بازار تبریز، نمونه‎ای تاریخی از بازارهای شرقی

بازارها در بافت تاریخی شهرهای ایران، محور اصلی یا ستون فقرات شهر هستند که بیشتر رفت و آمدها و شریان اقتصادی در آن ها جریان دارد. مدارک وجود بازارهای دایمی با فضا سازی را از قرن اول هجری قمری به این سو می‌توان یافت.

بازارهای سنتی از جمله میراث فرهنگی هستند که هنوز کارکرد خود را دارند. آنها فضاهایی برای حرکت و فضاهایی برای سکون و آرامش مهیا می سازند. برخلاف بیشتر مراکز خرید امروزی که کارکرد بازار را به "خرید" تقلیل می دهند، بازارهای قدیمی فضایی برای ارتباطات اجتماعی فراهم می‌آورد. بنابراین بازارهای قدیمی افزون بر کارکردهای اقتصادی، کارکردهای اجتماعی و فرهنگی هم دارند. در فضای بازارهای سنتی می توان قشرهای مختلف مردم را در بستر زندگی روزمره مشاهده کرد؛ بی آنکه کوششی برای متفاوت دیده شدن کرده باشند.

بازارهای ایرانی با وجود تنوع، شباهت زیادی با هم دارند. مجموعه هایی که نه در ارتفاع، بلکه در سطح گسترش می یابند و به طور معمول، سقفی مشترک آنها را به یکدیگر پیوند می دهد.

مسجد، سقاخانه، آب انبار، مدرسه و گرمابه از جمله فضاهای متمم بازار هستند. افزون بر این‌ها، عناصر اصلی بازارهای ایرانی عبارتند از: رسته (صنف)، دالان (راهروی سرپوشیده)، سرا یا خان (بنای عالی؛ فضاهای خالی در میان بافت بازار)، کاروانسرا (محل اقامت کاروان ها)، خانبار (محل انبار)، تیمچه (کاروانسرای کوچک یا سرایی دارای چند دکان)، قیصریه (راسته بازار بزرگ و محل کار پیشه وران ظریف کار همچون زرگران)، راسته (راه راست که هم عناصر و اجزای بازار را به هم پیوند می دهد) و دکان.

بازار تبریز

قدمت مجموعه بازار تبریز به قرن چهارم هجری قمری می‌رسد. در زمان ایلخانیان مغول، یعنی قرن های هفتم و هشتم قمری، این بازار به دلیل قرار داشتن بر سر راه ابریشم، از اهمیت بسیاری برخوردار بوده است. غازان خان، تبریز را به پایتختی برگزید. حمدالله مستوفی، بزرگی شهر را با وسعت باروی آن توصیف کرده که به ۵۴ هزار گام می رسیده است. پس از ایلخانیان، در دوره آق قویونلو و قراقویونلوها (قرون هشتم و نهم هجری قمری) هم تبریز مدتی پایتخت بود و اعتبار بسیاری داشت. با این وجود، در طول تاریخ به دلایل مختلف بازار این شهر دستخوش تغییر شده است. برای نمونه، وقوع زلزله در سال ۱۱۹۳ هجری قمری به تخریب بخش بزرگی از بازار تبریز منجرشد. سپس در اواخر دوره زندیه و دوره قاجاریه معماران به مرمت و بازسازی آن پرداختند.

رونق بازار تبریز در سفرنامه های ناصرخسرو و یاقوت حموی، ابن بطوطه، مارکوپولو و ژان شاردن نیز توصیف شده است.

اقامت عباس میرزا، ولیعهد قاجار در تبریز در زمان فتحعلی شاه به رونق تبریز افزود. ولیعهد مجموعه کاخ هایش که عالی قاپو نام داشت را در مجاورت (شرق) بازار بنا کرد. بازار از سمت غرب نیز به به مسجد جامع می‌رسد.

امروز تبریز با دارا بودن بیش از دو میلیون نفر جمعیت تنها کلانشهر شمال غرب ایران محسوب می‌شود. با وسعت یافتن شهر تبریز، بازار همچنان در قلب این شهر قرار دارد. طول فضای بازار تاریخی و مسقف تبریز به ۲۷۰ هزار مترمربع می رسد. طول بازار تبریز از بازارهای سایر شهرها از جمله اصفهان، شیراز، مشهد، کرمان، تهران و رشت بیشتر است.

