بهار تاجیکان در ازبکستان

شهزاده سمرقندی، نویسنده و روزنامه نگار در مقاله ای برای صفحه ناظران، تغییر و تحولات جدید ازبکستان بخصوص در مورد تاجیک های این کشور را بررسی کرده است.

مجله اکونومیست در ماه دسامبر در مقاله‌ای که به تحولات ازبکستان اختصاص داشت نوشت: بهار ازبک شکوفا شده است اما هنوز به تابستان راه درازی‌ باقیست. این بهار از دوران رهبری شوکت میرضیاف آغاز شده است. در طول کمتر از یک سال و نیم، بیش از ۱۶ تن از زندانیان سیاسی و خبرنگارانی که سال‌ها در زندان به سر می‌بردند آزاد شده اند و بیش از ۱۶ هزار نفر از چهره‌های فعال این کشور از لیست سیاه دوران کریموف خارج شده اند. تحولات محدود به سیاست‌های داخلی نمی‌شود بلکه دولت جدید ازبکستان به نوشته اکونومیست از سازمان‌های حقوق بشری و همین‌طور از بی بی سی دعوت کرده است که دفترهای تعطیل‌شده خود را دوباره باز کند.

در حدود ۴۰ روزی که پس از انتشار این مقاله می‌گذرد، تحولات تازه به تاجیکان ازبکستان نیز رسیده است. تاجیکان از بزرگ‌ترین اقوام ازبکستان در طی تقریبا سی سال از هر گونه فعالیت‌ فرهنگی و اجتماعی و سیاسی محروم بوده‌ اند و بسیاری از چهره‌های تاجیک تحت فشار و پیگردهای شدید قرار داشتند و ممنوع‌ال صدا و قلم بوده اند. دلیل آن هم عمدتا ادعاهای ارضی مطرح شده در طول جنگ داخلی تاجیکستان نسبت به شهرهای سمرقند و بخارا در ازبکستان است. اما در طول کمتر از یک سال گذشته چهره‌های فعال تاجیکان از سراسر کشور برای اولین بار در بهار سال پیش (سوم ماه می ۲۰۱۷) دعوت شدند تا از خواسته‌ها و نیازهای ملی صحبت کنند. دیداری که با ناباوری و با نگرانی عمیق چهره‌های تاجیک برگزار شد. اما برگزاری اولین همایش فارسی‌زبانان ازبکستان، در تاریخ ۲۷ ماه ژانویه ۲۱۰۸، در شهر تاشکند، پایتخت ازبکستان، به تاجیکان امید و اعتماد تازه ای بخشیده است که از آن به عنوان "بهار تاجیک" یاد می کنند. در همایش ماه ژانویه اولین بار شاعران پیشگام فارسی‌زبان ازبکستان از آزادی و آزادی بیان و دوستی کشورها آزادانه شعر خواندند. اقدامی که سال‌ها از آنها دریغ داشته می‌شد. پس از روزهای همایش ماه ژانویه، تاجیکان سمرقند و بخارا آزادتر با رسانه‌ها و نیز رسانه‌های خارجی صحبت می‌کنند و از درخواست‌های خود می‌گویند.

بیشتر بخوانید:

دولت ازبکستان با رهبری شوکت میرضیایف تلاش‌های بسیاری در راستای ایجاد تغییرات مثبت و بازسازی روابط دوستانه با کشورهای همسایه و جهان انجام داده است. اخیرا سبک کردن یا برداشتن کوتاه‌مدت روادید بین بسیاری از کشورها از خبرهایی بوده که دست‌اندرکاران صنعت توریسم ازبکستان را خوشنود ساخته است. آزاد شدن روزنامه‌نگاران زندانی از دیگر خبرهای خوب این روزها در ازبکستان است هرچند هنوز هستند زندانیان عقیدتی و سیاسی بسیاری که منتظر عفو رئیس‌جمهور جدید همچنان در زندان‌ به سر می‌برند. میان این زندانیان فارسی‌زبانانی نیز هستند که به خاطر ترویج زبان مادری و فعالیت‌های فرهنگی به زندان افتاده اند. برخی از اینها تاجیکان اند که در وصف تاجیکستان یا تاجیکان شعر و سرودهای ملی خوانده اند یا در شبکه‌های اجتماعی از چنین شعر و ترانه‌هایی در وصف زبان پارسی یا فرهنگ فارسی استقبال کرده اند.

فارسی‌زبانان بسیاری نیز در دوسوی مرز از این بهار تاجیک انتظار دارند که روادید بین کشور ازبکستان و تاجیکستان برداشته بشود و زبان فارسی به عنوان زبان رسمی دوم در ازبکستان شناخته بشود. همه چشم‌ها به دیدار رسمی شوکت میرضیایف از تاجیکستان دوخته شده که قرار است در ماه آوریل برگزار شود. دیداری که گفته می‌شود بسیاری از مسايل مرزی و فرهنگی و سیاسی بین این دو کشور همسایه را حل و فصل خواهد شد.

