'بی‌طرفی، رمزگذاری و پوشش بحران'؛ بی‌بی‌سی فارسی در پژوهش‌های دانشگاهی ایران

تصویری تمام قد از گوینده قدیمی اخبار صدا و سیمای ایران روی جلد هفته‌نامه‌ای چاپ شده است که با حروف درشت تیتر زده:‌ بی‌بی‌سی فارسی و من و تو روی صدا و سیما تاثیر داشتند.

محمدرضا حیاتی که تصویرش، چندین دهه در خاطره جمعی ایرانیان به عنوان گوینده خبر تثبیت شده سال ۱۳۹۴ به هفته‌نامه تماشاگران می‌گوید که چطور بخش فارسی بی‌بی‌سی بر روی محتوا و فرم و حتی دکوراسیون برنامه‌های خبری صدا و سیما تاثیر گذاشته است.

این واقعیت که بخش قابل توجهی از مردم ایران با وجود پارازیت‌ها، اخبارشان را از شبکه‌های فارسی‌زبان خارج از ایران دریافت می‌کنند باعث شده است نه تنها روزنامه‌نگاران حرفه‌ای مانند آقای حیاتی که چهره‌های دانشگاهی ایران هم تاثیر این شبکه‌، مفهوم بی‌طرفی، اعتماد مخاطبان و تاثیر بی‌بی‌سی فارسی بر فضای ایران را در برهه‌های حساس تاریخی مثل انتخابات ریاست جمهوری یا اعتراض‌های سراسری بررسی کنند. در این مطلب نمونه‌هایی از این پژوهش‌های دانشگاهی را مرور می‌کنیم. همه این پژوهش‌ها به تفصیل و با جزییات آماری ارائه شده‌اند و این مطلب فقط مرور کلی آنهاست.

رمز بی‌بی‌سی، راز صدا و سیما

در پژوهشی که با عنوان "رمزگذاری و رمزگشایی خبر تلویزیونی؛ مقایسه اخبار تلویزیون جمهوری اسلامی و بی‌بی‌سی فارسی" در شماره ۲۶ فصلنامه رادیو تلویزیون در سال ۱۳۹۴ منتشر شده سه استاد دانشکده ارتباطات و جامعه‌شناسی دانشگاه علامه طباطبایی در کنار یک استاد دانشگاه گلستان این دو رسانه را با هم مقایسه کرده‌اند.

این چهار پژوهشگر در یک دوره زمانی یک ماهه دو بسته خبری پخش شده از بی‌بی‌سی و خبر ساعت ۲۱ شبکه یک تلویزیون جمهوری اسلامی را انتخاب و در مصاحبه‌های فردی و گروهی با تعدادی از شهروندان تهرانی تلاش کرده‌اند مولفه‌های گفتمان‌های هر دو رسانه را از نگاه مصاحبه‌شوندگان بررسی کنند.

مهدی فرقانی و محمد مهدی‌زاده، استادان دانشکده علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی، سعید ذکایی استاد جامعه‌شناسی دانشگاه علامه و عبدالرحمان علیزاده، استادیار علوم ارتباطات دانشگاه گلستان، در این دوره یک ماهه، موضوع برکناری محمد مرسی، رئیس جمهور پیشین مصر و موضوع اقتصاد سیاسی ایران را در دو رسانه مقایسه کرده و می‌نویسند بی‌بی‌سی در روایت خود، از "مولفه‌های گفتمانی لیبرال دموکراسی" استفاده کرده است و شبکه یک صدا و سیمای ایران عمدتا بر مبنای "گفتمان انقلاب اسلامی" بوده است.

برای مثال در موضوع اقتصاد سیاسی ایران بی‌بی‌سی،‌ رونق بورس در ایران، طرح کنگره آمریکا برای افزایش تحریم‌ها علیه ایران و عملکرد اقتصادی دولت آقای احمدی‌نژاد را در خبرهایش برجسته کرده است و به نوشته این پژوهشگران، گفتمان بی‌بی‌سی درباره اقتصاد ایران بر اساس مولفه‌های "مقبولیت تکنوکرات‌های حرفه‌ای، قانون محوری، تعامل با غرب، راه‌حل‌ محور بودن، مقبولیت میانه‌روی و وخامت اوضاع اقتصادی" بوده است.