بازار تبریز در بین بازارهای ایران کامل ترین سازمان اجتماعی را دارا است. این مجموعه حدود ۵ هزار و ۵۰۰ حجره، مغازه و فروشگاه، ۴۰ گونه شغل، ۳۵ سرا، ۲۵ تیمچه، ۳۰ مسجد، ۲۰ راسته و راسته‌بازار، ۱۱ دالان، ۵ حمام، ۱۲ مدرسه و و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﭘﻞ ـ ﺑﺎزار را در بر می‌ گیرد. ﻛﺎرﻛﺮدﻫﺎی ﺑﺎزار تبریز را می‌توان در ﺟﻤﻊ آوری، ﺗﻮزﻳﻊ وﺧﺮده ﻓﺮوشی خلاصه کرد.

مجموعه بازار تبریز به عنوان یکی از بزرگترین بازارهای مسقف و به هم پیوسته جهان شناخته می شود. در سال ١٣٥٤‌ این مجموعه در فــهرست‌ آثــار ملــی‌ بــه‌ ثبت‌ رسید و در مرداد ۱۳۸۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفت. بدنه بیرونی بازار تبریز در هماهنگی با بافت این شهر، به بناهایی معمولی شباهت دارد.

بارندگی و سرمای هوا موجب شده که راسته های بازار سرپوشیده ساخته شود. بلندی سقف بازار تبریز بین پنج تا شش متر است. سقف این بازار از بازارهای مناطق گرمسیری ایران کوتاه تر است تا گرما را نگه دارد. راسته های بازار تبریز بین چهار تا پنج متر عرض دارند.

هر تیمچه به کالایی خاص اختصاص دارد. کفاشان، پارچه فروشان، کلاهدوزان، مسگران، حلاجان، چینی فروشان، میوه و سبزی فروشان هر یک فضایی جداگانه دارند. ویژگی تیمچه این است که مغازه‌هایش در دارند و کالاهای آن با قیمت گران تری عرضه می شود. فرش های نفیس در تیمچه مظفریه است. تیمچه امیر مخصوص فروش طلا و جواهرات است. کلاه های پشمی سنتی آذری در تیمچه کلاهدوزان به فروش می‌رسد.

راسته های بازار تبریز شمالی-جنوبی هستند که موجب شده دریچه های آن ها در معرض باد شرقی، شمال شرقی و جنوب غربی قرار گیرد. دریچه هایی در مرکز طاق‌های بازار قرار دارند که خروج هوای گرم را امکانپذیر می سازند. در زمستان دیوارهای ضخیم موجب حفظ حرارت می شود و در بخش هایی از بازار که امکان کوران وجود دارد دریچه ای ساخته نشده است.

بخشی از حجره های بازار تبریز روی پلی تاریخی قرار داشتند که در زمان ناصرالدین شاه ساخته شده بود. این پل در سیل سال ۱۸۷۰ میلادی ویران شد. پل جدیدی به جای آن ساخته شد که سعی شده فرم و تعداد حجره هایش مشابه پل قدیمی باشد.

تیمچه های بازار تبریز تشابه هایی از لحاظ تعداد اضلاع و کادربندی با هم دارند اما الگوی آنها متفاوت است. آن ها بیشتر به نام سازندگانشان خوانده می شوند. به عنوان نمونه بانی تیمچه حاج صفرعلی، بازرگانی به همین نام از اهالی خوی است که در تبریز اقامت داشته و در زمان نایب السلطنه می زیسته است.

در تیمچه های دارای فرم طولی، پراکندگی نورگیرها به صورتی است که ریتمی از نور و تاریکی را به وجود می آورد.

در مناسبت های خاصی همچون نوروز و یا عزاداری محرم و رمضان، کارکردهای دیگر این بازار بر کارکرد اقتصادی آن سایه می‌اندازد. بخصوص این که مسجد جامع شهر و مدارسی از جمله مدرسه صادقیه هم در داخل بافت بازار قرار دارند.

با وجودی که بازار تبریز یکی از زنده ترین بازارهای تاریخی ایران است، رویدادهایی همچون آتش سوزی آن را تهدید می‌کند. در اردیبهشت امسال آتش سوزی از یک مغازه "ایکی قاپلی/ایکی قاپیلار" (سرای دو دری) بازار تبریز آغاز شد و با آسیب رساندن به بیش از ۱۲۰ مغازه، حجره و فروریختن بخشی از سقف بازار حدود ۲۰ میلیارد تومان به این بازار خسارت وارد کرد.

