آتال بیهاری واجپایی، «مرد مرموز» سیاست هند و کسی که به سیاست ملی‌گرای هندو مقبولیت بخشید

در ۲۶ ژوئن ۱۹۷۵، پلیس به یک مسافرخانه در شهر بنگلور در جنوب هند وارد شد و آتال بیهاری واجپایی، یک سیاستمدار برجسته مخالف، را دستگیر کرد.

عصر روز پیش از آن، نخست‌وزیر ایندیرا گاندی وضعیت فوق‌العاده اعلام کرده و کشور در یک بحران فوق‌العاده فرو رفته بود. انتخابات به حالت تعلیق درآمده بود، حقوق شهروندی محدود شده بود، رسانه‌ها از طرح موضوع منع شده بودند و منتقدان و سیاستمداران اپوزیسیون دستگیر شده بودند.

گاندی فعالیت سازمان راشتیا سویامسواک سانگ (آراس‌اس)، سرچشمه ایدئولوژیک حزب ملی‌گرای هندو بهاراتیا جاناتا (بی‌جی‌پی) را که امروز بر هند حکومت می‌کند، ممنوع کرد.

واجپایی در آن زمان رهبر حزب «جان سنگ»، نیای راست‌گرای حزب بی‌جی‌پی و عضو آراس‌اس بود. بیش از دو دهه بعد، او به نخست‌وزیری هند رسید - دو بار به مدتی کوتاه در سال‌های ۱۹۹۶ و ۱۹۹۸، و سپس یک دوره کامل، رهبر یک دولت فدرال ائتلافی، بین سال‌های ۱۹۹۹ و ۲۰۰۴ بود.

واجپایی در تابستان ۱۹۷۵ با خطر دستگیری روبرو بود. او «بی‌حوصله» به نظر می‌رسید، اما «بی‌تفاوت و آرام در پاسگاه پلیس نشسته بود» و از یکی از کارمندان حزب پرسید «بهترین زندان» شهر کجاست. سرانجام یک ماه را در زندان گذراند و شعر گفت - نام خود را «کایدی کویرایی» یا شاعر زندانی گذاشته بود - ورق بازی کرد و بر آشپزخانه نظارت کرد.

واجپایی در ماه ژوئیه پس از تشخیص نادرست پزشکی با یک هواپیمای ویژه به دهلی منتقل شد. در پایتخت او ابتدا مدتی را در بیمارستان برای بهبودی پس از عمل جراحی و سپس در خانه با آزادی مشروط زیر نظر پلیس گذراند. اواسط دسامبر، واجپایی ناامید به نظر می‌رسید. او در شعری نوشت: «خورشید در غروب زندگی من تصمیم گرفته است که افول کند ... کلمات تهی از معنا هستند ... آنچه زمانی موسیقی بود، اکنون صدایی پریشان است.»

جنبشی که نوشته‌های مخفیانه توزیع می‌کرد و نافرمانی مدنی را علیه وضعیت اضطراری سازمان‌دهی می‌کرد - که عمدتاً توسط پراچاراک‌ها یا حواریونِ تمام‌وقت آراس‌اس زنده نگه داشته می‌شد - از پیش در حال فروپاشی بود. مشاوران او رهبران مخالف را تحت فشار قرار دادند تا «سند تسلیم» را امضا کنند تا بتوانند با دولت مذاکره کنند. طبق یک بیوگرافی جدید و جذاب ازاین رهبر که آبیشک چودهری نوشته است، واجپایی «از نبود قیام جمعی علیه وضعیت فوق‌العاده شوکه شده بود».

چیزی که در آن زمان هیچ‌کس اصلاً فکرش را نمی‌کرد این بود که در یک سال آینده واجپایی نقشی اساسی در ایجاد یک اپوزیسیون تک حزبی در کنگره ایفا خواهد کرد. حزب جاناتا - ائتلافی عمدتاً متشکل از چهار حزب میانه‌رو و جناح راست (از جمله جان سنگ) - در انتخابات مارس ۱۹۷۷، حزب کنگره گاندی را به شکل مهیجی شکست داد. این اولین شکست حزب کنگره در ۳۰ سال پس از استقلال بود. (نخست‌وزیر انتخابات عمومی را در ژانویه اعلام کرده بود و سپس وضعیت اضطراری ۲۰ ماهه را لغو کرد.)

حزب جاناتا ۲۹۸ کرسی از ۵۴۲ کرسی را به دست آورد. مهمتر از همه، جان سنگ با کسب ۹۰ کرسی، بالاترین موقعیت را در داخل ائتلاف داشت. آقای چودهری می‌گوید واجپایی می‌توانست «ادعای حداقلی» برای پست نخست‌وزیری را مطرح کند، اما در سن ۵۲ سالگی برای این مقام خیلی جوان بود. (مرارجی دسایی ۷۸ ساله، یک سیاستمدار دلیر و مبارز، نخست وزیر شد.) کابینه جدید شامل سه عضو جان سنگ بود. واجپایی به عنوان وزیر امور خارجه کار خود را آغاز کرد و وعده عدم تغییر فوری یا عمده در سیاست کشور و بهبود روابط با چین را داد.

