به نام مبارزه با تبعیض به کام سیاست؛ مواجهه شهرداری با «خانه اندیشمندان علوم انسانی»

روز چهارشنبه ۱۴ تیر، در گرمای طاقت سوز تهران، عبدالمجید ارفعی مرد ۸۳ ساله‌ای که از معدود مترجمین خط میخی عیلامی در جهان است، با کپسول اکسیژنی که به همراه داشت، به پارک ورشو واقع در خیابان نجات اللهی تهران رفت، جلو تابلوی ساختمانی که ۱۱ سال است اهالی علوم انسانی آن را به عنوان «خانه اندیشمندان علوم انسانی» می‌شناسند ایستاد و گفت: «اجازه بدهید اینجا باقی بماند، نگذارید از هم پاشیده شود.»

مخاطب سخنان او شهرداری تهران بود. نهادی که برخی از اعضای آن شب سه‌شنبه برای «تخلیه» این خانه، به آنجا هجوم آورده بودند. در مقابل ایده «تخلیه» که از سوی مقامات شهرداری به زبان آمده بود، جامعه مدنی، روشنفکران و حتی برخی از مسئولین جمهوری اسلامی واکنش نشان داده و ابراز تاسف کرده‌اند.

ناصر امانی عضو شورای شهر تهران روز ۱۶ تیر در گفتگو با خبرگزاری «ایلنا»، گفت، عمل شهرداری تهران قابل دفاع نیست و «ما این روش را نمی‌پسندیم». او می‌گوید «راه‌های حقوقی برای شهرداری باز بود و هنوز هم باز است و می توانست از طریق مراجع حقوقی و قضایی اقدام کند».

این ابراز تاسف در کنار بازکردن راه قضایی برای شهرداری تنها نشان از آن دارد که این خانه از نظر حاکمیت باید تغییر ماهیت دهد و اعضای خانه راهی جز مقاومت ندارند.

ادعای اولیه شهرداری تهران چیست؟

اگرچه روز چهارشنبه هفته گذشته ادعا شد که مجموعه پلمپ شده است اما، روز ۱۴ تیر شهرداری تهران ویدئویی منتشر کرده و از باز بودن درهای مجموعه خبرداد. گوینده ویدئو، ادعا می‌کند که شهرداری می‌خواهد از این مجموعه بهینه استفاده شود و در شرایط موجود تنها از ۲۰ درصد ظرفیت آن استفاده شده است.

در این ویدئو بخش‌هایی از مجموعه نشان داده می‌شود که بلااستفاده مانده و بدل به انبار شده‌اند. در انتهای ویدئو نیز گفته شد که شهرداری نمی‌خواهد کسی را از مجموعه بیرون کند یا جلوی فعالیت گروهی را بگیرد. ولی باید گروه‌های دیگر هم بیایند در کنار آن‌ها فعالیت کنند.

عبدالمطهر محمدخانی سخنگوی شهرداری تهران در روزنامه همشهری نیز بر بلااستفاده بودن برخی از اتاق‌ها اشاره دارد اما در عین حال هم می‌گوید این مجموعه در حقیقت تنها در اختیار یک جریان خاص قرار داشته است.

وی توجیه دیگری نیز برای این اقدام آورده و می‌گوید «به رغم آنکه شهرداری تهران هر ساله بودجه مشخصی را برای نگهداشت این مجموعه اختصاص می‌داده است، متاسفانه وضعیت نگهداشت مجموعه اصلا قابل دفاع نیست. داخل ساختمان دچار آسیب‌های جدی شده و نحوه نگهداری ساختمان کاملا غیر اصولی بوده است».

وی همچنین می‌گوید «اتفاقا حضور سلایق مختلف و تنوع دیدگاه‌ها و اندیشه‌های مختلف ذیل چتر انقلاب اسلامی با رعایت قوانین جاریه، می‌تواند برای دستیابی به اهداف تاسیس خانه اندیشمندان علوم انسانی یاری‌کننده باشد». او اما مشخص نکرده است که نگه‌داری غیر اصولی چه رابطه‌ای با حضور سلایق دارد.

