ناظران می‌گویند؛ چند نفر در نماز جمعه آیت‌الله خامنه‌ای شرکت کردند؟

تشخیص و ارزیابی ابعاد پایگاه اجتماعی حکومت و گروه‌های مخالف از جمله مسائلی است که اذهان مردم عادی و همچنین متخصصین امور اجتماعی را به خود جلب می‌کند. ارزیابی غلط از این پایگاه‌های اجتماعی می‌تواند معادله سیاسی را به بیراهه ببرد. در این مقاله برای صفحه ناظران بی‌بی‌سی ، سعید برزین، روزنامه نگار، ارزیابی خود را از نماز جمعه اخیر آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر ایران، ارائه می‌کند.

بحث درمورد تعداد افرادی که در تظاهرات حکومتی و یا اعتراضات خیابانی شرکت می‌کنند مورد مناقشه جدی سیاسی است. تحقیق در مورد نماز جمعه ۲۷ دی ۱۳۹۸ به امامت آیت‌الله علی خامنه‌ای نشان می‌دهد که:

یک - حدود ۱۲۹ هزار نفر در این نماز جمعه شرکت داشتند.

دو - این رقم حدود یک درصد جمعیت تهران و حومه است.

سه - این رقم نسبت به پنج سال گذشته کمابیش ثابت مانده و اندکی افزایش داشته که تغییر چشمگیری نیست.

چهار - رقم یک درصد، به لحاظ امکان بسیج حزبی، رقم قابل توجهی است.

پنج - ضعف طرفداران آقای خامنه‌ای در تعداد نیست بلکه در برقراری گفتگو با جامعه بزرگتر ایرانی است.

تعداد شرکت کنندگان در نماز جمعه

عکس زیر مصلای تهران را از آسمان نشان می‌دهد. بررسی این تصاویر و اطلاعات مرتبط نشان می‌هد که "حدود ۱۲۹ هزار نفر" در نماز جمعه آقای خامنه‌ای شرکت کرده‌اند.

البته با توجه به محدودیتی که در منابع اطلاعاتی وجود دارد نتیجه تحقیق را باید با احتمال اشتباه قابل ملاحظه - ولی نه "تعیین کننده" - مثلا ۱۵ تا ۲۰ درصد تفاوت مد نظر قرار داد. ولی شاید با قاطعیت بتوان گفت رقم حدود ۱۲۹هزار نفر صحیح است.

این ارزیابی بر مبنای عکس‌های منتشر شده از نماز جمعه، عکس‌های ماهواره‌ای از مصلای تهران و همچنین ابزار اندازه‌گیری گوگل انجام گرفته است. ابزار متراژ گوگل - که در سال‌های پیش در اختیار این محقق نبود - امروز ارقام دقیق‌تری را در دسترس قرار می‌دهد.

محاسبه تعداد نمازگزاران بر اساس اختصاص یک متر مربع (۱۲۵ سانت در ۸۰ سانت) به هر یک نفر نمازگزار است. در تعیین تراکم و مناطق قابل دسترسی، هر جا که شک و شبه وجود داشته رای به تراکم جمعیت داده شده است.

- برای جزئیات بخش‌ها به جدول آخر مقاله مراجعه کنید.

تداوم حضور یک درصدی

تحقیق مشابهی پنج سال پیش در مورد نماز عید فطر آقای خامنه‌ای انجام شد که نشان می‌داد حدود ۱۲۴ هزار نفر در این مراسم ۱۳۹۳ شرکت داشتند.

در مقایسه با پنج سال پیش، تعداد نمازگزاران افزایش اندکی داشته اما این تغییر چندان جدی به نظر نمی‌رسد. به عبارت دیگر، قدرت بسیج خیابانی آیت‌الله خامنه‌ای و امکان کشیدن مردم عادی به صحنه خیابانی، در مقایسه با پنج سال پیش، تغییر محسوس و استراتژیکی نداشته است.

با این حال، این ارقام را نمی‌توان به تنهایی برای ارزیابی موقعیت پایگاه اجتماعی آقای خامنه‌ای و یا به معنای ریزش و یا افزایش طرفداران رهبر ایران و خط سیاسی او در جامعه وسیعتر تفسیر کرد.

آنچه می‌توان با اطمینان نسبی گفت این است که طی پنج سال گذشته شبکه‌های بسیج اجتماعی آقای خامنه‌ای حفظ شده‌اند، علی‌رغم ناآرامی‌های شدیدی که حکومت طی این دوره - عمدتا بر اثر ناکامی برجام و ناتوانی در عادی‌سازی روابط خارجی - تجربه کرده است.

"حزب یک درصدی" رهبر ایران

جمعیت ۱۲۹ هزار نفری نماز جمعه را می‌توان به مثابه اعضای شبکه‌ای و بسیجی "حزب" آقای خامنه‌ای فرض کرد.

آنها افرادی هستند که عملا به شکل تشکیلاتی و عملیاتی به رهبری سیاسی خود وابسته‌اند و می‌توانند در شرایط ضروری در سطح خیابان گرد‌هم بیایند و فعال شوند.

اگر جمعیت تهران و حومه را حدود ۱۱ میلیون نفر فرض کنیم، جماعت ۱۲۹ هزار نفری نماز جمعه حدود یک درصد جمعیت این محدوده کشوری محسوب می‌شود.

