چرا نبرد استانبول، نبردی برای کل ترکیه است؟

استانبول جایگاه ویژه‌ای در قلب رجب طیب اردوغان، رئیس جمهوری ترکیه دارد.

این شهر نه‌تنها زادگاه او بلکه خاستگاه اصلی زندگی سیاسی او است. در همین شهر بود که او در دهه ۱۹۷۰ میلادی به ریاست شاخه جوانان یک حزب اسلامی در منطقه بی‌اوغلو رسید، جایی که محله کودکی‌اش، قاسم‌پاشا در آن واقع شده که محله‌ای عمدتا کارگری است.

بعد از آن با پیمودن پله‌های ترقی در حزبی که زمانی عضو آن بود، به شهرداری استانبول و پس از آن نخست وزیری، و سرانجام ریاست جمهوری ترکیه رسید.

او در خیابان‌های استانبول بزرگ شد و پول توجیبی‌اش را از فروختن بطری آب و نان سیمیت در زمین‌های فوتبال قاسم‌پاشا و منطقه تاریخی امینونو در می‌آورد.

احسان آکتاش از دانشکده ارتباطات دانشگاه مدیپول استانبول و رئیس مرکز پژوهش سیاسی گنار می‌گوید: «شخصیت اردوغان با استانبول شناخته می‌شود.»

آقای آکتاش با اشاره به شکست حزب حاکم عدالت و توسعه در انتخابات شهرداری‌های ۲۰۱۹ که به سیطره ۲۵ ساله این حزب و احزاب پیشین اسلامگرا بر این شهر پایان داد، می‌گوید: «استانبول خانه او است. باختن استانبول به مخالفان در انتخابات محلی سال ۲۰۱۹ برای او بسیار ناگوار بود.»

کسی که به پیروزی‌های متوالی آقای اردوغان و حزبش در انتخابات سال ۲۰۱۹ پایان داد، اکرم امام‌اوغلو، سیاستمدار محبوب و کاریزماتیکی بود که از سوی حزب جمهوری خلق، حزب اصلی مخالف دولت، نامزد شده بود.

اما حالا اردوغان می‌خواهد استانبول را پس بگیرد.

استانبول «الگوی ترکیه است»

حدود یک سال بعد از انتخابات ریاست جمهوری و پارلمانی ترکیه که برای سومین بار رجیب طیب اردوغان را بر مسند ریاست جمهوری نشاند، مردم این کشور روز ۳۱ مارس (۱۲ فروردین) در انتخابات شوراها و شهرداری‌ها پای صندوق‌های رای می‌روند.

حزب جمهوری خلق می‌خواهد کنترل خود را بر شهرهای بزرگ از جمله استانبول، آنکارا و شهر توریستی آنتالیا حفظ کند؛ مناطقی که در انتخابات ۲۰۱۹ موفق شده بود از کنترل حزب عدالت و توسعه دربیاورد.

در استانبول اردوغان در واقع دو بار شکست خورد، یک بار در ماه مارس و بار دیگر در ماه ژوئن ۲۰۱۹، بعد از آن که شورای عالی انتخابات ترکیه بر اساس ادعاهای تخلفی که از سوی حزب عدالت و توسعه مطرح شده بود، حکم به برگزاری مجدد رای‌گیری داد.

صدا دمیر آلپ، استاد علوم سیاسی در دانشگاه ایشیک استانبول می‌گوید: «پیروزی‌های انتخاباتی مقابل حزب حاکم عدالت و توسعه در سال ۲۰۱۹ روحیه مخالفان را بالا برده و امید آنها برای پیروزی در انتخابات ریاست جمهوری را افزایش داده بود… با وجود آن که مخالفان در انتخابات ریاست جمهوری سال گذشته در مقابل اردوغان شکست خوردند، اما همچنان پیوند محکمی میان پیروزی در استانبول و پیروزی در کل ترکیه وجود دارد. اگر امام‌اوغلو بتواند شهرداری استانبول را حفظ کند، مخالفان دولت همچنان به انتخابات بعدی ریاست جمهوری در سال ۲۰۲۸ امید خواهند داشت.»

به گفته آقای آکتاش استانبول فرصت مهمی در اختیار رهبران ترکیه قرار می‌دهد تا به سیاست‌های ملی در این کشور شکل بدهند.

«وقتی حمایت استانبول را داشته باشید، مستقیما به بازیگری مهم در صحنه سیاسی کل ترکیه تبدیل می‌شوید، و حتی در سطح جهانی.»

این کلان‌شهر با ۱۶ میلیون جمعیت، حدود یک پنجم کل جمعیت ۸۵ میلیونی ترکیه را در خود جا داده است. رای‌دهندگان آن از نظر پیشینه سیاسی، قومی، مذهبی و اقتصادی دچار تنوع زیادی هستند و ریشه‌های عمیقی در شهرهای دیگر ترکیه در سراسر این کشور دارند. برای بسیاری استانبول «الگویی از ترکیه»‌ است.