در مقابل این اقدام مسئولین این خانه، طی بیانیه‌ای اعلام کرده‌اند که از شهرداری تهران شکایت کرده‌ و با وجود دستور نهادهای قضایی، نیروهای شهرداری حاضر به ترک ساختمان نشده‌اند.

خانه علوم انسانی متعلق به کیست؟

یکی از مسئولین شهرداری تهران تصویری مربوط به سال ۱۳۹۲ با سربرگ سازمان املاک و مستغلات شهرداری تهران منتشر کرده که نشان می‌دهد شهرداری این بنا را «صرفا جهت بهره‌برداری» به خانه اندیشمندان داده است.

در این قرارداد آمده است که کلیه اقدامات خانه «باید تحت نظارت استصوابی معاونت فرهنگی و اجتماعی منطقه باشد.» این توافق نامه از سوی هیئت موسسان خانه اندیشمندان نیز امضا شده است.

در میان اسامی هیئت موسسه این خانه، نام محمدجواد شوشتری و برزین ضرغامی به چشم می‌خورد. در واقع نام این دو را در تمام سالیان فعالیت این موسسه می‌توان میان اسناد مشاهده کرد.

ضرغامی در سال ۱۳۹۲ مدیرکل ارشاد استان تهران بود و شوشتری یکی از یاران نزدیک محمدباقر قالیباف. این دو، امضا در زمان شهرداری قالیباف زده شده است. یعنی دوره‌ای که قالیباف با برخی از جریان‌های علوم انسانی ایران، رابطه بسیار نزدیکی داشت و این ارتباط باعث شده بود تا برخی مجراهایی برای فعالیت علوم انسانی در شهر به وجود آید.

پیگیری نام این دو نشان می‌دهد که این خانه در آغاز به صورت شرکت و با نام موسسه «اندیشمندان آرمان ایرانیان» ثبت شده است. وظیفه آن هم ارائه «کلیه خدمات مشاوره‌ای فنی تخصصی در حوزه مهندسی عمران» بوده است.

اما سال ۱۳۹۱ نام این شرکت به «خانه اندیشمندان علوم انسانی» تغییر یافت و فعالیت آن نیز آغاز شد. یکسال بعد یعنی در اسفند سال ۱۳۹۲ این شرکت بدل به موسسه غیر تجاری می‌شود و فعالیت خود را در انواع حوزه‌های فرهنگی تعیین می‌کند. از این سال است که آن‌ها در واقع تحت نظارت استصوابی شهرداری قرار می‌گیرند.

اما با وجود اسناد و در مقابل ادعای شهرداری، روز شنبه ۱۷ تیر خانه اندیشمندان علوم انسانی با انتشار بیانیه‌ای اعلام کرد که «شهرداری مالک خانه اندیشمندان نیست.»

در این بیانیه تلاش شده است که هویت خانه از ساختمان جدا شود و گفته شده است که هویت خانه به واسطه مجوز رسمی از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به دست آمده است.

شهر بدون تبعیض، اما بدون «سکولارمآبانِ ضد انقلاب و دین»

اگرچه نام علیرضا زاکانی شهردار تهران به عنوان دستور دهنده شفاهی برای این اقدام در رسانه‌ها آمده است و عامل اجرای آن مهدی صادقی کجانی مدیرکل دفتر مطالعات اجتماعی و فرهنگی شهرداری تهران بوده است؛ اما چهره اصلی پشت این ماجرا امین توکلی‌زاده معاون اجتماعی شهرداری تهران است.

توکلی‌زاده که از مدیران صدا و سیما بود، از شهریور سال ۱۴۰۰ به مجموعه شهرداری پیوسته است. او در مصاحبه‌ای با خبرگزاری ایسنا ضمن تاکید بر گران بودن ملک تحت اختیار این خانه می‌گوید این محل «بیش از ۹ سال می شود که در اختیار یک طیف خاص از فعالان این حوزه قرار گرفته است.»