در سوی دیگر خبرهای صدا و سیمای ایران با موضوع بازار بورس، همایش روز صنعت و معدن و سفر استانی محمود احمدی‌نژاد بر اساس دو مولفه گفتمانی "پیشرفت و غلبه بر تحریم‌ها" پی‌ریزی شده است.

این پژوهش می‌گوید بیشتر مصاحبه‌شوندگان در خوانش گزارش اقتصادی ایران با مولفه "وخامت اوضاع اقتصادی" که متعلق به بی‌بی‌سی است همسویی نشان می‌دهند که بر اساس تجربه زیسته خود آنهاست. اما برخی از آنها هم طرح این گزاره‌ را تا اندازه‌ای اغراق‌آمیز می‌دانند. از سوی دیگر مشارکت کنندگان در تحقیق، مولفه "غلبه بر تحریم‌ها" را که در شبکه یک صدا و سیما طرح شده با تردید می‌نگرند و از نظر برخی از آنها دور زدن تحریم‌ها ممکن نیست.

در بخشی از این پژوهش آمده است که هر چند مصاحبه‌شوندگانی که نگرش سیاسی نزدیک به اصول‌گرایی داشته‌اند در بسیاری از موارد از "مولفه‌های گفتمانی پیشرفت" که مورد تاکید شبکه یک بوده استفاده کرده‌‌اند اما چون این مولفه‌ها را توام با مولفه‌های مورد تاکید بی‌بی‌سی به ویژه "وخامت اوضاع اقتصادی" به کار برده‌اند گفتمان مسلط شبکه یک از سوی هیچ یک از مصاحبه‌شوندگان دنبال نشده است.

بر اساس نتایج این پژوهش روند موجود در مصرف خبر در میان کسانی که ارتباط قوی با خبر دارند بیانگر آن است که آنها تمایل دارند به صورت روزمره و همزمان ضمن استقرار در فضای مجازی و سرزدن به منابع متنوع به تلویزیون‌های داخلی و خارجی نیز مراجعه کنند. با افزوده شدن به تعداد کسانی که ارتباط قوی با رسانه‌ها دارند (گروه پرمصرف‌های خبری) می‌توان انتظار داشت که روز به روز بر تعداد کسانی که به گفتمان‌های مختلف و به روایت‌های مختلف از رویدادهای جهان دسترسی دارند افزوده می‌شود.

ادامه این روند به این معنا است که مخاطبان داخلی به متون و روایت‌های متنوعی از رویدادهای عالم دسترسی دارند که در زمان مواجهه با متون تلویزیون داخلی، به صورت غیرتاملی، آن متون فعال گشته و بر خوانش مخاطبان از روایت تلویزیون داخلی تاثیرگذار خواهند بود. همچون روایت‌هایی که هم‌اکنون در شبکه‌های اجتماعی مجازی در حال گسترش‌اند. به این ترتیب تلویزیون داخلی بیش از گذشته با رقیبان تازه مواجه خواهد شد. این رقیبان تنها تلویزیون‌های فارسی‌زبان خارجی نیستند، بلکه هر روایت و متنی می‌تواند رقیب تلقی شود و خوانش مخاطبان را تحت تاثیر قرار دهد.

رنگ و نور در خبر ۶۰ دقیقه

پژوهش دیگری با عنوان "اطلاع‌رسانی-سرگرمی در بخش خبری ۶۰ دقیقه بی‌بی‌سی فارسی" در شماره هفت و هشت مجله "مطالعات ماهواره و رسانه‌های جدید" در سال ۱۳۹۳ منتشر شده است که به طور خاص به برنامه خبری ۶۰ دقیقه بی‌بی‌سی می‌پردازد. نویسنده، مریم حسینی کارشناس ارشد علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی است که این مقاله را از یک طرح تحقیقی که به سفارش مرکز پژوهش و سنجش افکار صدا و سیما انجام شده استخراج کرده است.

در این پژوهش آمده است که "گزارش‌های خبری در برنامه ۶۰ دقیقه به وفور مورد استفاده قرار می‌گیرند. این گزارش‌ها به لحاظ سبک نوشتاری به گزارش‌نویسی جدید تمایل دارند و از عناصر ادبی و هنری بیشترین استفاده را می‌برند و خود را به داستان‌نویسی نزدیک می‌کنند."