این شهر مرکز اقتصادی ترکیه هم محسوب می‌شود و نقش تعیین‌کننده‌ای در تولید ناخالص داخلی دارد. تسلط بر استانبول به معنای کنترل بر بخش بزرگی از فعالیت‌های اقتصاد ترکیه از جمله تجارت، گردشگری و سرمایه‌گذاری است.

آزمونی برای امام‌اوغلو

با این که آقای اردوغان مراد کوروم، وزیر سابق محیط زیست و شهرسازی، به عنوان نامزد حزب حاکم برای انتخابات شهرداری استانبول معرفی شده، اما انتخابات این شهر عمدتا به عنوان رقابتی بین آقای امام‌اوغلو و آقای اردوغان دیده می‌شود.

آقای امام‌اوغلو که ۵۳ سال دارد، از دنیای تجارت وارد سیاست شد و ابتدا به مقام شهرداری منطقه کمتر شناخته‌شده بیلیک دوزو در استانبول رسید.

او اکنون به عنوان بزرگ‌ترین رقیب بالقوه ریاست جمهوری اردوغان در طی چند دهه گذشته دیده می‌شود، چون هیچ یک از نامزدهای قبلی احزاب مخالف موفق به شکست او نشده بودند.

آقای امام‌اوغلو روز ۲۴ مارس در یک تجمع انتخاباتی در منطقه بیلیک دوزو به هوادارانش گفت که مصمم است پیروزی خود مقابل حزب عدالت و توسعه را تکرار کند: «ما در سال ۲۰۱۹ یک مرحله را به پایان رساندیم، و در روز ۳۱ مارس آنها [عدالت و توسعه] به تاریخ خواهند پیوست.»

تحلیلگران سیاسی معتقدند که شکست دوباره آقای اردوغان در استانبول، موقعیت سیاسی آقای امام‌اوغلو را تقویت و راه را برای نامزدی او در انتخابات ریاست جمهوری سال ۲۰۲۸ هموار خواهد کرد.

با وجود این آقای امام‌اوغلو تا کنون به روشنی نگفته است که به دنبال مقام ریاست جمهوری است. او به تازگی در مصاحبه‌ای با روزنامه جمهوریت ترکیه در پاسخ به سوالی درباره احتمال نامزدی او در انتخابات ۲۰۲۸ گفت:‌ «من رویاهای بزرگی برای استانبول دارم و جز آنکه به آنها جامه عمل بپوشانم هیچ رویای دیگری در سر ندارم… بی‌معنی است درباره مسئله‌ای اظهار نظر کنیم که قرار است چهار سال دیگر اتفاق بیفتد.»

او می‌گوید طی پنج سالی که شهردار استانبول بوده بیش از هر چیز به گسترش سیستم قطارهای شهری افتخار می‌کند و همین طور به افتتاح فضاهای سبز جدید و بهبود کمک‌های اجتماعی.

او همچنین با ساختن هزاران واحد مسکونی، پروژه‌های توسعه شهرسازی را در این سال‌ها دنبال کرده و وعده داده است که این کار را ادامه خواهد داد.

نگرانی از زلزله

ترکیه حدود شش سال است که با بحران اقتصادی دست و پنجه نرم می‌کند. در جریان تبلیغات و مبارزات انتخاباتی، وعده‌های مربوط به بهبود وضعیت اقتصادی نقش به‌سزایی در جلب حمایت عمومی داشته است. اما در استانبول نگرانی مهم دیگری هم وجود دارد: ترس از زلزله.

زلزله‌شناس‌ها هشدار داده‌اند که استانبول هر لحظه ممکن است دچار زلزله‌ای ویرانگر شود و گفته‌اند که مقام‌های شهری باید تمام جوانب احتیاط را برای به حداقل رساندن تلفات انسانی و خسارت‌های مالی در نظر بگیرند.

در سال ۲۰۲۳ بیش از ۵۳ هزار نفر در دو زلزله مهیب در جنوب ترکیه جان خود را از دست دادند.

پروژه‌های شهرسازی با طرح‌های مربوط به تخریب ساختمان‌های قدیمی و کلنگی، و ساختن بناهای مقاوم در برابر زلزله به جای آنها،‌ در راس برنامه‌های انتخاباتی حزب عدالت و توسعه قرار دارد.

خانم دمیر آلپ می‌گوید: «مراد کوروم نامی است که با برنامه‌های شهرسازی شناخته می‌شود، اما این ممکن است برای پیروزی او کافی نباشد.»

او می‌افزاید: «مراد کورورم یک فن‌سالار است که از حلقه‌های داخلی حزب عدالت و توسعه می‌آید و تا حد زیادی وابسته به نام و نشان حزبش است تا اسم خودش، در حالی که ماجرا برای آقای امام‌اوغلو فرق می‌کند.»

