«نیروی ضربت شاهین» چیست و چرا آمریکا به دنبال ائتلاف پهپادی با کشورهای منطقه است؟

همزمان با انتشار گزارش‌ها درباره کاهش ذخایر موشک‌های رهگیر و دوربرد آمریکا در جنگ با ایران و امضای قراردادهای تازه برای افزایش تولید آن‌ها، فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) از طرحی برای تشکیل «نخستین نیروی چندملیتی پهپادهای تهاجمی» خبر داده است.

بر اساس اطلاعیه رسمی سنتکام این نیرو متشکل از پهپادها و شهپادهایی خواهد بود که در آسمان، روی آب و زیر آب فعالیت می‌کنند و قرار است با مشارکت نیروهای آمریکایی و شرکای منطقه‌ای ایالات متحده تشکیل شود.

سنتکام روز ۱۳ اوت اعلام کرد روند تشکیل «نیروی ضربت شاهین» یا فالکون استرایک را آغاز کرده و گفت که دعوت از کشورهای منطقه برای پیوستن به این نیرو در جریان است، اما از هیچ کشور یا شریک احتمالی در این نیرو نام نبرد.

بر اساس طرح سنتکام، قرار است این نیرو سامانه‌های تهاجمی یک‌طرفه بدون سرنشین را در هوا، روی سطح آب و زیر آب به کار گیرد و کارکنانی از آمریکا و کشورهای منطقه آن را اداره خواهند کرد. سازمان‌دهی ساختار فرماندهی و هماهنگی فعالیت‌های این نیرو نیز به فرماندهی مرکزی عملیات ویژه سنتکام سپرده شده است.

ارزیابی اندیشکده‌های نظامی و گزارش‌های متعدد رسانه‌ای نشان می‌دهد که جنگ ایران ذخایر بعضی از مهمات دوربرد و موشک‌های دفاع هوایی ایالات متحده را به شدت کاهش داده است؛ هرچند پنتاگون و کاخ سفید تاکید کرده‌اند آمریکا همچنان مهمات لازم برای ادامه عملیات را در اختیار دارد.

هم‌زمان، حملات ایران آسیب‌پذیری پایگاه‌های ثابت و زیرساخت‌های کشورهای منطقه را نیز آشکار کرده است.

استیسی پتی‌جان، مدیر برنامه دفاعی مرکز امنیت نوین آمریکا، به بی‌بی‌سی فارسی گفت پهپادها اجرای حملات دورایستا - حمله از فاصله دور و بدون نزدیک شدن مستقیم نیرو یا سکوی پرتاب به هدف - را آسان‌تر کرده‌اند و در نتیجه «پایگاه‌ها، زیرساخت‌های غیرنظامی و تاسیسات اقتصادی آسیب‌پذیرتر شده‌اند».

به گفته خانم پتی‌جان، سامانه‌های ارزان و پرتعداد «موازنه را به نفع مهاجم تغییر داده‌اند»، زیرا بسیاری از سامانه‌های دفاعی مستقر در خاورمیانه گران و کمیاب‌اند.

طرح جدید سنتکام را شاید بتوان ادامه تلاش‌های آمریکا برای پاسخ به بخشی از همین مشکل دانست: افزودن شمار بیشتری از سامانه‌های تهاجمی ارزان به زرادخانه موشک‌ها، هواپیماها و کشتی‌های پیشرفته و گران‌قیمت.

از عقرب تا شاهین

نیروی ضربت شاهین (فالکون استرایک) نخستین تلاش سنتکام برای به‌کارگیری سامانه‌های بدون سرنشین در کنار نیروهای منطقه نیست. نیروی دریایی آمریکا در سپتامبر ۲۰۲۱ «نیروی ویژه ۵۹» را در بحرین تشکیل داد. ماموریت اولیه آن استفاده از شهپادها (شناورهای بدون سرنشین) و به‌کارگیری هوش مصنوعی برای نظارت بر آب‌های منطقه، از تنگه هرمز تا باب‌المندب و کانال سوئز بود.

به گفته نیروی دریایی آمریکا، این یگان تا اوایل سال ۲۰۲۴ بیش از ۲۳ نوع سامانه بدون سرنشین را آزمایش یا عملیاتی کرده بود. فعالیت این نیرو به تدریج از شناسایی فراتر رفت و در رزمایشی در سال ۲۰۲۳ به آزمایش شلیک مهمات واقعی از یک سامانه بدون سرنشین رسید.

پنتاگون هم در اوت همان سال برنامه «رپلیکیتور» را آغاز کرد تا ظرف ۱۸ تا ۲۴ ماه، هزاران سامانه خودکار نسبتا ارزان و «قابل جایگزینی» را وارد نیروهای مسلح کند؛ تجهیزاتی که از دست رفتن آن‌ها، برخلاف هواپیماها یا سامانه‌های بسیار گران‌قیمت، خسارت سنگینی به توان رزمی وارد نکند.

