ایران و کشورهای عضو گروه بریکس در دوران تحریم‌ها

برخی قدرت‌های اقتصادی برای دستیابی به سیاست مشترک در قبال مسائل جهانی اقدام به تشکیل گروه بریسک کرده‌اند تا با بدین وسیله بتوانند نقش فعالی در نظام چند قطبی ایفا کنند.

این کشورها که شامل نیمی از جمعیت جهان است (بین ۲۵ تا ۲۸ درصد از ظرفیت اقتصاد جهانی و نیز منابع انسانی و طبیعی را در اختیار دارد) از مشتریان اصلی مواد خام هستند و اقتصاد رو به رشد این کشورها نیازمند تامین نفت و گاز از منابع مطمئن است تا وقفه‌ای در روند رشد اقتصادی پیش نیاید.

محورهای کلی مورد توجه بریکس به طور کلی شامل این موارد بوده است: افزایش مبادلات تجاری بین کشورهای عضو و در نتیجه کاهش وابستگی اقتصادی به اروپا و آمریکا، تشکیل بانک توسعه و ذخیره ارزی در برابر نهادهای غربی هم چون بانک جهانی و صندوق بین المللی پول، ایجاد روابط جنوب-جنوب، استفاده از پتانسیل کشورهای در حال توسعه برای تغییر مناسبات اقتصاد جهانی و عادلانه تر کردن آن، ایفای نقش موثر در یاری رساندن به کشورهای در حال ورشکستگی و نیز تاثیرگذاری مثبت بر بحران های سیاسی یا اقتصادی مهم جهانی.

هر گونه اقدام یک جانبه علیه کشور یا منطقه تامین کننده انرژی، ارتباط مستقیمی با امنیت انرژی و اقتصاد این کشورها دارد. با وجود این که گروه بریکس گروهی با دغدغه‌های اقتصادیست اما در قبال مسائل مهم جهانی و تنش‌های منطقه‌ای همچون بحران سوریه، افغانستان، سودان و تحریم ایران نیز عکس‌العمل نشان داده‌اند.

در زمان تحریم دوران اوباما رهبران گروه بریکس بارها مخالفت خویش را با تحریم‌های آمریکا علیه ایران اعلام کرده بودند. در اجلاس سران بریکس که روز ۳۰ مارس سال ۲۰۱۲ در دهلی برگزار شد ایران یکی از محورهای اصلی مذاکرات بود رهبران این کشورها ضمن تاکید به ادامه خرید نفت ایران به تداوم روابط تجاری این کشورها با ایران اشاره کردند. برای درک بهتر سیاست هر کدام از این کشورها در قبال تحریم آمریکا علیه صنعت انرژی ایران باید به میزان حجم تجارت این کشورها و نقش ایران در امنیت انرژی این کشورها دقت نمود.

هند

هند یکی از مشتریان عمده نفت ایران بوده و هست و مخالفت خود را با تحریم‌های آمریکا برای صادرات نفت ایران اعلام کره بود و مسئولین این کشور خواستار معافیت این کشور از تحریم‌ها شده بودند.

با توجه به تمایل هند به استفاده از امکانات بندر چابهار برای دسترسی آسان و مقرون به صرفه به بازار افغانستان، آسیای میانه و قفقاز این کشور تمایلی به قطع واردات نفت از ایران ندارد.

ایران با دادن تخفیف‌های خاص به مشتریان هندی همچنین بیمه نفتکش‌های حامل نفت ایران به مقصد هند سیاست حفظ بازار را در پیش گرفته است. تنوع بخشی منابع انرژی اصل اساسی امنیت انرژی هند است و در این راستا هند ضمن تداوم واردات نفت از ایران به دنبال افزایش سهم بقیه کشورها درسبد انرژی خویش خواهد بود.

بیشتر بخوانید:

تحریم‌های آمریکا و اختلاف ایران و هند بر سر نحوه قرارداد بر سر میدان گازی "فرزاد ب" باعث شده تا شرکت‌های هندی نتوانند در این میدان سرمایه گذاری کنند در صورت فراهم شدن شرایط لازم و توافق ایران و هند منابع نفت و گاز میدان گازی "فرزاد ب" می‌تواند نقش مهمی در امنیت انرژی هند بازی کند.

این میدان که بین ایران و عربستان مشترک است، سرمایه‌گذاری هندی‌ها این امکان را به ایران خواهد داد تا در تولید و برداشت از این میدان ازعربستان عقب نیافتد.

چین

چین اولین وارد کننده نفت ایران است و در سال ۲۰۱۷ خریدار۲۴% نفت خام ایران بود. شرکت‌های چینی حضور فعالی در میادین نفت و گاز ایران داشته‌اند.

