راستی آزمایی؛ آیا آنطور که حسن روحانی می‌گوید 'فقر مطلق' در ایران وجود ندارد؟

حسن روحانی، رئیس جمهوری ایران روز چهارشنبه در جلسه هیات دولت گفت رئیس کمیته امداد امام صراحتا به او گفته است که "امروز در کشور فقر مطلق وجود ندارد." او در بخش دیگری از سخنان خود تاکید کرد که "ایجاد اشتغال و مبارزه با فقر مطلق دو هدف مهم" دولت دوازدهم است.

رئیس‌جمهوری ایران در دوران رقابت انتخاباتی برای در دست‌گرفتن دولت دوازدهم نیز وعده داده بود تا پایان کار این دولت، فقر مطلق را ریشه‌کن خواهد کرد و حال بیش از دو سال پس از آغاز به کار دولت دوازدهم او مدعی است این کار را به سرانجام رسانده‌است.

آیا ادعای رئیس جمهوری ایران درباره نبود فقر مطلق - بر اساس آمارهای موجود - واقعیت دارد؟

فقر مطلق چیست؟

فقر مطلق، در تعریف انواع فقر و تعاریف گوناگون از این پدیده، سخت‌ترین و دشوارترین نوع فقر تلقی می‌شود. به این معنی که فرد حتی از تامین نیازهای اساسی و کالاهای ضروری زندگی نیز درمانده است. کسانی که گرفتار فقر مطلق هستند از تامین خوراک، پوشاک، بهداشت و درمان، سرپناه و هزینه های حمل و نقل در می‌مانند.

مفاهیمی دیگری همچون فقر نسبی، فقر موقعیتی یا فقر قابلیتی نیز وجود دارند، ضمن آنکه گاه فقر بر مبنای جغرافیا نیز تعریف می‌شود که فقر شهری یا فقر روستایی از جمله چنین تقسیم‌بندی‌هایی است.

بیشتر بخوانید:

اقتصاددانان بر این باورند که تعیین معیار درآمدی یا هزینه‌ای که با عناوینی همچون خط فقر مطلق و اعلام اعداد و ارقامی همراه است، نمی‌تواند معیار درستی باشد.

چراکه تعیین شرایط فقر و اعلام عدد و رقم برای آن باید با توجه به شرایط زندگی، محل زندگی و حتی مسایل فرهنگی تعیین شود که می‌تواند حتی در یک کشور واحد با توجه به گستردگی و شرایط گوناگون مناطق مختلف، متناسب با این تفاوت‌ها، اعداد و ارقامی ناهمسان به دست دهد.

با این حال بانک جهانی برای آنکه تصویری از فقر مطلق ارایه کند، درآمد روزانه ۱.۹ دلار را معیار خط فقر مطلق اعلام کرده‌است به این معنا که هر کس که درآمد روزانه او کمتر از ۱.۹ دلار باشد، می‌تواند بالقوه زیر خط فقر مطلق، قرار گیرد. (معادل ریالی این رقم حدود براساس قیمت دلار آزاد در تاریخ انتشار این گزارش حدود ۲۶ هزار تومان است)

آیا در ایران معیاری برای تعیین خط فقر مطلق وجود دارد؟

سال‌ها قبل و با تشکیل وزارت رفاه و تامین‌اجتماعی، اعلام خط فقر به عهده این وزارت گذاشته‌شد. حسین راغفر، اقتصاددان ایرانی که مطالعات و پژوهش‌های گسترده‌ای در این حوزه انجام داده، به عنوان نخستین تدوین‌گر نقشه فقر در ایران، تلاش کرد تا با مستندسازی معیاری بومی شده از وضعیت فقر در ایران ارایه کند.

اما با تغییر دولت‌ها و ادغام چند وزارتخانه و تشکیل وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، اعلام خط فقر سالانه متوقف شد و همچنان متوقف مانده‌است.

با این حال کارشناسان اقتصادی مستقل و از جمله حسین راغفر، نتیجه مطالعات و ارزیابی‌های خود را به طور دوره‌ای اعلام کرده و همچنین مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی با انتشار گزارش‌هایی گاه و بیگاه اعداد و ارقامی از خط فقر و وضعیت پدیده فقر در ایران اعلام می‌کند.