این سیاست در سال ۲۰۲۵ با برنامه «برتری پهپادی» ادامه یافت. وزارت جنگ آمریکا در دسامبر گذشته اعلام کرد قصد دارد با اختصاص یک میلیارد دلار، طی دو سال حدود ۳۴۰ هزار سامانه هوایی بدون سرنشین کوچک تولید کند.

در همان زمان سنتکام «نیروی ضربت عقرب» یا اسکورپیون استرایک را تشکیل داد؛ یگانی که نخستین نیروی اختصاصی پهپادهای تهاجمی یک‌طرفه آمریکا در خاورمیانه توصیف شد.

هم‌زمان پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا گفت که این کشور نمی‌تواند برای مقابله با پهپادهای ارزان، موشک‌های دو میلیون دلاری شلیک کند.

استیسی پتی‌جان از مرکز امنیت نوین آمریکا نیز همین عدم توازن را یکی از دلایل تلاش برای ایجاد نیروی جدید پهپادی آمریکا می‌داند. او به بی‌بی‌سی فارسی گفت که در جنگ روسیه و اوکراین و نبرد با ایران، پهپادهای کم‌هزینه توانسته‌اند پایگاه‌ها و زیرساخت‌های حیاتی را تهدید کنند، در حالی که بسیاری از ابزارهای موجود برای مقابله با آن‌ها گران و شمارشان محدود است.

به گفته خانم پتی‌جان سامانه‌های کوچک‌تر را می‌توان در شمار بیشتری به میدان فرستاد و خسارت ناشی از نابودی آن‌ها را آسان‌تر تحمل کرد.

سامانه لوکاس در یک نگاه:

«لوکاس» ۳۵ هزار دلاری

طرح ایجاد نیروی ضربت شاهین را نیز می‌توان در همین چارچوب دید: گسترش استفاده از سامانه‌های تهاجمی ارزان‌تر و پرتعدادتر، در کنار تسلیحات پیشرفته و گران‌قیمت آمریکا.

مهم‌ترین سامانه شناخته‌شده در برنامه پهپادی تهاجمی آمریکا در منطقه، «لوکاس» یا سامانه تهاجمی رزمی بدون سرنشین و کم‌هزینه است. خبرگزاری رویترز اوایل مارس ۲۰۲۶ گزارش داد که طراحی این پهپاد - که سنتکام قیمت هر فروند از آن را حدود ۳۵ هزار دلار اعلام کرده - از پهپاد شاهد ایران تاثیر گرفته است.

لوکاس می‌تواند از زمین، خودرو یا عرشه کشتی پرتاب شود. سنتکام می‌گوید این سامانه در عملیات «خشم حماسی» علیه ایران به کار گرفته شده است.

به گزارش رسانه‌های آمریکایی، در ژوئن ۲۰۲۶ یک شهپاد «کورسیر» برای نجات دو خدمه یک بالگرد آپاچی به کار رفت که در نزدیکی سواحل عمان سقوط کرده بود. تیم هاوکینز، سخنگوی سنتکام، در آن زمان گفت: «این شناور آن‌ها را سوار کرد و به نقطه دیگری روی آب برد که در آنجا با بالابر به یک بالگرد منتقل شدند تا ادامه مسیر را طی کنند.»

یک ماه بعد، سنتکام اعلام کرد سه فروند کورسیر به تاسیسات تعمیر کشتی و زیردریایی در پایگاه دریایی بندرعباس حمله کردند؛ عملیاتی که آن را نخستین استفاده رزمی آمریکا از شناورهای بدون سرنشین تهاجمی توصیف کرد.

پایگاه‌های بزرگ، هدف‌های بزرگ

استقرار نظامی آمریکا در خلیج فارس عمدتا حول چند پایگاه بزرگ شکل گرفته است. پایگاه عدید در قطر مرکز مهم فرماندهی عملیات هوایی آمریکا در منطقه است؛ مقر ناوگان پنجم در بحرین قرار دارد و اردوگاه عریفجان در کویت یکی از مراکز اصلی پشتیبانی نیروی زمینی آمریکاست.

پایگاه عریفجان در کویت حدود ۱۰۰ کیلومتر، مقر ناوگان پنجم آمریکا در بحرین حدود ۲۰۵ کیلومتر و پایگاه العدید در قطر حدود ۲۷۵ کیلومتر با ایران فاصله دارند. شورای روابط خارجی آمریکا می‌گوید این آرایش پایگاهی در دوره جنگ‌های عراق و افغانستان مزیت داشت، اما با افزایش برد و دقت موشک‌ها و پهپادهای ایران، پایگاه‌های بزرگ و ثابت آمریکا در خلیج فارس آسیب‌پذیرتر شده‌اند.

