بازار مکاره کپی‌رایت؛ انتقاد از حمید هیراد و دلجویی از ترانه‌سرایان

اخیرا حدود ۴۰ شاعر و ترانه‌سرا در بیانیه‌ای به حمید هیراد، خواننده اعتراض کردند و او را به سرقت ادبی و عدم رعایت کپی‌رایت یا حقوق معنوی شاعران و ترانه‌سراها متهم کردند. بعد از آن تهیه‌کننده و صاحب حقوق آثار حمید هیراد از شعرا و ترانه‌سرایان عذرخواهی کرد و گفت که حقوق مادی و معنوی صاحبان آثار و کسانی که متضرر شده‌اند را می‌پردازد.

موسسه آوازی نو، تهیه‌کننده و صاحب حقوق آثار آقای هیراد با انتشار یک متن نوشت به‌دنبال اعتراضات پیش‌آمده مبنی بر استفاده بدون مجوز یا تغییر و تحریف ابیات برخی شاعران در پنج ترانه اجرا شده حمید هیراد این موسسه که خود را مکلف به رعایت اخلاق و فرهنگ و قانون می‌داند ضمن دلجویی از شاعرانی که ابیات آنها بدون اخذ مجوز در آثار آقای حمید هیراد مورد استفاده قرار گرفته خود را مکلف به احقاق حقوق مادی و معنوی ایشان می‌داند.

هیراد اول از عملکردش دفاع کرد

این در حالی است که حمید هیراد قبل از انتشار این عذرخواهی در بیانیه‌ای از عملکرد خود دفاع کرده بود و استفاده‌ از "بخشی از سروده‌ شعرا یا تغییر یافته‌ بیتی از ترانه‌ای یا بهره‌مندی محتوایی از شعر سراینده‌" را کاری باسابقه طولانی در "ادب فارسی" دانسته بود و نوشته بود که نمونه‎های این کارش مورد تایید اهالی ادب معاصر، ازجمله "شورای شعر و ترانه دفتر موسیقی کشور" بوده است.

نیلوفر لاری‌پور، شاعر و ترانه‌سرا که یکی از افرادی است که بیانیه اعتراض به عدم رعایت کپی‌رایت را امضا کرده است درباره چگونگی شکل‌گیری ایده انتشار این بیانیه اعتراضی گفت "مدتی بود که دوستان به صورت پراکنده به آقای هیراد معترض بودند، من پیشنهاد کردم که اعتراضاتشان را به صورت منسجم بنویسند و امضا کنند تا اطلاع‌رسانی شود."

خانم لاری‌پور با تاکید بر اینکه این ماجرا ریشه‌دار است و خانه از پای‌بست ویران است گفت "ما بنای اطلاع‌رسانی داشتیم و قصد لشکرکشی و به چهارمیخ کشیدن آقای هیراد را نداشتیم الان هم خوشحالیم که واکنش نشان دادند و شاعران و ترانه‌سرایانی را که متضرر شده‌اند راضی کردند".

نیلوفر لاری‌پور که ترانه‌سرای بسیاری از ترانه‌های محبوب شادمهر عقیلی است و آخرین کاری که از او اجازه انتشار پیدا کرده ترانه راز ناصر عبداللهی بوده است گفت، ما انتظار داریم همه بدانند که چهره‌های معروف که بین مردم محبوب می‌شوند بخشی از محبوبیتشان را مدیون کسانی هستند که از زحماتشان بهره‌ می‌برند اما نامی از آنها به میان نمی‌آورند. شعرا و ترانه‌سرایان معمولا در ایران به حق و حقوقشان نمی‌رسند اما کسانی که معروف می‌شوند از قبل آنها نان می‌خورند.

این ترانه‌سرا که به فضای کنونی حاکم بر ترانه‌ها انتقاد دارد و به گفته خودش از آن پرهیز می‌کند، گفت استفاده بدون اجازه یا تغییر و تحریف ترانه و شعر شعرا به نوعی در ایران به عادت تبدیل شده و مختص حمید هیراد نیست؛ مشکل ریشه در فرهنگ ما دارد.

لاری‌پور: خودمان هم ناآگاهیم

خانم لاری‌پور درباره قانون حقوق مولفان و مصنفان یا همان کپی‌رایت گفت، علاوه بر اینکه ایراداتی به این قانون وارد است باید بگویم که حتی خود ما هم از بندهای مختلف و جزییات آن آگاه نیستیم. اگر آگاهی کافی وجود داشته باشد هم اینقدر زدوبند و گیر و گرفت قانونی در مسیر احقاق حق ما وجود دارد که پیش از هرگونه اقدامی، احتمال به نتیجه نرسیدن، ما را سست می‌کند.