برتری واجپایی در مبارزات انتخاباتی حزب جنتا مشخص بود. آقای چوداری می‌نویسد که این سیاستمدار کاریزماتیک با استعداد سخنوری پس از جایاپراکاش نارایان یا جی پی، رهبر ۷۲ ساله‌ای که نیروهای مخالف را متحد کرده بود، «بزرگترین جذب کننده جمعیت» حزب جاناتا بود. رسانه‌ها واجپایی را «مرد افسون‌گر» جاناتا توصیف کردند. یک پوستر تبلیغاتی او را «افتخار ملت» معرفی می‌کرد.

آقای چودهری می‌گوید از بسیاری جهات، واجپایی بود که «نقشی مهم در مسلط کردن جریان ملی‌گرایی هندو» ایفا کرد. این دیدگاه تفاوت بارزی دارد با روایت مشهور در میان مردم که اعتبار این شهرت را به همراه وجاپایی و رهبر حزب بی‌جی‌پی ال‌کی ادوانی می‌دهد که پس از هدایت جنبشی چند ده ساله برای ساخت معبدی در شهر شمالی آیودا این حزب را به قدرت رساند. این زندگی‌نامه نویس می‌گوید: «این تحلیل ایدئولوژیک تنبلانه و خودفریبانه‌ای است که رویکردهای پیشین را یکسره نادیده می‌انگارد.»

آقای چودهری می‌گوید چیزی که مردم فراموش می‌کنند این است که مدت‌ها قبل از به قدرت رسیدن حزب بی‌جی‌پی – از فقط دو کرسی در انتخابات سال ۱۹۸۴ تا رسیدن به دو دوره متوالی اکثریت قعطا در سال‌های ۲۰۱۴ و ۲۰۱۹ – سلف این حزب جان سنگ که واجپایی به آن تعلق داشت، صلاحیت‌اش را در مقام یک حزب سیاسی راست‌گرا تثبیت کرده بود. او می‌افزاید که جان سنگ در اوج قدرت‌اش در سال ۱۹۶۷ حدود ۵۰ نماینده در پارلمان و حدود ۳۰ قانون‌گذار داشت.

آقای چودهری می‌گوید: «واجپایی پلی میان دو دوره در سیاست هند بود – کنگره و حزب راست. بدون واجپایی نارندرا مودی به وجود نمی‌آمد.». وقتی حزب سرکش جاناتا در سال ۱۹۸۰ فروپاشید، واجپایی پیشنهاد کرد که جان سنگ باید خود را در قالب یک حزب سیاسی تازه در جریان مسلط بازآفرینی کند و بی‌جی‌پی متولد شد.

بسیاری واجپایی را یک «نقاب» یا چهره‌ای میانه‌رو در حزبی تندرو توصیف می‌کنند. آقای چودهری می‌گوید واجپایی «نمی‌توانست تندروتر از این شود» چون مجبور بود با ائتلافی از شرکای سیاسی متفاوت کار کند و دریافت که مصالحه و سازش کلید سیاست‌ورزی است. او می‌گوید: «ولی آقای واجپایی در اوایل پیش از این‌که نماینده پارلمان شود، تندرو بود.»

واجپایی در گوالیور به دنیا آمد. پدرش معلم و مادرش خانه‌دار بود و در آن دوره دو گروه عمده مدافع هندوها، حزب هندوی ماهاسابها و آریا ساماج طرفدار فکر اتحاد هندوها بودند. آقای چودهری می‌نویسد که نخستین شعرهای‌اش «از خشم شدید و حس قربانی بودن آتال صحبت می‌کند؛ که باعث شده بود او فهمی تیز ولو تنگ‌نظرانه و آشفته، از تاریخ و جغرافیای هند و نیاز به احیای آن و فهمی از جایگاه خودش در پهنه دنیا پیدا کند.»

واجپایی در سال‌های حضورش در کالج، به حزب آراس‌اس پیوست که در سال ۱۹۲۵ شکل گرفته بود. او سخنرانی‌هایی هفتگی ایراد می‌کرد و آرزوی‌اش این بود که روزنامه‌نگار شود و جدلیه‌ای درباره تاریخ اسلام در هند نوشته بود. او ویراستار چهار نشریه جناح راست بود، از جمله پنچ‌جانیا، ارگان حزب آر‌اس‌اس را که در آن درباره حفاظت از گاوها، قوانین شخصی هندو، روابط هند با دنیا و هندوییسم مطلب می‌نوشت. وقتی که ترانه‌های بارسات (باران)، یک فیلم مشهور بالیوود، را «کثیف و مبتذل» یافت، رویکرد محتاطانه را کنار گذاشت و از دولت درخواست کرد که مانع از این شود که کودکان فیلم ببینند.

چند دهه بعد به نظر می‌رسید که واجپایی تبدیل به فردی عمل‌گرا شده باشد. وقتی که به حزب جاناتا کمک می‌کرد که کارزارشان را راه بیندازند، رسانه‌های محلی از او به خاطر «میزان اعتدال، متانت و ظرفیت‌اش برای فهم مسایل و حل و فصل اختلافات» ستایش کردند.

به گفته آقای چودهری یک نکته روشن است. واجپایی که در سال ۲۰۱۸ در سن ۹۳ سالگی از دنیا رفت، در تمام شش دهه فعالیت حرفه‌ای خود، «رازآمیزترین سیاست‌مدار هندی دوران اخیر» باقی ماند.