نه تنها در سال های اخیر بلکه در طول تاریخ همواره خطر آتش سوزی بازار تبریز را تهدید می کرده است. مهرماه ۱۳۷۶ و آبان ۱۳۸۸ هم بازار تبریز شاهد آتش سوزی های بزرگی بود. برق؛ امکانی که در هنگام ساخت بازارها وجود نداشت، دلیل بیشتر آتش سوزی های بازارهای ایران از جمله بازار تبریز است.

آمارهای سازمان آتش نشانی تبریز نیز تایید می کند که بیشتر آتش‌سوزی‌های داخل مجموعه بازار ناشی از اتصالات برق و وسایل برقی است. سایر آتش سوزی ها ناشی از بی‌احتیاطی، مایعات قابل اشتعال، گاز و ته سیگار است.

آتش سوزی در بازار تبریز چنان رویداد رایجی است که اعتمادالسلطنه هم درباره آن نوشته است: "سقف بازار تبریز تا چند سال قبل اکثر بلکه تماما تیرپوش بود و بدین جهت که صاحبان دکاکین غفلت می کردند، یانیقی (آتشی) حادث می شد و آتش می گرفت. هر سال مبلغی به این جهت متضرر می شدند. در چهار پنج سال قبل به حکم نواب والا شاهزاده مویدالدوله، بیشتر سقف‌های تیرپوش را طاق پوش کرده اند و قلیلی از آن به حالت اولیه باقی مانده است و از این جهت، کمال آسودگی را حاصل نموده اند."

امروز هم بازار تبریز به تمهیداتی برای حفاظت دربرابر آتش سوزی نیاز دارد؛ تمهیدات ساده ای از جمله استفاده نکردن از مغازه های بازار به عنوان انبار و احیای سنت حضور نگهبان به صورت شبانه روزی در بازار می تواند از گسترش آتش پیشگیری کند.

ابتدای خردادماه سال جاری آواربرداری سرای "ایکی قاپیلار" که ۱۸ اردیبهشت ماه آتش گرفته بود انجام گرفت و اواسط خرداد مرمت این بازار آغاز شد. این تنها بخشی از مرمت های بسیاری است که در دو دهه اخیر در بازار تبریز صورت گرفته است.

اوایل دهه ۷۰ تا اواسط دهه ۸۰ خورشیدی، با همکاری بازاریان حدود ۹۰ درصد بازار تبریز مرمت شد. مجید چترروز، مسئول مرمت بازار تبریز و کارشناس سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، آن زمان به رسانه ها گفت که حدود ۷۰ درصد هزینه مرمت بازار از سوی بازاریان تامین شده و تنها ۳۰ درصد را سازمان میراث فرهنگی پرداخته است.

به این ترتیب بود که بازار تاریخی تبریز به الگویی برای مرمت بازارهای سایر شهرهای کشور تبدیل شد. در سال ۲۰۱۳ میلادی (۱۳۹۲ خورشیدی) بازار تبریز یکی از پنج برنده جایزه "آقاخان" در زمینه معماری شد.

گفته می شود که این جایزه ۲۰ هزار دلاری هم برای مرمت بازار تبریز صرف شده است. اما هیچیک از این مرمت ها به ایمن سازی این بازار منجر نشد. این بازار هنوز مشکلات زیرساختی بسیاری دارد، از جمله اینکه شبکه فاضلاب فرسوده بازار تبریز بازسازی نشده است. بازاری که صد در صد مدیریت آن بر عهده اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری است، دچار فرسایش تاریخی شده؛ چون تاسیسات شهری که در حوزه سایر ادارات از جمله اداره برق و شهرداری است، از استانداردهای لازم برخوردار نیستند.

بازار تبریز نمونه ای منحصربه فرد از بازارهای مناطق سردسیری ایران است. با این وجود در سال های اخیر در طرح های شهری مورد بی توجهی قرار گرفته است؛ در حالی که مراقبت های گذشته این بازار دیگر وجود ندارد، تاسیسات شهری آن فرسوده شده و تجهیزات امروزی با کیفیت بالا به آن راه نیافته است. به طور طبیعی، کارکرد اجتماعی و اقتصادی این بازار هم کاهش یافته و کالبد آن دچار فرسایش شده است. فرسایشی تدریجی که تا دولت و ملت به فکر احیای اساسی آن نباشند ادامه خواهد داشت.