این مرکز در آذرماه پارسال با انتشار گزارشی از وضعیت فقر در ایران، با اشاره به "کاهش قابل توجه قدرت خرید خانوار" در تابستان ۱۳۹۷، خط فقر مطلق برای یک خانوار چهارنفره در شهرستان تهران را دو میلیون و ۷۲۸ هزار تومان در ماه برآورد کرده‌بود.

در این گزارش، کل کشور به چهارخوشه تقسیم شده بود که شهرستان تهران خوشه چهارم به حساب می آمد، خط فقر برای خوشه سوم در تابستان پارسال، ماهانه یک میلیون و ۸۱۰ هزار تومان اعلام شد. همچنین خط فقر برای خوشه‌های اول و دوم به ترتیب ماهانه یک میلیون و ۳۳۱ هزار تومان و یک میلیون و ۴۸۹ هزار تومان اعلام شد.

در این گزارش، خط فقر برابر ارزش پولی مصرف سبدی از کالاهای ضروری بود که معاول ۲۱۰۰ کالری در روز را برای فرد تامین کند. این اعداد و ارقام مربوط به تابستان ۹۷ است، برای رسیدن به اعداد و ارقام مربوط خط فقر در ماه‌های اخیر با توجه به نرخ تورم بالای این دوره، باید این اعداد دست کم ۴۰ درصد افزایش یافته باشند.

بدین ترتیب، خط فقر مطلق برای یک خانواره چهارنفره در شهرستان تهران به سه میلیون و ۸۱۹ هزارتومان در ماه رسیده است.

با این حساب آیا ادعای حسن روحانی درست است؟

برآوردهای مرکز پژوهش‌های مجلس البته مورد تایید بعضی از کارشناسان مستقل نیست. حسین راغفر، اقتصاددان و تدوین‌گر نقشه فقر در ایران در گفت وگویی با ایسنا که تاریخ آن مربوط به بهار پارسال است بر اساس ارزیابی‌های خود، خط فقر مطلق برای یک خانوار چهارنفره شهری در سال ۱۳۹۶ را چهار میلیون تومان اعلام کرده بود. او در همان گفت وگو، تاکید داشت که ۳۳ درصد از جمعیت ایران زیر خط فقر مطلق روزگار می‌گذرانند.

اگر مبنا را مطالعه و پژوهش این اقتصاددان درنظر بگیریم، خط فقر مطلق برای یک خانوار چهارنفره شهری پارسال به بیش از پنج میلیون تومان بالغ شده است و با احتساب نرخ تورم ۴۰ درصدی این میزان به بیش از هفت میلیون تومان می‌رسد.

در همین حال، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در گزارش دیگری که در بهار امسال منتشر شد، اعلام کرد که در سال ۹۶ حدود ۱۶ درصد از جمعیت کشور در زیر خط "فقر مطلق" قرارداشته‌اند.

این گزارش بدون تاکید بر واژه «فقرمطلق» در همان گزارش تصریح کرده‌بود که تا پایان سال ۱۳۹۷ در حدود ۲۳ الی ۴۰ درصد با سناریوهای مختلف برای وضعیت درآمدی خانوارها، در زیر خط فقر قرار خواهند گرفت.

داود سوری، اقتصاددان با اشاره به نتایج همین گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس در گفت‌وگو با هفته‌نامه "تجارت فردا"، پیش‌بینی کرده بود که سهم جمعیت زیر خط فقر در سال ۱۳۹۸ حتی به ۵۰ درصد برسد. بر اساس پیش‌بین این اقتصاددان، "نیمی از جمعیت ما در فقر قرار خواهند گرفت و این آمار کمی نیست؛ یعنی از هر دو نفر، یک نفر."

داود سوری در عین حال معتقد است که "استراتژی دولت برای حذف فقر مطلق معکوس عمل کرد و فشارهای خارجی هم آن را تشدید کرد." طبیعی است در شرایط تورمی شدید یک سال گذشته و همچنین نرخ رشد منفی یا در خوشبینانه‌ترین حالت نزدیک به صفر این دوره، قدرت خرید مردم و همچنین وضعیت اقتصادی آنها وخیم‌تر از قبل شود.

با این حساب نشانه‌ای از اینکه ادعای حسن روحانی مبنی بر گذر ایران از فقر مطلق چندان با واقعیت‌های موجود اقتصادی، اجتماعی سازگار نیست.