او آشکارا اراده کرده است که «باید از فضا به درستی استفاده شود تا دیگر طیف‌ها هم امکان بهره‌برداری از این مجموعه را داشته باشند.»

زمانی که توکلی‌زاده به این سمت رسید، برخی از نیروهای «انقلابی و ارزشی» انتظار داشتند «تحول آفرین و جریان ساز در تراز اُم القرای جهان اسلام» ظاهر شود. او هم چنان عمل کرد که اینک از او به عنوان «تراکتور» مدیران جهادی طراز نو یاد می‌کنند.

بر همین اساس است که وی می‌گوید «چرا باید بیت‌المالی چند هزار متری دست سکولارمآبانِ ضد انقلاب و دین باشه؟ چه عملکرد مثبتی در این سال‌های متمادی داشتید که طلبکارید؟»

او این گفته خود را بعدتر چنین تکمیل کرد «جریان فکری خانه اندیشمندان معمولا سردمدار ایجاد تنش و التهاب فکری در کشور بوده است و بررسی نظارتی آن خالی از لطف نیست.»

این اظهارنظرهای در حالی است که وی در نامه‌ای برای اجرایی شدن روند حقوقی واگذاری اموال عمومی این مرکز می‌نویسد «با عنایت به اینکه حسب سیاست‌های اتخاذی شهرداری تهران در دوره مدیریت جدید شهری مقرر گردید مطابق قانون اساسی تمامی امکانات بدون تبعیض ناروا در اختیار همه شهروندان قرار گیرد.»

به نظر می‌رسد این ایده از سوی حاکمیت نیز مورد پذیرش است، چرا که خبرگزاری فارس که متعلق به سپاه پاسداران است و از برنامه‌های شهرداری تهران حمایت می‌کند در این رابطه گفته است این مکان مدت‌هاست که به حیات خلوت و گعده اصلاح طلبی بدل شده است.

خانه علوم «ذاتا مسموم»!

مقامات جمهوری اسلامی سال‌هاست که جهد بسیاری برای اسلامی سازی علوم انسانی دارند. با وجود نقد‌ها که این پروژه اساسا ناممکن بوده و محل توزیع رانت شده است، باور به اسلامی سازی و اقدام برای آن، واقعیت موجود روی زمین ایران است. این روزها که دولت و حکومت اصطلاحا «یکدست» شده‌اند، طرفداران این ایده دوباره دست به کار شده و نمود بیشتری یافته‌اند.

بعد از گفته‌های توکلی‌زاده، طرفداران نظام نیز در راستای همین ایده دست به کار شده‌اند و از شهرداری می‌خواهند منویات رهبری را پیاده کند. رهبری که در سال ۱۳۸۹ گفته بود علوم انسانی غربی «ذاتا مسموم» هستند.

او تاکید کرده بود «این علوم انسانی‌ای که امروز رایج است محتوایی دارد که ماهیتا مخالف و معارض با حرکت اسلامی و نظام اسلامی است».

از نظر طرفداران این ایده، خانه اندیشمندان علوم انسانی در سال‌های اخیر به عنوان محلی است که علوم انسانی به معنای «غربی» آن در این مرکز توسعه یافته است. علاوه بر آن این مکان محل ترویج ایده سکولاریسم بوده است.

حاکمیت و نهادهای وابسته به آن در تلاشند تا این محل «سکولارها» را به عنوان راهی برای مقاومت در برابر نفوذ خارجی و حفظ هویت فرهنگی و مذهبی خود، هدف قرار دهند.

در واقع آن‌ها سه انگ همزمان غربی، سکولار و اصلاح طلب را به اعضای خانه نسبت داده‌اند. آن‌ها به واسطه این برچسب‌ها و سیاسی کردن موضوع می‌خواهند راحت‌تر مسئله را به نفع خواسته‌های خود مصادره کنند.