرین دارد. این بنا در قرن یازده خورشیدی ده سال بعد از انجام ساختمان مدرسه شیردار ساخته شده است. این مدرسه فقط محل دانش آموزان نبوده و از آن به عنوان مسجد هم استفاده می شده است. این بنا دارای برجهای کوچکی است و در بخش غربی آن مسجدی وجود دارد. در قسمت شرقی مدرسه طلاکاری مقبره حاکمان شیبانی موجود است. سرسلسله سلاله ازبکهای شیبانی در قرن ۱۶ محمد شیبانی بود که بخش اعظمی از ماورالنحر را به تصرف خود درآورد و با صفویان درگیر شد و جلو حرکت آنان به ورزرودان را گرفت.

ببینید‌: مجموعه عکس‌های مسجد و مدرسه طلاکاری

مسجد بی‌بی خانم

از یادگاری‌های مهم شهر سمرقند مسجد بی‌‍‌بی خانم است که در قرن هشتم خورشیدی یا قرن ۱۵ میلادی از سوی تیمور، پادشاه گورکانی، ساخته شده است. بی‌بی خانم اسم همسر تیمور است. گفته‌اند که تیمور این مسجد را پس از لشکرکشی به هند و آوردن غنایم زیادی از آنجا که ۹۰ فیل برآورد شده، ساخته است. این مسجد یکی از بزرگ‌ترین و باشکوه‌ترین مساجد در جهان اسلام در آن دوران محسوب می‌شد. اما به دلیل سرعت در ساخت این مسجد بنای آن در سده‌های بعدی فرو ریخته و بارها ترمیم شده است. در زلزله سال ۱۲۷۶ (۱۸۹۷ میلادی) بخش عظیمی از این بنا فرو ریخته است. آخرین ترمیم گسترده آن در سال ۱۹۷۴ صورت گرفته است.

ببینید‌: مجموعه عکس‌های مسجد بی‌بی خانم

مقبره امیر تیمور یا گور امیر

گور امیر آرامگاه امیر تیمور، سرسلسله گورکانیان است که بخش اعظمی از سرزمینهای ایران را به تصرف خود درآورده بود. این بنا در سال ۸۰۷ هجری ساخته شده و حاوی مقبره تیمور و چندی دیگر از امیران خاندان گورکانی مانند شاهرخ، میرانشاه و الغ بیک و محمد سلطان است. قبر استاد تیمور سید برکه هم در آن جا موجود است. گور امیر از یادگاری‌های ارزشمند تاریخی در شهر سمرقند محسوب می‌شود که نمونه برجسته‌ای از معماری ایرانی را در خود تجسم کرده است. گفته شده است که این بنا را تیمور برای برادرزاده "محبوبش" محمد سلطان ساخته و تا زمان مرگش در سال ۱۴۰۵ ساخت آن را زیر نظر داشت. بعد ساخت این بنا در دوران الغ بیک انجام یافت و به صورت یک مقبره خانوادگی درآمد. بخش‌هایی که در دوران الغ بیک ساخته شده‌اند، به معمار معروف اصفهانی محمد ابن محمود نسبت داده می‌شوند. این مقبره بعدها مدلی شد برای مقبره‌ها و ساختمان‌های مشابه، مانند باغ بابر در کابل، آرامگاه همایون در دهلی و تاج محل در آگرا که شاهان مغول یا گورکانی در سده‌های بعدی ساختند. بخش اعظمی از بنای مقبره گور امیر در دوران شوروی سابق بازسازی شده است. توجه به این یادگاری دوران تیموریان بعد از استقلال ازبکستان از اتحاد شوروی افزایش یافته است.

ببینید‌: مجموعه عکس‌های مقبر ه تیمور یا گور امیر

مجتمع امام بخاری

ابوعبدالله محمد ابن اسماعیل بخاری که با نام "امام بخاری" معروف است، یکی از مشهور‌ترین محدثان جهان اسلام بود که در سال ۸۱۰ میلادی در بخارا زاده شد. کتاب احادیث موسوم به "صحیح بخاری" از مهم‌ترین کتب حدیث در میان مسلمانان اهل سنت تلقی می شود. روایت است که او بیش از ۳۰۰ هزار حدیث را از حفظ بود. وی در روستایی به نام «هرتنگ» در ۲۵ کیلومتری شهر سمرقند در سال ۸۷۰ میلادی فوت کرد و در آنجا دفن شد. آرامگاه او تا به حال محل زیارت مسلمانان از گوشه و کنار جهان است. گفته می‌شود تا زمان سفر سوکارنو، رئیس جمهوری اندونزی به اتحاد شوروی سابق و درخواست او برای زیارت قبر امام بخاری، این مقبره در حال خرابی بود و بعد از این دیدار مقامات وقت به ترمیم آن پرداختند. بعد از استقلال ازبکستان از اتحاد شوروی دولت این کشور توجهی خاص به این یادگاری تاریخی کرده و در سال ۱۹۹۷ مصوبه‌ای برای تجلیل از ۱۲۲۵ سالگی تولد او تصویب کرد. در پاییز آن سال یونسکو نیز مصوبه‌ای در این زمینه تصویب کرد و سال ۱۹۹۸ بزرگداشت او برگزار شد. یک یادگاری تاریخی به سبک معماری محلی در مقبره او در ۱۰هکتار زمین توسط معماران از شهرهای مختلف ازبکستان در این دوره بنیاد شد. این مجتمع از مقبره، مسجد، کتابخانه و تاسیسات اجتماعی دیگر عبارت است. قبر امام بخاری از سنگ مرمر ساخته شده است. در کنار این مقبره در سال ۲۰۰۸ با فرمان اسلام کریمف، رئیس جمهوری فقید ازبکستان، یک مرکز بین المللی امام بخاری ساخته شده است.

ببینید‌: مجموعه عکس‌های مجتمع امام بخاری

خانه - موزه صدرالدین عینی در سمرقند

یکی از آثارخانه‌های مهم شهر سمرقند خانه موزه صدرالدین عینی، نویسنده معروف تاجیک است که در محلی نزدیک به ریگستان سمرقند واقع است. این بنا در قرن ۱۸ ساخته شده است. در این موزه آثار بازمانده‌ای عینی و اعضای خانواده و پیوندان او و اشیای دیگر تاریخی نگهداری می‌شوند. صدرالدین عینی متولد سال ۱۸۷۸ میلادی در حوالی شهر بخارا است. اما او پس از سرکوبی امیر بخارا و زندانی شدن و "۷۵ ضربه شلاق" که در آنجا خورد، به سمرقند فرار کرد و مدت بیش از ۳۵ سال در آنجا زیست. در آغاز دوران شوروی قبل از مهاجرت به دوشنبه وی مدت زیادی در شهر سمرقند کار و زندگی می‌کرد و برخی از مهم‌ترین آثار خود را، مانند داستان‌های کوتاه "آدینه"، "مکتب کهنه"، "مرگ سودخور"، و رمانهای "داخنده"، و "غلامان" را در این خانه نوشته است. گفته می‌شود برخی از آثار تاریخی و ادبی او نیز مانند "قهرمان خلق تاجیک تیمور ملک"، "عصیان مقنع" و یادداشت‌های خود را در سمرقند به روی کاغذ آورده است. صدرالدین عینی سردفتر ادبیات نوین تاجیکستان و ازبکستان خوانده می‌شود. مقبره او در باغ عینی، در شمال شهر دوشنبه، پایتخت تاجیکستان، واقع است.

ببینید‌: مجموعه عکس‌های خانه-موزه صدرالدین عینی در سمرقند