جنس متفاوت پیام‌های تسلیت رهبر ایران

آیت الله خامنه ای امروز با انتشار پیامی خطاب به محمود احمدی نژاد، در گذشت داوود احمدی نژاد برادر او را تسلیت گفت. به نظر می رسد ساختار این پیام نیز، همچون بسیاری از پیام های مشابه، تصادفی تنظیم نشده است.

به طور مشخص، عنوان پیام، خطاب به محمود احمدی نژاد است، اما در متن آن به شخص آقای احمدی نژاد تسلیت گفته نشده بلکه به طور کلی "بازماندگان محترم بخصوص همسر و فرزندان آن مرحوم" مخاطب قرار گرفته اند.

این در حالی است که در متن پیام خرداد ۱۳۸۵ به مناسبت درگذشت پدر آقای احمدی نژاد، شخص او خطاب قرار گرفته بود. پیام اسفند ۱۳۹۳ به مناسبت درگذشت مادر حسن روحانی، پیام فروردین ۱۳۹۴ به مناسبت درگذشت همسر احمد جنتی، پیام اردیبهشت ۱۳۹۵ به مناسبت در گذشت خواهر ابراهیم رئیسی، پیام مهر ۱۳۹۶ به مناسبت درگذشت حسین راستی کاشانی و بسیاری از پیام های مشابه دیگر نیز، ساختار مشابهی داشته اند.

با توجه به چنین سوابقی، پیام امروز نشانگر میزانی از حفظ فاصله با رئیس جمهور سابق به نظر می‌رسد. هرچند این فاصله‌گیری در حدی محدود صورت گرفته و به عنوان نمونه، قطعا در حد مرزبندی پیام های تسلیت آقای خامنه‌ای با رئیس جمهور دوره اصلاحات نیست.

بیشتر بخوانید:

از خاطر نرفته که در پیام اسفند ۱۳۹۳ رهبر به مناسبت درگذشت خواهر محمد خاتمی، به جای آقای خاتمی به مادر وی تسلیت گفته شد؛ یا پیام فروردین ۱۳۹۴ وی به مناسبت درگذشت مادر رئیس جمهور اصلاحات، خطاب به "ارادتمندان" همسر متوفی (روح الله خاتمی) و "عموم مردم اردکان و بویژه خانواده‌های عزادار" بود.

پیش از آن، به دنبال درگذشت پدر میرحسین موسوی در فروردین ۱۳۹۰- که با آیت الله خامنه ای نسبت فامیلی داشت - رهبر ترجیح داد رئیس دفتر خود را به خانه برادر آقای موسوی بفرستد تا درگذشت پدرش را شفاها تسلیت بگوید.

آن مرزبندی، به نوعی یادآور شیوه تسلیت گویی رهبر بعد از درگذشت مهدی بازرگان در بهمن ۱۳۷۳ بود؛ زمانی که آقای خامنه ای با ارسال نامه ای خصوصی به یدالله سحابی، از آقای سحابی خواست که از جانب او به خانواده بازرگان تسلیت بگوید.

آیت الله خامنه ای در پی درگذشت یدالله سحابی، که در مقایسه با مهدی بازرگان درگیری کمتری با حکومت داشت، رویکرد متفاوتی را برگزید: وی در فروردین ۱۳۸۱، در پیامی به‌ "همه‌ فرزندان‌ محترم‌ و به‌ خاندان‌ گرامی"‌ متوفی تسلیت گفت، هرچند از مخاطب قرار دادن عزت الله سحابی فرزند سرشناس او خودداری کرد.

آقای خامنه ای اما پس از مرگ ابراهیم یزدی دبیرکل بعدی نهضت آزادی، اساسا پیام تسلیت نداد. اقدامی که برخی رسانه های اصولگرا، ضمن یادآوری پیام های تسلیت مرتبط با مهدی بازرگان و یدالله سحابی، دلیل آن را مواضع آقای یزدی در جریان انتخابات ۱۳۸۸ دانستند.

چند ماه بعد از آن انتخابات، رهبر جمهوری اسلامی در پی درگذشت آیت الله منتظری در آذر ۱۳۸۸، خطاب به خانواده وی پیام تسلیت به غایت نامتعارفی را منتشر کرده بود. پیامی که در آن دعا می کرد خداوند "ابتلائات دنیوی" این مرجع تقلید منتقد را، "کفاره" برخی اقدامات وی در زمان حیاتش قرار دهد.

سایر مناسک پس از مرگ

سنت مالوف رهبر در انتقال پیام های سیاسی از طریق مناسک بعد از مرگ، محدود به پیام های تسلیت نمی شود و ممکن است در مجموعه ای از مناسبت های سنتی دیگر نیز انعکاس داشته باشد.

مثلا وی در مواقعی انگشت شمار برای افرادی چون اکبر هاشمی رفسنجانی، محمدرضا مهدوی کنی، عزیز الله خوشوقت، مجتبی تهرانی، علی مشکینی و خدیجه ثقفی (همسر آیت الله خمینی)، در بیت رهبری مراسم ترحیم برگزار کرده که نشان دهنده موقعیت خاص این افراد بوده است.

در مواردی معدودتر، مثلا بعد از مرگ پدر محمود احمدی نژاد یا مادر حسن روحانی، رهبر جمهوری اسلامی خود در مراسم ترحیم برگزار شده از سوی روسای جمهور وقت حضور یافته - البته هر دو مراسم در اوایل دوره اول ریاست جمهوری آنها برگزار شده که روابطشان با رهبر، در بهترین حالت بوده است.

وی از سوی دیگر، تاکنون بر جنازه اکبر هاشمی رفسنجانی، عباس واعظ طبسی، احمد خمینی، خدیجه ثقفی، عزیزالله خوشوقت، محمدعلی مهدوی کنی و مجتبی تهرانی نماز میت خوانده است.

بیشتر بخوانید:

با وجود این، اگرچه آیت الله خامنه ای به مناسبت درگذشت اکبر هاشمی رفسنجانی پیام بسیار مثبتی صادر کرد، در بیت رهبری مراسم ترحیم گرفت و بر جنازه اش نماز خواند، اما همه اینها مانع از به کارگیری بیان نمادین برای کنایه زدن به متوفی نشد.

این موضع‌گیری وقتی آشکار شد که آقای خامنه ای در نماز میت خود در در دی‌ماه ۱۳۹۵، عبارت "اللهم انًا لا نعلم منه الا خیرا" (خدایا ما جز خوبی از او ندیدیم) را بر زبان نیاورد.

آن عبارت، البته مستحب بود و می‌توانست گفته شود یا نشود. اما رهبر این جمله را، حداقل در هنگام خواندن نماز میت برای درگذشتگانی چون عزیزالله خوشوقت، محمدعلی مهدوی کنی و آقامجتبی تهرانی (که جزئیات مراسم نمازشان در دسترس است) به کار برده بود.

در نتیجه، به نظر می رسید که عدم ذکر آن در مراسم نماز میت اکبر هاشمی رفسنجانی نیز، نوعی اعلام موضع سیاسی به شمار می‌آمد.

موضعی که ظاهرا قرار بود کشف آن، همچون بسیاری از موارد مشابه دیگر، از طرق "نشانه شناسی مناسک ترحیم و تسلیت" صورت بگیرد.