سرمایه‌گذاری شرکت‌‌های چینی در کشورهایی که چین از آن‌ها نفت و گاز وارد می‌کند یکی از پایه‌های اصلی سیاست ملی امنیت انرژی این کشور است. حضور گسترده چین در صنعت انرژی ایران در راستای اهداف راهبردی چین در خاورمیانه است.

واردات نفت از ایران و سایر کشورها به چین فرصت می‌دهد که دامنه نفوذ سیاسی‌اش را در خاورمیانه افزایش دهد. امنیت در تنگه هرمز که یکی از مسیرهای اصلی ترانزیت نفت چین است در کنار امنیت و ثبات در کشورهایی که چین از آنها نفت وارد می‌کند برای این کشور بسیار مهم و حیاتی است.

روابط ایران و چین را می‌توان از منظراهمیت استراتژیک خاورمیانه درسیاست خارجی چین نگریست. چین به هیچ وجه تمایل ندارد ازمنبعی نفت و گاز وارد کند که با کشور دیگری در تنش جدی سیاسی و یا نظامی قرارداده باشد. ثبات در خاورمیانه همیشه مد نظر چین بوده وهست.

چین همیشه مخالفت خود را با اقدامات و تحریم‌های یک جانبه آمریکا علیه ایران و هر کشوری که از نظر سیاسی و اقتصادی برای این کشور مهم است ابراز داشته است. این کشور با استفاده از معافیت شش ماهه به واردات نفت از ایران ادامه داده است. ایران نیز با ارائه تخفیف‌ها و بیمه تانکرهای نفت به مقصد چین سعی در حفظ سهم خویش در بازار انرژی چین کرده است.

یکی دیگر از روش‌های ایران برای تداوم فروش نفت به چین ذخیره کردن نفت در نفت‌کش‌ها در بندرشانگهای چین است. حضور شرکت "سی‌ان‌پی‌سی" چین درکنار شرکت توتال برای تکمیل فاز ۱۱ پارس جنوبی خبر خوبی برای صنعت انرژی ایران بود که این کشوربتواند پس از برجام از تکنولوژی و منابع مالی شرکت‌های چینی برای افزایش تولید نفت و گاز استفاده کند اما این روزها خبر می‌رسد که این شرکت چینی هم پارس جنوبی را ترک خواهد کرد و ایران فقط می‌تواند به فروش نفت به چین امیدوار باشد.

روسیه

روسیه با این که مخالف تحریم یک جانبه ایران بوده است ولی یکی از کشورهاییست که از تحریم ایران استفاده کرده و به همراه عربستان نفت بیشتری وارد بازار کرده است تا کمبودی در بازار نفت ایجاد نشود و بخشی از سهم ایران را نیز در بازار به خود اختصاص دهد.

در سال ۲۰۱۴ و در زمان تحریم قبلی ایران و روسیه برنامه "نفت در برابر کالا" را برای یکصد هزار بشکه نفت در روزبه اجرا گذاشتند. پس از برجام شرکت‌های روسی آمادگی خود را برای حضور در صنعت انرژی ایران اعلام کرده‌اند.

سال قبل قرارداد طرح توسعه میدان‌های نفتی "آبان" و "پایدارغرب" با شرکت روسی "زاروبژنفت" امضا شد لذا باید خاطرنشان کرد شرکت‌های روسس فقط درمیادینی سرمایه‌گذاری می‌کنند که نفت و گاز تولید شده تداخلی با بازارهای صادراتی روسیه نداشته باشد.

نوامبرسال قبل یک نقشه راه توسعه همکاری در بخش نفت و گاز ایران با شرکت ملی نفت ایران امضا کرده بود. "ایگور سچین" مدیر عامل "روس نفت" پس از امضای این نقشه راه با ایران، از سرمایه‌گذاری ۳۰ میلیارد دلاری شرکت متبوع خود در پروژه‌های نفت و گاز ایران خبر داده بود.

اوائل دسامبر و پس از شروع دور دوم تحریم‌ها روزنامه اقتصادی "ودوموستی" روسیه از خروج شرکت روس نفت از بیم خطر ناشی از تحریم‌های آمریکا از خروج این شرکت از میادین نفت و گاز ایران خبر داد.

در جریان سفر ولایتی به مسکو، او از آمادگی شرکت‌های روس برای سرمایه گذاری ۵۰ میلیاردی در میادین نفت و گاز ایران خبر داد، موضوعی که بطور رسمی توسط مقامات روس تائید نشد.

شرکت‌های روسس پس از خروج آمریکا از برجام به تدریج از صنعت انرژی ایران خارج شدند و اعلام کردند که تمایلی به سرمایه‌گذاری در صنعت انرژی ایران ندارند.