استیسی پتی‌جان به بی‌بی‌سی فارسی گفت که جنگ ایران نشان داده است که «پایگاه‌های ثابت و هواپیماها و کشتی‌های بزرگ آسیب‌پذیرند». به گفته او، نیروهای کوچک‌تر و پراکنده‌تر - از پهپادهای زمین‌پرتاب تا قایق‌ها و سامانه‌های زیرسطحی بدون سرنشین - دشوارتر شناسایی می‌شوند و هدف قرار می‌گیرند و اگر از بین بروند، هزینه پایین‌ترشان تحمل این خسارت را آسان‌تر می‌کند.

او گفت آمریکا احتمالا در حال بازنگری در «آرایش زمان صلح» خود در منطقه است: «با توجه به نزدیکی پایگاه‌های خلیج فارس به ایران، تصور نمی‌کنم استقرار هواپیماها و کشتی‌های سرنشین‌دار در این پایگاه‌ها به شکل گذشته ادامه پیدا کند.»

با این حساب، یکی از مزیت‌های احتمالی طرح ضربت شاهین کاهش وابستگی توان تهاجمی آمریکا به چند پایگاه و سکوی بزرگ و ثابت است. پهپادها و شناورهای بدون سرنشین را می‌توان از نقاط و سکوهای مختلف به کار گرفت.

اما خانم پتی‌جان تاکید می‌کند که هیچ راه‌حل کاملی وجود ندارد. به گفته او، سامانه‌های ارزان‌تر مقابله با پهپاد، استحکام‌بخشی تاسیسات و استفاده از ماکت‌ها و اهداف کاذب می‌توانند آسیب‌پذیری را کاهش دهند، اما بخشی از این خطر همچنان باقی می‌ماند.

«چندملیتی» روی کاغذ، آزمون اصلی در عمل

شاید دشوارترین بخش اجرای طرح «نیروی ضربت شاهین» نه تامین پهپادهای آن، بلکه متقاعد کردن کشورهای منطقه به مشارکت علنی در یک نیروی تهاجمی مشترک باشد.

استیسی پتی‌جان از مرکز امنیت نوین آمریکا می‌گوید عملیات چندحوزه‌ای به دلیل درگیر کردن نیروها و مهارت‌های متفاوت پیچیده است. چندملیتی‌شدن می‌تواند اعتبار سیاسی و توانایی‌های بیشتری ایجاد کند، اما تصمیم‌گیری را کندتر می‌کند و مشکلاتی در زمینه تبادل اطلاعات، ایجاد اجماع و سازگاری تجهیزات به وجود می‌آورد.

به باور او، انگیزه اصلی آمریکا برای چندملیتی‌کردن این نیرو احتمالا «سیاسی و مربوط به دسترسی به پایگاه‌ها» است. نیروهای آمریکایی برای استقرار پرتابگرها، نگهداری تجهیزات و عملیات به فرودگاه‌ها، بندرها و شبکه‌های ارتباطی کشورهای میزبان نیاز دارند.

کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس برای دفاع هوایی و امنیت منطقه به آمریکا متکی بوده‌اند، اما در جریان جنگ اخیر کوشیده‌اند خود را از درگیری مستقیم در حملات علیه ایران - دست‌کم به صورت رسمی و علنی - جدا نگه دارند.

مقام‌های ایرانی نیز هشدار داده‌اند که مشارکت در حمله به ایران، از جمله فراهم کردن امکانات و پایگاه، پیامدهایی خواهد داشت. از این رو ممکن است بعضی کشورها تنها در آموزش، مراقبت دریایی یا دفاع از زیرساخت‌ها مشارکت کنند، اما برای مشارکت در عملیات تهاجمی در چارچوب نیروی ضربت شاهین، با احتیاط بیشتری عمل کنند. برخی نیز ممکن است همکاری اطلاعاتی محرمانه را به عضویت علنی ترجیح دهند.

آنچه تاکنون اعلام شده، بیش از آن‌که از تشکیل یک ارتش پهپادی آماده خبر دهد، مسیر مورد نظر آمریکا را نشان می‌دهد: کاهش وابستگی به شمار محدودی سلاح گران، پراکنده‌کردن نیروها و مشارکت‌دادن کشورهای منطقه. تبدیل این طرح به نیرویی موثر، به تولید صنعتی، توافق سیاسی و سازوکاری برای جلوگیری از گسترش ناخواسته جنگ نیاز خواهد داشت.