آیا یک کودک ۱۰ ساله می‌تواند قاتلی بی‌رحم باشد؟

طبق قانون، یک کودک ۱۰ ساله اجازه مصرف نوشیدنی‌های الکلی، سیگار کشیدن، رای دادن، ازدواج کردن یا حتی خرید حیوان خانگی را ندارد. دانش‌آموزان سال پنجم یا ششم دبستان از نظر قانونی کودک به حساب می‌آیند اما ممکن است به عنوان یک بزرگسال به جرم قتل محاکمه شوند.

در انگلستان و ولز حداقل سن مسئولیت کیفری ۱۰ سال است،‌ به این معنا که یک کودک ۱۰ ساله متهم به قتل می‌تواند به جای دادگاه جوانان مثل یک فرد بالغ در دادگاه جنایی مقابل هیات منصفه محاکمه شود.

البته به دلیل سن کم این افراد برخی استثناها هم در دادگاه برایشان در نظر گرفته می‌شود، از جمله این که با نام کوچک‌ خطاب می‌شوند و می توانند نزدیک به وکیل و یا یکی از بزرگ‌ترهای خود بنشیند. گذاشتن کلاه‌گیس و پوشیدن لباس مخصوص برای وکلا هم الزامی نیست.

اما آیا کودکی با این سن و سال می‌تواند معنای ارتکاب جنایت را درک کند؟ آیا چنین کودکانی مسئول اعمال خود هستند؟ و اگر حتی پیش از ورود به دوران نوجوانی در دادگاه به عنوان یک بزرگسال متهم شوند، زندگی آینده‌شان چگونه خواهد بود؟

این‌ سوال‌ها مضمون اصلی یک فیلم تلویزیونی بی‌بی‌سی به نام "کودک مسئول" (Responsible Child ) است که بر اساس یک پرونده جنایی واقعی ساخته شده و ماجرای کودکی ۱۲ ساله به نام ری را روایت می‌کند.

ری که عاشق بازی‌های ویدیویی، تماشای برنامه‌های تلویزیونی واقع‌نما و یادگیری در مورد فضاست به همراه برادر ۲۱ ساله خود، نیتن به جرم قتلی وحشیانه مورد محاکمه قرار می‌گیرد.

ماجرای این فیلم از این قرار است که پدر ناتنی این دو برادر که به جرم حمله به نیتن با تبر به زندان افتاده، از زندان می‌گریزد و بعد از بازگشت به خانه شروع به آزار و اذیت مادرشان می‌کند. تا این که یک شب این دو برادر او را در حالیکه روی کاناپه طبقه پایین خانه خوابیده با ۶۰ ضربه چاقو به قتل می‌ٰرسانند. آن‌ها به شکلی دیوانه‌وار به پدر ناتنی خود حمله می‌کنند تا جایی که سر او تقریبا از بدنش جدا می‌شود.

این فیلم تلویزیونی بر اساس ماجرای جروم و جاشوا الیس ساخته شده، دو برادر ۱۴ و ۲۳ ساله که پدر ناتنی خود را به قتل رساندند.

صحنه قتل فیلم، این اتفاق وحشتناک را به طور کامل به تصویر می‌کشد؛ از خون و چاقوها گرفته تا این واقعیت که پدر ناتنی روی کاناپه خواب بوده و سلاحی در اختیار نداشته است.

در این صحنه علاوه بر این ری ۱۲ ساله - با بازی بیلی باررات که او هم ۱۲ سال دارد- را می‌بینیم که بعد از قتل در حالی که سر تا پایش به خون آغشته شده و گیج و مبهوت است، تقریبا بلافاصله به جرمش اعتراف می‌کند و به ایستگاه پلیس برده می‌شود.

در ایستگاه پلیس ری پیش از زندانی شدن در سلول انفرادی بزرگسالان مورد بازرسی بدنی قرار می‌گیرد، از او عکس گرفته می‌شود و نمونه دی ان ای و خونش را هم می‌گیرند. وقتی وکیل ری از پلیس می‌پرسد چرا با کودکی به سن ری مثل یک جنایتکار بالغ رفتار می‌شود، این پاسخ را دریافت می‌کند: " او به جرم قتل دستگیر شده نه فرار از مدرسه."

'شیطان تمام عیار'

سال ۱۹۶۳، ده سالگی به عنوان حداقل سن مسئولیت کیفری در انگلستان و ولز به تصویب رسید.

تخمین زده می‌شود که از سال ۱۹۹۵ بیش از ۷ هزار کودک بین ۱۰ تا ۱۴ سال در داده جنایی انگلستان و ولز محاکمه شده‌اند.