تاجیکستان؛ بهار در راه؟

اما این همه تغییرات در ازبکستان اتفاق افتاده و در آن سوی مرز در تاجیکستان وضعیت چندان بهاری نبوده. حد اقل تا حال. در حالی که ازبکستان مرزهای خود را به روی همسایه‌های خود باز می‌کند تاجیکستان درهایش را به روی همسایه‌های همزبان خود می‌بندد. از سیاست درهای باز که سال‌های پیش دنبال می‌کرد دیگر خبری نیست. روابط تاجیکستان با ایران و افغانستان پیش از همه مخدوش است. بحث‌های بانکی که بین کشور تاجیکستان و ایران و حال با تعدادی از دیپلمات‌های افغانستان به وجود آمده چهره این کشور را تیره کرده است. همه این اقدام‌ها البته با نام مبارزه با اسلام‌گرایی انجام شده و روی اختلاف‌های مالی در رسانه‌های داخلی هیچ صحبت روراستی نمی‌شود. با این‌همه، اختلاف با ایران به سود ازبکستان تمام شده است. هر دری که تاجیکستان به روی کشور همزبان خود ایران بسته به روی ازبکستان باز کرده است. هر قدر که کارخانه و تجارت‌های ایرانی در تاجیکستان تعطیل شده با همتای ازبکستانی آن جایگزین شده است.

اما وضع زمستانی تاجیکستان در فرهنگ هم دیده می‌شود. در زمانی که در افغانستان رمان لولیتای ناباکوف منتشر می‌شود، از اتحادیه نویسندگان تاجیکستان، گل زرد، بانوی نویسنده‌ تاجیک، به خاطر نوشتن از روزگار زنی تن‌فروش اخراج می‌شود. در حالی که ازبکستان نویسندگان فراری و تبعیدی خود را به بازگشت و فعالیت آزادانه دعوت می‌کند، تاجیکستان فضای فرهنگی و ادبی خود را برای آزادی بیان بسته است. قبلا نیز فصل‌نامه «زبان پارسی» را تعطیل کرده و گروه نویسندگان داوطلب آن را از فعالیت ممنوع کرده است. مجله‌ «زبان پارسی» در راستای تشویق تاجیکان به بازگشت به خط فارسی و آموزش خط فارسی فعالیت می‌کرد و نسخه کاغذی آن به طور رایگان بین مخاطبان‌اش در شهر دوشنبه پخش می‌شد. حال فعالیت آن در شبکه‌های اجتماعی، به ویژه در فیسبوک صورت می‌گیرد.

تعطیل شدن این مجله کاملا فرهنگی در تقریبا همزمان با آن اتفاق افتاد که در افغانستان هفته‌نامه‌ جسورانه‌ای از زنان روشنفکر با عنوان «نیمرخ» به فعالیت شروع کرد. اما در آن سوی مرز، در تاجیکستان، شاعره رحیم‌جان، از ترانه‌سرایان تاجیکستانی، در اعتراض به سیاست‌های ضد زنان و نادیده گرفته شدن فعالیت‌هایش از این اتحادیه استعفا داد. شاعره رحیم‌جان متن بیش از سه صد ترانه خوانندگان تاجیک را نوشته است و در نامه استعفای خود که در روزنامه اس.اس.ار منتشر شد، گفته است باکی ندارد که پخش ترانه‌هایش در شبکه‌های دولتی ممنوع‌ بشوند.

ترس از اسلام‌گرایان افراطی در کشورهای سابق اتحاد شوروی به طور گوناگون در سیاست‌های داخلی این کشورها تاثیر گذاشته است. یکی از آن‌ها تحکیم قدرت رهبران سیاسی است. در تاجیکستان در ۲۲ ماه مه سال ۲۰۱۶ همه‌پرسی برگزار شد که نتیجه آن مادام‌العمر شدن دوره ریاست‌جمهوری امامعلی رحمان است. اما با وجود قدرت مطلق و صد در صد، امامعلی رحمان کوچک‌ترین فعالیت‌های سیاسی و فرهنگی چهره‌های موثر این کشور را ممنوع کرده یا با هر شیوه ای آنها را از کشور فراری داده است.

البته ممکن است تاجیکستان نیز خود را آماده بهار تاجیک می‌کند و شاید دیر یا زود چاره‌ای هم جز این نداشته باشد. یخ‌های فضای فرهنگی و سیاسی تاجیکستان شاید در بهار واقعی و در ماه آوریل آب بشود. در حول و حوش سفر رسمی میرضیایف، که باعث تکان ساختاری در سیاست‌های کشور خود و کشورهای همسایه شده و درهای بسته را دوباره به روی همسایگان باز کرده است و از دوستی و آزادی بیان و عقیده و عدالت صحبت می‌کند و در پی پاکسازی چهره سیاه ازبکستان است که در دوران سی سال حکومت اسلام کریماف از بسته‌ترین کشورهای جهان به شمار می‌رفت.

برکناری رستم عنایتوف، رئیس سازمان امنیت ازبکستان، که قدرت‌مندترین چهره ازبکستان پس از اسلام کریموف بود، میلیون‌ها مردم این کشور را امیدوار کرده که این بهار واقعی‌ست و اصلاحاتی که شوکت میرضیایف یک و نیم سال است شروع کرده مداوم و پیوسته خواهد بود. هرچند مخالفان زیادی در داخل کشور هستند که این شیوه تند و سریع اصلاحات میرضیایف را نمی‌پسندند و رئیس سازمان امنیت کشور یکی این مخالفان قدرتمند بود که حال خود زیر چرخ اصلاحات قرار گرفته است. باید دید که در این بهار شکوفه‌های باغ کدام همسایه افزونتر خواهد بود.