این پژوهش می‌گوید که "برنامه ۶۰ دقیقه بی‌بی‌سی سعی دارد اخبار جدی و سخت را با استفاده از عناصر مختلفه به اخباری نرم تبدیل کند که برای مخاطبان عام جذاب باشد." به نوشته این پژوهش‌گر، برنامه خبری ۶۰ دقیقه بیشترین استفاده ممکن را از عناصر تصویری مانند رنگ و نور می‌برد و سعی می‌کند تا آخرین حد توان خود اخبار صوتی را با تصاویر متناسب با آن همراه کند. این شبکه از عناصر جذابیت بصری به ویژه فرهنگ پر زرق و برق غربی بیشترین استفاده را می‌برد تا محیطی شاد و سرگرم کننده برای مخاطبان خود ایجاد کند."

نتیجه این پژوهش نشان می‌دهد که در برنامه ۶۰ دقیقه بی‌بی‌سی عناصر گرافیکی و تصویرسازی رایانه‌ای در کنار جذابیت تصویری در اخبار جدی (سیاسی و اقتصادی) به جلب مخاطب بیشتر برای این برنامه کمک کرده‌اند.

موضوع بی‌طرفی

دو عضو گروه ارتباطات دانشگاه آزاد واحد تهران مرکز به نام‌های اکبر نصراللهی و سمانه سلطان‌پور، سال ۱۳۹۰ پژوهشی درباره موضوع بی‌طرفی در انتشار اخبار ایران میان شبکه‌های بی‌بی‌سی فارسی، من و تو، شبکه سراسری و شبکه خبر ایران انجام داده‌اند که نتیجه آن در شماره پنجم فصلنامه فرهنگ و ارتباطات در سال ۱۳۹۱ منتشر شده است.

این مقایسه در سه ماه پایانی سال ۱۳۸۹ انجام شده و "مسئله اصلی پژوهش این است که بی‌طرفی در انتشار اخبار ایران در این شبکه‌ها چگونه است؟" برای سنجش بی‌طرفی ۱۶ متغیر از جمله "میزان انعکاس نظرات طرفین ماجرا، دعوت از طرفین، استفاده از اصطلاحات و صفات ارزشی" مورد بررسی قرار گرفته است.

یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد بیش از ۸۰ درصد اخبار شبکه خبر و کانال یک تلویزیون ایران به انعکاس نظرات گروه‌های موافق اختصاص داشته، نیمی از اخبار اتاق خبر من و تو نیز به انعکاس نظر گروه‌های مخالف و بیشتر اخبار بی‌بی‌سی فارسی به انعکاس نظرات هر دو طرف ماجرا و گروه‌های بی‌طرف اختصاص داشته است.

میزان استفاده از صفات ارزشی مثبت در دو شبکه داخلی ایران بیشتر از بی‌بی‌سی فارسی و اتاق خبر و میزان استفاده از صفات منفی در اتاق خبر و شبکه خبر بیش از دو شبکه دیگر بوده است. به نوشته این دو پژوهشگر در دوره مورد بررسی، مجموع بی‌بی‌سی فارسی در بین شبکه‌های مطالعه شده،‌ دارای بیشترین میزان بی‌طرفی و رعایت تعادل در اخبار بوده است.

جامعه آماری این پژوهش اخبار ساعت ۲۲ شبکه خبر، برنامه ۶۰ دقیقه بی‌بی‌سی فارسی، اخبار ساعت ۲۱ کانال یک تلویزیون ایران و ساعت ۲۱ اتاق خبر شبکه من و تو از اول دی‌ماه ۱۳۸۹ تا ۲۹ اسفند ۱۳۸۹ بوده است.

پژوهشگران نوشته‌اند علت انتخاب این دوره، آغاز اجرای طرح هدفمند کردن یارانه‌ها و تشدید ناآرامی‌های سیاسی و دور جدید مذاکرات پرونده هسته‌ای ایران بوده است.

پژوهشگران در پایان گزارش خود به صدا و سیمای جمهوری اسلامی پیشنهاد می‌کنند در دستورالعمل‌ها و شیوه‌نامه انتشار اخبار خود برای ایجاد الزام در زمینه رعایت بی‌طرفی و تعادل و عینیت خبر بازنگری کند. دوره‌های آموزشی برای روزنامه‌نگارانش برگزار کند و زمینه‌ای ایجاد کند که افراد دارای عقاید مختلف و متضاد بتوانند در یک رسانه فعالیت داشته باشند.