سازمان ملل متحد بارها اعلام کرده که سن در نظر گفته شده برای مسئولیت کیفری در این کشورها، حقوق کودکان را نادیده می‌گیرد و خواستار افزایش آن به حداقل ۱۲ سال شده است. در سایر کشورهای اروپایی سن مسئولیت کیفری بالاتر است، به عنوان مثل در سوئد ۱۵ و در پرتغال ۱۶ سال در نظر گرفته شده است. حتی در چین و کره شمالی باید بالای ۱۴ سال باشید تا به عنوان یک بالغ مورد محاکمه قرار بگیرید.

در یکی از گزارش‌های اخیر دولت بریتانیا به این موضوع اشاره شده که از زمان تصویب این قانون تا کنون، درک بهتری نسبت به چگونگی رشد ذهنی نوجوانان و نحوه تاثیرگذاری آن بر تصمیم‌گیری آن‌ها پیدا شده است.

بنابر نظرسنجی که موسسه "پریزن ریفورم تراست"(Prison Reform Trust ) سال ۲۰۱۰ میان بیش از ۲ هزار بزرگسال انجام داد، حدود دو سوم طرفدار بالارفتن حداقل سن مسئولیت کیفری به دست کم ۱۲ سال بودند.

اما عده زیادی کاملا مخالف چنین چیزی هستند.

دلیل مخالف آن‌ها با افزایش سن مسئولیت کیفری شاید قتل وحشتناک جیمز بالجر ۲ ساله توسط جان ونبلز و رابرت تامسون ۱۰ ساله در سال ۱۹۹۳ باشد. تصاویر بی‌کیفیت دوربین مداربسته از دزدیده شدن این کودک نوپا توسط دو پسر بچه بزرگ‌تر از یک سوپرمارکت چیزی نیست که به راحتی از خاطر عده‌ای برود.

این جنایتی بود که یک ملت را شوکه کرد تا جایی که روزنامه‌ها در تیتر اول خود از این دو پسر بچه قاتل به عنوان "شیطان تمام عیار" یاد کردند و بحث در رابطه با این که این رفتار خشن آن‌ها تحت تاثیر فیلم‌های وحشتناکی مثل "بازی بچه‌گانه ۳" - که عروسکی قاتل را به تصویر می‌کشید- بوده یا نه، به موضوع داغ روز تبدیل شد.

دنیس فرگس، مادر جیمز بالجر هم در گذشته در مخالفت با افزایش سن مسئولیت کیفری حرف زده است. در ۲۰۱۰ کمیسر وقت امور کودکان انگلستان بعد از این که در مقاله خود در روزنامه خواستار بالا بردن سن مسئولیت کیفری شده بود، شخصا از او عذرخواهی کرد.

'آن‌ها در واقع متهم هستند'

فیلم تلویزیونی "کودک مسئول" نتیجه همکاری شان باکلی، نویسنده و نیک هولت، کارگردان و مستندساز است. نیک امیدوار است اولین فیلم داستانی او توجه‌ها را به سوال‌های مربوط به جنایت کودکان جلب کند.

او با ساخت مستندهای شجاعانه‌ای از جمله "محاکمه آدم‌کش" که از کانال ۴ تلویزیون بریتانیا پخش شد، شهرت یافت. این مستند پرونده یک فروشنده میوه و سبزیجات اهل اسکاتلند را دنبال می‌کرد که همسرش را به قتل رساند. در جریان ساخت این مستند در سال ۲۰۱۳ بود که نیک به موضوع سن مسئولیت کیفری علاقمند شد.

" حدود ۱۸ ماه در اسکاتلند بودم و در دادگاه‌های مختلف حاضر شدم. همانجا بود که در یک جلسه محاکمه جدی در رابطه با پرونده تعرض با یک کودک کم سن و سال برخوردم که در دادگاه حاضر شده بود. از وکیل پرسیدم آیا این کودک به عنوان شاهد به دادگاه آمده و این پاسخ را گرفتم: 'نه، او در واقع متهم است.' شوکه شدم."

"بعد از آن شروع کردم به پرسیدن سوال‌های بیشتر در رابطه با این که از چه سنی می‌شود به دلیل ارتکاب جرایم جدی در دادگاه مقابل هیأت منصفه حاضر شد. وقتی فهمیدم حداقل سن ۱۰ سالگی است و آن را با سایر کشورها مقایسه کردم، بیشتر شوکه شدم چون به هیچ وجه با سن در نظر گرفته شده در سایر نقاط دنیا هماهنگی ندارد. "

' حتی نمی‌تواند یک همستر بخرد'

در فیلم "کودک مسئول"، وکلای شاکی اعتقاد دارند ری آدم‌کشی بی‌رحم است و باید قاتل در نظر گرفته شود. وکیل مدافع ری اما می‌گوید زندگی سخت این کودک - پدر الکلی، مادر درگیر افسردگی، خشونت و نادیده گرفته شدن این موضوع از سوی موسسات خدمات اجتماعی- باید در تصمیم‌گیری برای محکومیت او در نظر گرفته شود.

