میراث علمی محمدحسین یمین، عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی

مجموعه"ناظران می‌گویند" بیانگر نظر نویسندگان آن است. بی‌بی‌سی می‌کوشد تا با انتشار مطالبی از طیف‌های گوناگون، چشم‌انداز متنوع و متوازنی از دیدگاه‌ها ارائه دهد.

در این مطلب، نویسنده به میراث علمی و آثار محمد حسین یمین، عضو پیوسته زبان و ادب فارسی ایران و استاد باسابقه دانشکده ادبیات دانشگاه کابل پرداخته است.

محمدحسین یمین در سال ۱۳۱۵ خورشیدی در شهرچاریکار مرکز ولایت پروان افغانستان متولد شد و شب سه‌شنبه دوازدهم دلو/بهمن ۱۴۰۰ چنان‌که خانواده‌اش گفتند، بر اثر ایست قلبی جهان را بدرود گفت. او در رشتۀ زبان و ادبیات فارسی تا مقطع دکترا تحصیل کرده بود و حدود چهار دهه، در دانشکده زبان و ادبیات فارسی دانشگاه کابل، مشغول تدریس بود. او عضو هیأت علمی دانشگاه کابل، رئیس گروه ادبیات فارسی در دانشکدۀ زبان و ادبیات و عضو فرهنگستان ایران بود. میراث علمی و فرهنگی دکتر یمین را در عرصۀ زبان‌شناسی و دستور زبان فارسی، در بخش تدوین نصاب آموزشی دانشگاه‌ها و کتب فارسی مکاتب/ مدارس و در قسمت زبان و نگارش روزنامه‌نگاری افغانستان در دو دهۀ اخیر، می‌توان دید.

دیدگاه‌های زبان‌شناختی

محمدحسین یمین را به حق می‌توان یکی از معروف‌ترین چهرۀ‌های اکادمیک افغانستان شمرد که دستور زبان فارسی را در این کشور را براساس یافته‌های مدرن زبان‌شناسی استوار کرد. رویکردی که الهام‌گرفته و متاثر از دانش زبان‌شناسی در نهادهای اکادمیک غربی است. او زبان‌شناسی و دستور زبان فارسی را برخلاف آنچه پیش از آن مروج بود، از دستور نویسی متأثر از زبان عربی جدا کرد و رویکرد متفاوتی را برای تشریح دستور زبان فارسی پیشنهاد کرد.

پیش از آن، دستور زبان فارسی، غالبا براساس نسخه‌برداری از دستور زبان عربی تدوین و تدریس می‌شد. محمدحسین یمین، با استدلال، نشان داد که زبان عربی اصلا از خانوادۀ زبان‌های هندو-اروپایی و هندو-ایرانی نیست و دستورنویسی فارسی، بر اساس زبان عربی، امر نادرستی است.

او هم‌چنان نشان داد که دستورزبان، تابع گفتار و نوشتار مردم است و برخلاف تعریفی که دستور زبان را "علم درست‌گویی و درست‌نویسی" معرفی می‌کند، دستورزبان، خودش تابع گفتار مردم است و وظیفۀ دستورنویس، تشریح آگاهانۀ گفتار مردم است، نه تصحیح اشتباهات آنها.

ممکن است بزرگانی مانند عبدالاحمد جاوید، محمد رحیم الهام و استادان دیگر، قبل از محمد حسین یمین، این مفاهیم را در افغانستان و در دانشگاه کابل آغاز کرده باشند، اما شرایط چاپ و نشر در دو دهۀ اخیر و اقبال روز افزون مردم به آموزش عالی و تاسیس دانشگاه‌های دولتی و غیردولتی، آثار محمدحسین یمین را در جامعه پخش و نشر کرد و نوشته‌های او در عرصۀ زبان‌شناسی، دستورزبان، لهجه‌شناسی، جا‌یی‌واژه‌شناسی و... متون درسی دانشگاه‌های دولتی و غیردولتی شد.

تاثیر دکتر یمین بر آموزش عالی و ابتدایی

همان‌گونه که اشاره شد، بیشتر دانشگاه‌های دولتی و غیر دولتی در افغانستان که رشتۀ زبان و ادبیات فارسی تدریس می‌کنند، کتاب‌های استاد یمین را عینا به عنوان متون درسی به کار می‌گیرند. انستیتو‌های تربیت معلم که نهادهای نیمه‌عالی هستند، نیز در بخش زبان و ادبیات فارسی، مخصوصا در عرصۀ زبان‌شناسی و دستور زبان، آثار دکتر یمین را تدریس می‌کنند.