روزهای بحران روزهای خبرهای داغ

در موقعیت‌های ویژه خبری مثل انتخابات ریاست جمهوری، اعتراض‌های سیاسی، اقتصادی و مذاکرات بین‌المللی، توجه شهروندان به برنامه‌های رسانه‌ها بیشتر می‌شود و ارائه اخبار و گزارش‌ها در این شرایط باید با سخت‌گیری‌های روزنامه‌نگارانه بیشتری همراه شود.

بی‌بی‌سی فارسی در بعضی از این مناسبت‌ها برنامه ویژه پخش کرده است یا تدارکات بیشتری برای بخش خبری خود داشته است که مورد توجه پژوهشگران بوده است.

مسئله ارائه اخبار و اطلاعات در انتخابات جنجالی سال ۱۳۸۸ از سوی بی‌بی‌سی فارسی در پژوهش‌های مختلفی بررسی شده است. در یکی از این پژوهش‌ها که در شماره هفت و هشت سال ۱۳۹۳ در فصلنامه مطالعات انتخابات منتشر شده اردشیر زابلی‌زاده دکترای علوم ارتباطات، عضو هیئت علمی دانشگاه صدا و سیما و مدیر پیشین شبکه خبر عملکرد بی‌بی‌سی فارسی را بررسی کرده است.

آقای زابلی‌زاده در این پژوهش می‌نویسد که تلویزیون بی‌بی‌سی فارسی در جریان انتخابات ریاست جمهوری سال ۸۸ به طور محسوسی از تعداد کارشناسان خود برای اظهارنظر در زمینه انتخابات ایران کاسته و بر کارشناسان میهمان افزوده است. همچنین این تلویزیون استفاده از شهروند خبرنگاران را در دوره بعد انتخابات به طور بسیار جدی‌تری دنبال کرده است.

این مدیر پیشین شبکه خبر نوشته است "شبکه بی‌بی‌سی با این روش‌ها بدون آنکه با جبهه‌گیری علنی در مورد رویدادهای ایران چهره خود را به عنوان یک رسانه مدعی بی‌طرف خدشه‌دار کند، مواضع خود را با گزینش حرفه‌ای از اظهارنظرهای مخاطبان، شهروند خبرنگاران و کارشناسان دعوت‌شده به برنامه بیان کرده است."

در بخش نتیجه‌گیری این پژوهش آمده است که "تلویزیون بی‌بی‌سی فارسی رویدادهای انتخاباتی ایران را در چارچوب بحران روایت می‌کند که مولفه‌های آن اعتراض، عدم پذیرش، سرکوب و خشونت است."

به نوشته آقای زالی‌زاده بررسی محتوای برنامه‌های پخش شده در مورد انتخابات ایران نشان می‌دهد که پوشش حوادث پس از انتخابات، اعتراضات در برنامه‌های شبکه تلویزیونی فارسی به حدی پررنگ می‌شود که عملا خود انتخابات به حاشیه می‌رود و اعتراض‌های خیابانی به مسئله محوری پوشش خبری این شبکه تبدیل می‌شود.

این پژوهشگر معتقد است شبکه بی‌بی‌سی فارسی "با به کارگیری شگردها و اصول بسیار حرفه‌ای تلاش کرده نقش خود را در آشوب‌های ۸۸ ایران به طور مستقیم پنهان کند" و همچنین "با استفاده از شهروند خبرنگارها و انتخاب کارشناسان، آشوب‌گران را در کف خیابان هدایت کرده است."

این تنها پژوهش انجام شده درباره محتوای بی‌بی‌سی فارسی در روزهای داغ خبری ایران نیست و کسان دیگری مثل حسن مجیدی استاد علوم سیاسی دانشگاه امام صادق و جواد نوری‌زاده کارشناس ارشد معارف اسلامی و علوم سیاسی این دانشگاه هم در پژوهش دیگری که سال ۱۳۹۰ در مجله "مطالعات فرهنگ ارتباطات" منتشر شده به موضوع "تلویزیون بی‌بی‌سی فارسی و بازنمایی تحولات داخلی ایران در سال ۱۳۸۸" پرداخته‌اند.

سید مجتبی رضوی طوسی و محمدعلی هرمزی‌زاده دو عضو هیئت علمی دانشگاه صدا و سیما همراه با محمد واحدی کارشناس ارشد ژورنالیسم رادیو تلویزیونی در پژوهش مفصلی که سال ۱۳۹۳ در شماره دهم فصلنامه رادیو و تلویزیون منتشر شده "محتوای خبر ۶۰ دقیقه بی‌بی‌سی فارسی در مورد یازدهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری" را بررسی کرده‌اند.