این داستانی پر از تناقض است: از یک سو صحنه‌های وحشتناک قتل به طور کامل به تصویر کشیده می‌شود و از سوی دیگر با آشفتگی زندگی خانوادگی ری و وفاداری کامل او به برادر بزرگتری روبرو هستیم که پدر ناتنی‌شان جلوی چشمش به او حمله می‌کند.

این فیلم نمی‌‌گوید ری یا هر کودک دیگری که مرتکب جرم شده، نباید مجازات شوند، بلکه این سوال را مطرح می‌کند که مجازات‌شان باید چگونه باشد و رفتار با این کودکان به عنوان جنایت‌کار در طولانی مدت چه تاثیری بر آن‌ها خواهد گذاشت.

یکی از شخصیت‌های فیلم که حرف‌هایش بیش از همه بیننده را به فکر فرو می‌برد شاید روانشناس مسئول پرونده ری باشد که نقش‌اش را استفن کمپل مور بازی می‌کند. او این مسأله که آیا ذهن کودک قادر به درک کامل معنای ارتکاب جنایت است را زیر سوال می‌برد. او با اشاره به این موضوع که طبق قانون بریتانیا افراد زیر ۱۶ سال اجازه خرید حیوان خانگی را ندارند، می‌گوید: "ری تا ۱۶ ساله نشود حتی اجازه خریدن یک همستر را هم ندارد."

دکتر تیم بیتمن، کارشناس دادگستری معتقد است در نحوه برخورد قانون با افراد کم سن و سال تناقض‌های زیادی وجود دارد. او به بی بی سی گفت: " به تازگی حرف‌هایی در رابطه با افزایش سن ترک تحصیلات اجباری به ۱۸سال مطرح شده. به نظر من وقت آن رسیده حداقل سن برای جنایت‌کار قلمداد کردن کودکان را هم مورد بازبینی قرار دهیم."

نیک هولت، کارگردان این فیلم دلش می‌خواهد سن مسئولیت کیفری به ۱۶ سال افزایش یابد:‌ " بر اساس مطالعات و تحقیقاتی که انجام داده‌ام، ۱۶ سالگی سن بهتری است چون در نوجوانی ذهن افراد بیشتر رشد کرده است."

'نمی‌خواهم چنین کسی باشم'

دکتر بیتمن می‌گوید پرونده جیمز بالجر می‌تواند تا حدی این مسأله که چرا حداقل سن مسئولیت کیفری در دولت‌های حزب کارگر و محافظه‌کار مورد تجدید نظر قرار نگرفته را توضیح دهد.

" وقتی هر دو حزب درباره موضوعی مثل سختگیری در مورد جرم و جنایت توافق نظر دارند، برای هر دو طرف سخت است کاری انجام دهند که احتمال دارد ملایم قلمداد شود. "

اما او معتقد است احتمال تغییر افکار عمومی وجود دارد:‌ " طی دهه‌های گذشته نحوه برخورد جامعه با قانون‌شکنی کودکان بسیار تغییر کرده است. "

او به این موضوع اشاره می‌کند که طی این دوره شمار کودکانی که کارشان به سیستم قضایی کشیده ، کاهشی ۷۵ درصدی داشته و در اسکاتلند هم به تازگی سن مسئولیت کیفری به ۱۲ سال افزایش یافته است.

دکتر بیتمن با اشاره به این موضوع که ممکن عده‌ای همچنان با این نظر او مخالف باشند، می‌گوید: " به نظرم از پرونده بالجر به اندازه کافی زمان گذشته که بتوانیم بگوییم دیگر نباید درگیر طرز تفکر آن موقع خود باشیم. "

در آخرین صحنه‌های فیلم، ری که حالا به خانه‌ای امن برای مجرمان جوان منتقل شده، دچار هراس‌های شبانه می‌شود و صحنه‌های خونبار قتل جلوی چشمانش نقش می‌بندند. او همچنین در مورد این حرف می‌زند که نمی‌خواسته آدمی باشد که چنین کاری را انجام داده است.

اما در حالی‌که این فیلم با روایت اتفاقات از نقطه نظر ری، همدردی نکردن با او را سخت می‌کند، باید به خاطر داشته باشیم آنچه در حال تماشایش هستیم از قبل نوشته شده است. نیک می‌گوید:‌ " وقتی بحث این پرونده به میان می‌آید، هیچ پاسخ آسانی وجود ندارد. "

دکتر بیتمن می‌گوید:‌ " به نظرم کاری که این فیلم به خوبی از عهده‌اش برآمده این است که مردم را متقاعد کند این مسأله - که ممکن است عده‌ای بدون تفکر و تعمق به آن واکنش نشان دهند - دست کم نیاز به فکر کردن دارد. "