بر اساس آمارگیری سال ۱۳۹۵، جمعیت تهران ۸/۷ میلیون، جمعیت کرج ۱/۶ میلیون، و جمعیت شهرهای اقماری (از جمله اسلام شهر و قرچک) حدود نیم میلیون نفر است.

ضعف و یا قدرت "حزب یک درصدی"

ارزیابی از قدرت حزب یک درصدی آیت‌الله خامنه‌ای کار ساده‌ای نیست چرا که رقم یک درصدی ‌می‌تواند به اشکال گوناگونی تفسیر شود.

در اینجا روش مقایسه‌ کشورهای مختلف مفید و احتمالا راهنما است. جالب است که بدانیم در جوامع غیر دمکراتیک رقم عضویت حزبی - به نسبت - بیشتر، و در کشورهای دمکراتیک - به نسبت - کمتر است.

به اعتقاد این نویسنده، نظام ایران نظامی "شبه استبدادی" است. یعنی آزادی بیان و آزادی فعالیت وجود ندارد ولی ماهیت چند قطبی حکومت فضایی را ایجاد می‌کند که در آن حکومت قدرت مطلقه ندارد و - خواسته یا ناخواسته - مقوله‌ای به نام سیاست در گفتار، گفتگو، رفتار و تعامل اجتماعی شکل می‌گیرد که طی آن فرهنگ سیاسی، علی‌رغم محدودیت‌های شدید و بی‌رحم، معنا و رشد پیدا می‌کند.

اگر این نظریه را صحیح بدانیم، جامعه ایران را باید میان دو نمونه جامعه دمکراتیک و غیر دمکراتیک بگذاریم و اهمیت حزب یک در صدی آقای خامنه‌ای را در چنین بستری بسنجیم.

در مقام مقایسه می‌توان به نمونه‌های جوامع دمکراتیک اشاره کرد. در انگلستان تعداد اعضای حزب حاکم محافظه‌کار نزدیک به سه دهم درصد جمعیت است. در فرانسه اعضای حزب سوسیالیست نیز سه دهم درصد جمعیت هستند.

اعضای حزب دمکرات مسیحی آلمان نیم درصد جمعیت این کشور را تشکیل می‌دهند.

این ارقام در کشورهای تک حزبی کمونیستی به شکل عجیبی بالا می‌رود، درحالی که می‌دانیم نظام‌های کمونیستی بی‌ثبات‌تراز نظام‌های لیبرال بوده‌اند.

در شوروی، تعداد اعضای حزب حاکم کمونیست ۶/۶ درصد جمعیت (در سال ۱۹۹۰) بود. در چین، تعداد اعضای حزب حاکم کمونیست ۴/۷ درصد جمعیت است.

در کشورهای استبدادی خاورمیانه، رقم عضویت در حزب حاکم بازهم بالاتر می‌رود؛ در حالی که می‌دانیم این کشورها از نظر سیاسی بسیار بی‌ثبات بوده‌اند.

در عراق، تعداد اعضای حزب حاکم بعث، ۱۶/۵ درصد جمعیت (در سال ۲۰۰۲) بود. در سوریه، اعضای حزب حاکم بعث، ۱۸ درصد جمعیت را (در سال ۲۰۰۳) تشکیل می‌دادند.

بر اساس این داده‌ها می‌توان نتیجه گرفت که تعداد اعضای احزاب ربط مستقیمی با کارایی، آزادی و عدالت پروری حکومت ندارد و چه بسا ربط آنها معکوس است.

گفتگو به مثابه زیربنای کارآمدی حزبی

آنچه اوضاع سیاسی در ایران را سخت و پیچیده می‌کند محدودیت نفرات "حزب رهبر" به یک درصد جامعه نیست بلکه ناتوانی این حزب در برقراری گفتگوی سیاسی با بخش‌های دیگر اجتماعی است.

چنین گفتگویی است که در جوامع دمکراتیک زیربنای آرامش، رشد، عدالت و کارآمدی سیستم سیاسی را فراهم می‌آورد. به عبارت دیگر، گفتگوی سیاسی زمینه متقاعد کردن توده مردم را نسبت به سیاست‌های حکومت و حزب حاکم فراهم می‌کند و قدرت تاثیرگذاری حزبی را بالا می‌برد.

در ایران، بی توجهی به افکار عمومی، و تلاش گروه حاکم برای اعمال هژمونی تمامیت‌خواه شرایطی را ایجاد می‌کند که غیرقابل پیش‌بینی است.

خطبه های آقای خامنه‌ای در همین نماز جمعه نمونه‌ای از بی‌توجهی به افکار عمومی و ناتوانی در برقراری تعامل و گفتگو وسیعتر اجتماعی بود.

در خطبه‌های ایشان عملا هیچ صحبتی از گفتگو با جناح‌های سیاسی و نحله‌هال فکری اجتماع شنیده نشد.

بیشتر بخوانید:

توضیح و پوزش: در نسخه اولیه این مطلب، و جدول مرتبط به آن، تعداد حاضران در مراسم نماز جمعه، حدود ۱۰۸ هزار نفر ارزیابی شده بود که برآورد حدود ۱۲۹ هزار نفر صحیح است.