مبارزات انتخاباتی اردوغان

رجب طیب اردوغان همراه با وزاری اصلی کابینه‌اش فعالانه در مبارزات انتخاباتی شوراها و شهرداری‌ها حضور دارند و در این میان به طور خاص روی استانبول تمرکز کرده‌اند.

او روز ۲۴ مارس در یک تجمع انتخاباتی در استانبول، خطاب به صدها هزار نفر از هوادارانش گفت «استانبول به قدرت واقعی خودش باز خواهد گشت» و از حامیانش خواست تا برای تضمین پیروزی در این شهر «شبانه‌روز فعالیت کنند».

او به جمعیتی که تشویقش می‌کردند گفت:‌ «ما روز ۳۱ مارس دوران جدیدی را آغاز خواهیم کرد. به هر کجای کشور که می‌روم، به همه می‌گویم که با اقوامشان در استانبول تماس بگیرند و از آنها بخواهند که به حزب عدالت و توسعه رای بدهند.»

آقای اردوغان که ۷۱ سال دارد، قبلا گفته بود که این انتخابات، «آخرین انتخابات» او خواهد بود. او اکنون سومین دوره ریاست جمهوری خود را سپری می‌کند و نمی‌تواند در انتخابات ریاست جمهوری سال ۲۰۲۸ نامزد شود.

اما او هنوز جانشینی برای خود تعیین نکرده است.

آقای آکتاش می‌گوید: «بسیار دشوار است که بتوان روی رهبری احتمالی برای حزب عدالت و توسعه دست گذاشت.»

«اردوغان رهبر بسیار مقتدری است و کاریزمای زیادی دارد. وقتی در نظرسنجی‌ها از هوادارانش می‌پرسیم دوست دارند چه کسی جایگزین او شود، هیچ کس به ذهنشان خطور نمی‌کند. این چالشی جدی برای حزب حاکم است.»

اما منتقدان رئیس جمهور قانع نشده‌اند که این آخرین انتخابات آقای اردوغان است و معتقدند که او ممکن است از پیروزی احتمالی در انتخابات استانبول برای تثبیت بیشتر قدرت خود در سطح ملی و محلی سود ببرد و از چنین موقعیتی برای تغییر قانونی اساسی با هدف ادامه ریاست جمهوری خود برای دور چهارم استفاده کند.

شکاف میان مخالفان

آقای اردوغان در مقایسه با رای‌گیری‌های قبلی، این بار یک امتیاز دیگر هم دارد:‌ این که مخالفان او دیگر متحد نیستند.

نظرسنجی‌ها نشان می‌دهد که رقابت در استانبول شانه‌به‌شانه پیش می‌‌رود.

در یک نظرسنجی تازه که شرکت کوندا در استانبول انجام داده، آقای امام‌اوغلو با ۳۸/۲ درصد در مقابل مراد کوروم از حزب عدالت و توسعه با ۳۲/۲ درصد قرار دارد.

پیروزی آقای امام‌اوغلو در سال ۲۰۱۹ بیش از هر چیز مدیون حمایت ائتلافی از شش حزب ملی‌گرا، سکولار، لیبرال، محافظه‌کار، اسلامی، و به خصوص کردها بود. بخش بزرگی از جمعیت استانبول را کردها تشکیل می‌دهند.

اما ائتلاف مخالفان بعد از شکست در انتخابات ریاست جمهوری ۲۰۲۳ فروپاشید و احزاب مخالف، از جمله حزب عمدتا کرد «برابری و دموکراسی خلق‌ها» که پایگاه انتخاباتی محکم و وفاداری در استانبول دارد، نامزدهای خودشان را برای رقابت در انتخابات این شهر معرفی کردند.

بعید است که هیچ یک از احزاب دیگر بتوانند رای کافی برای پیروزی در استانبول را به دست بیاورند، اما ممکن است شانس آقای امام‌اوغلو برای پیروزی را کاهش دهند.

با وجود این یک تحول غیرمنتظره که می‌تواند به نفع آقای امام‌اوغلو تمام شود، این است که حزب رفاه نو که در انتخابات ریاست جمهوری از آقای اردوغان حمایت کرده بود، این بار تصمیم گرفته نامزد خودش را برای انتخابات استانبول معرفی کند.

تصمیم آنها برای پشتیبانی نکردن از نامزد آقای اردوغان در استانبول می‌تواند به سود آقای امام‌اوغلو تمام شود.

در استانبول، آقای امام‌اوغلو و آقای کوروم نه‌تنها به هواداران وفادار خود نیاز دارند، بلکه هر دو برای تضمین پیروزی خود، باید رای‌دهندگان احزاب دیگر را هم راضی کنند که به آنها رای بدهند.