برزیل

روابط ایران و برزیل در سال‌های اخیر روند رو به رشدی را تجربه کرده است. ایران بیشتر محصولات کشاورزی از برزیل وارد می‌کند.

در سال ۲۰۱۷ ایران کمتر از سه درصد کل واردات برزیل را به خود اختصاص داد. تا سپتامبر سال ۲۰۱۸ حجم روابط تجاری ایران و برزیل به بالاترین حد خود یعنی به رقم چهار میلیارد و ششصد میلیون دلار رسید که در مقایسه با سال گذشته که ۲ میلیارد و ششصد میلیون دلار بود، ۷۷ % افزایش یافت.

برزیل در جریان مذاکرات هسته‌ای به همراه ترکیه نفش فعالی ایفا کرد و در سال ۲۰۱۲ ایران با ترکیه و برزیل بر سر مبادله سوخت اتمى به توافق رسید.

آفریقای جنوبی

روابط اقتصادی ایران و آفریقای جنوبی برخلاف پتانسیل‌های موجود در سال‌های اخیر نتوانسته انتطارات مسئولین دو کشور را برآوره سازد.

مهم‌ترین اقلام صادراتی ایران به آفریقای‌جنوبی محصولات پتروشیمی، قیر، نفت، کاشی و سرامیک، خرما، ترانسفورماتور برق، انواع کف ‌پوش‌ها و فرش دستبافت، پسته و روغن صنعتی است.

بیشتر بخوانید:

در سال ۲۰۱۷ حجم تجارت بین دو کشور رقمی در حدود ۷۰ میلیون دلار بود. دو کشور با تهیه طرحی در نظر دارند تا سال ۲۰۲۲ حجم تجارت ایران و آفریقای جنوبی به دو میلیارد دلار برسانند.

یکی از زمینه‌های همکاری در حوزه انرژی است. صنعت نفت آفریقای‌جنوبی هم از نظر واردات، نفت خام، گاز و پتروشیمی بازار بسیار خوبی برای صنایع نفتی ایران است.

ظرفیت‌های خوبی در زمینه ساخت پالایشگاه و تولید انرژی از گاز مایع و پتروشیمی و زمینه‌های دیگر درآفریقای جنوبی وجود دارد. آفریقای جنوبی هم وارد کننده نفت ایران است و شامل معافیت شش ماهه آمریکا برای تداوم واردات نفت از ایران شده است.

ایران و بریکس

شکل‌گیری گروه بریکس موقعیت خاصی است که مطمئنا پتانسیل ارائه فرصت‌ها برای ایران را دارد. در بین اعضای بریکس چین و هند همچنان به خرید نفت ایران ادامه خواهند داد و روابط دیپلماتیک ایران با کشورهای عضو گروه بریکس تداوم خواهد یافت.

موقعیت ژئوپلتیک و ژئواستراتژیک ایران در کنار منابع عظیم نفت و گاز فرصت مناسبی است تا همکاری ایران با این کشورها بیش از بیش گسترش یابد. شرکت‌های خصوصی این کشورها تقریبا در اکثر زمینه‌های مورد نیاز ایران و از نظرسرمایه و تکنولوژی مطلوب هستند و می‌توانند بخش قابل توجهی از نیازهای ایران را برآورده کنند.

تحریم‌های آمریکا خواه ناخواه بر حجم تجارت ایران با کشورهای گروه بریکس تاثیر منفی خواهد گذاشت و کشورهای وارد کننده نفت مجبورند بخش قابل توجهی از نفت مورد نیاز را از کشوری بجز ایران تامین کنند. صنعت نفت و گاز ایران نیازمند تکنولوژی و سرمایه خارجی است.

تحریم‌های آمریکا باعث خواهد شد تا شرکت‌های دولتی و خصوصی گروه بریکس نتوانند بطور مطلوب در میادین نفت و گاز ایران سرمایه‌گذاری کنند.

گروه بریکس که مخالف یک جانبه‌گرایی آمریکاست به نظرمی‌رسد در قبال تحریم‌های آمریکا علیه ایران از امکانات کافی برخوردارنیست و یا نمی‌تواند آثار تحریم‌ها را تا سطح مورد انتطار ایران کاهش دهند.

در بین کشورهای عضو بریکس روسیه بطورغیر مستقیم از تحریم ایران سود می‌برد و عدم توانایی ایران در تولید گاز طبیعی بیشتر و عدم توان مالی و تکنولوژیک ایران برای تکمیل پروژهای "ال‌ان‌جی" در آینده نزدیک باعث می‌شود تا بازار منطقه‌ای و جهانی روسیه در میان مدت در بخش گاز و "ال‌ان‌جی" توسط گاز ایران تهدید نشود.