وقتی از این ترانه‌سرا پرسیدم که آیا شاعران و ترانه‌سرایان هنگام عقد قرارداد به بندهای مربوط به کپی‌رایت توجه می‌کنند یا خیر، گفت در وضعیتی که عرضه بیش از تقاضاست، ممکن است بعضی‌ها شرط و شروط بگذارند اما اگر بخواهند همه موارد را در نظر بگیرند و شرط و شروط مفصل بگذارند، به افراد سختی تبدیل می‌شوند که بازار کار را از دست می‌دهند و دیگر کسی سراغشان نمی‌رود و از آنها کار نمی‌خواهد.

اردلان سرفراز، فرهاد مهراد و قانون مولفان و مصنفان

سال گذشته اردلان سرفراز، ترانه‌سرا که ساکن خارج از ایران است از سینا سرلک، رضا صادقی و علی لهراسبی به دلیل استفاده بی‌اجازه از اشعارش و سرقت ادبی شکایت کرد. وکیل آقای سرفراز گفت که او معتقد است با پیگیری قانونی این پرونده می‌توان از اتفاقات مشابه در آینده جلوگیری کرد. اما این نه اولین بار بود و نه آخرین بار که در ایران اتفاقاتی از این دست می‌افتد.

در واکنش به این اتفاق، محسن رجب‌پور، تهیه‌کننده موسیقی و مدیرعامل مجمع صنفی تولیدکنندگان آثار شنیداری، گفت "ما حقوق مادی و حقوق معنوی داریم. حقوق معنوی خلق یا تالیف یک اثر هنری به کسی واگذار نمی‌شود، بلکه بهره‌برداری‌های مادی آن است که واگذار می‌شود. این‌که گاهی گفته می‌شود ما کلیه حقوق مادی و معنوی اثری را خریده‌ایم، درست نیست و شدنی نیست."

به گفته آقای رجب‌پور هنرمند نمی‌تواند آثاری را که حقوق مادی‌شان پیش از انقلاب به یک کمپانی واگذار شده، بعد از انقلاب بار دیگر واگذار کند. آقای رجب‌پور توصیه کرده است که "هنرمندان تعارف‌ها را کنار بگذارند و برای واگذاری‌ حقوق از یکدیگر رسید بگیرند."

بر اساس ماده ٣ قانون حقوق مولفان و مصنفان، حقوق پدید آورنده شامل حق انحصاری نشر و پخش و عرضه و اجرای اثر و حقوق بهره‌برداری مادی و معنوی از نام و اثر اوست.

ماده چهارم همین قانون می‌گوید: حقوق معنوی پدید آورنده محدود به زمان و مکان نیست و غیر قابل انتقال است.

در زمینه رعایت حقوق صاحبان اثر یکی از پرونده‌های پر سر و صدا و معروف پرونده شکایت خانواده فرهاد مهراد از صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران بود .

پخش ترانه "وحدت" و چند ترانه دیگر فرهاد در صداوسیما و همراه کردن این ترانه‌ها با تصاویری که نامربوط تلقی می‌شد حدود شش سال پیش منجر به شکایت "خانه فرهاد" و پوران گلفام، همسر فرهاد مهراد از صداوسیما شد.

بر اساس قانون حقوق مولفان و مصنفان هر فرد حقیقی و حقوقی که بخواهد از آثار آقای مهراد استفاده کند، باید مجوز صاحب اثر را داشته باشد وگرنه مطابق قانون با او رفتار خواهد شد. این قانون می‌تواند مبنای شکایت‌های دیگری از این دست هم باشد.

ماده ٢٣ حقوق مولفان و مصنفان می‌گوید: "هرکس تمام یا قسمتی از اثر دیگری را که مورد حمایت این قانون است به نام خود یا به نام پدیدآورنده بدون اجازه او یا عامدا به شخص دیگری غیر از پدیدآورنده نشر یا پخش یا عرضه کند به حبس تادیبی از شش ماه تا سه سال محکوم خواهد شد."

اینکه شکایت اردلان سرفراز به صدور حکم دو سال حبس تعزیری منجر شد و بیانیه اعتراضی اخیر شعرا و ترانه‌سرایان علیه حمید هیراد موجب ایجاد کمپین نه به سرقت ادبی و احقاق حق ترانه‌سرایان معترض شد، نشانه جلب توجه قانونی به مسئله حقوق مولف است.

سردبیر یکی از سایت‌های تخصصی ترانه در ایران در یادداشتی در همین مورد نوشته است که باید منتظر ماند و دید که آیا این ماجراها منجر به پررنگ شدن حقوق مربوط کپی‌رایت یا حق نشر در ایران می‌شود یا خیر: "هیچ قانونی برای حق مولف در کشور وجود ندارد. اما سرقت از مولوی، عطار، رهی معیری و سیمین بهبهانی را کجای دلمان بگذاریم؟"