علاوه از آموزش عالی، وزارت معارف افغانستان نیز در مضمون دری در مکاتب/مدارس افغانستان در سال‌های پسین دیدگاه‌های دستوری و زبان‌شناختی حسین یمین را در متون درسی خویش، جا داده‌ است. در این میان اما، به علت نو بودن نظریات ایشان در نصاب آموزشی مکاتب/مدارس، یک سری سوءتفاهمات نیز در کتب درسی مکاتب در عرصۀ دستور زبان رخ داده است که ناشی از تخصص ناکافی مؤلفان کتب درسی مکاتب، در مورد نظریات ایشان بوده است و این مسأله گاهی باعث ایجاد سروصداهایی هم در میان معلمان مکاتب شده است.

دکتر یمین و روزنامه‌نگاری در افغانستان

دو دهۀ اخیر روزنامه‌نگاری در افغانستان رشد و رونق بی‌پیشنه‌ای داشت. حسین یمین مستقیما کار روزنامه‌نگاری نکرد، اما تعداد بسیاری از شاگردان او در عرصۀ دستور زبان و آیین درست‌نویسی، گردانندگان روزنامه‌های افغانستان بودند و طبعا دیدگاه‌های ایشان را در این عرصه‌ها، در شغل روزنامه‌نگاری تطبیق و واجرا می‌کردند. به طور نمونه، سنجرسهیل صاحب امتیاز روزنامۀ مشهور "هشتِ صبح" و مجیب مهرداد مدیرمسوول کنونی این روزنامه، هر دو از دانش‌آموختگان بخش زبان و ادبیات فارسی دانشگاه کابل و از شاگردان مستقیم استاد حسین یمین هستند. تعداد فراوانی از شاعران و نویسندگان افغانستان نیز که دوره‌هایی از تحصیل خود را در داخل افغانستان به پایان رسانده‌اند، از شاگردان ایشان به حساب می‌آیند. از کاوه جبران تا یعقوب یسنا، از خالده فروغ تا رامین مظهر و کسان بسیار دیگر، روزگاری نزد استاد حسین یمین فرصت دانش‌اندوزی داشته‌اند و طبعا در عرصۀ زبان‌شناسی ودستورزبان، با نظریات استاد یمین آشنایی کافی دارند و ردپای دیدگاه‌های زبان‌شناختی او، در نوشته‌ها و کارهایی این‌ها نیز، قابل پی‌گیری است.

پرهیز از سیاست

استاد محمدحسین یمین همیشه، یک آموزگار و چهرۀ اکادمیک باقی ماند. لااقل در این دو سه دهۀ اخیر ما شاهد فعالیت سیاسی یا حتی نگارش مقالاتی مرتبط به دانش سیاسی از او نبوده‌ایم. در بیست سال اخیر، به علت مساعد بودن فضای سیاسی و فرهنگی، نویسندگان بسیاری در عرصۀ مسایل سیاسی یا مباحث قومی و هویتی و اجتماعی کتاب و مقاله نوشتند، استاد یمین اما، خود را از این عرصه‌ها کاملا دور نگه داشت و در تخصص خود متمرکز ماند. دلبستگی به مباحث علمی و زبان‌شناختی و تدریس و تالیف، ظاهرا او را چنان درگیر خود کرده بود که به مسایل دیگر نمی‌رسید و یا نیازی به پرداختن به آنها را در خود نمی‌دید.

دستور معاصر زبان پارسی دری، دستور تاریخی زبان دری، برخی ویژگی‌های زبان شاهنامه، مبادی زبان‌شناسی، دستورنگارش و روش تحقیق و لهجه‌‌شناسی زبان دری از معروف‌ترین آثار او به حساب می‌آیند. با رفتن استاد یمین، افغانستان بدون شک یکی از ستون‌های اصلی زبان و ادبیات خود را از دست داد، اما میراث فکری و علمی او، تا سالیان دراز در نهادهای اکادمیک و در جامعۀ افغانستان، تداوم خواهد یافت.