دانشمندان چینی-آمریکایی بر لبه تیغ راه می‌روند

دکتر شیاوشینگ شی لحظاتی پس از سپیده‌دم با ضربات شدید و ناگهانی به در خانه‌اش در فیلادلفیا از خواب پرید. او با عجله فقط شلوارکی پوشید و به سرعت به طبقه پایین دوید.

نزدیک به ده مأمور اف‌بی‌آی، که برخی از آن‌ها مسلح بودند، فریادزنان دستور می‌دادند و به خانه هجوم آوردند. همسر دکتر شی از اتاق خواب بیرون آمد و ناگهان خود را در مقابل اسلحه یک مأمور یافت. دختران ۱۳ و ۲۲ ساله‌شان، مبهوت بودند و نمی‌فهمیدند چه خبر است. به دکتر شی در برابر چشمان خانواده‌اش دستبند زدند و او را بردند، بدون آنکه کسی توضیحی دهد.

صبح ۲۱ ماه مه ۲۰۱۵ در ذهن دکتر شی حک شده است. به این فیزیکدان، چهار اتهام جرایم مرتبط با جاسوسی اقتصادی برای چین وارد شد که مجازات آن می‌توانست تا ۸۰ سال زندان و جریمه‌ای تا سقف یک میلیون دلار باشد.

چهار ماه بعد، اف‌بی‌آی تمام اتهامات علیه این استاد دانشگاه تمپل را به دلیل اشتباه در «شواهد اصلی» پرونده لغو کرد. او متهم شده بود که طرح‌های یک دستگاه ابَررسانای حساس به نام گرمکن جیبی را با همکاران چینی خود به اشتراک گذاشته است. اما بعداً مشخص شد نقشه‌ای که او ارسال کرده بود، اصلاً مربوط به گرمکن جیبی نبوده است.

این متخصص ابَررسانا که در دوران پاکسازی روشنفکران توسط حزب کمونیست از سال ۱۹۶۶ تا ۱۹۷۶، دانش‌آموز دبیرستانی بود می‌گوید: «خاطرات انقلاب فرهنگی مدام در ذهنم تداعی می‌شد».

دکتر شی اکنون به دلیل ظلمی که به او شده و نقض حقوق قانونی‌اش، علیه اف‌بی‌آی اقامه دعوی کرده است.

او یکی از نخستین دانشمندان چینی-آمریکایی است که در دهه گذشته قربانی تنش‌های فزاینده میان دو ابرقدرت جهان شده است.

آمریکا با راهبرد «چرخش به سمت آسیا» رئیس‌جمهور سابق اوباما در سال۲۰۱۱، شروع به واکنش در برابر نفوذ رو به رشد چین کرد. اما روابط آمریکا و چین پس از به قدرت رسیدن دونالد ترامپ در سال ۲۰۱۷ و زمانیکه چین «رقیب راهبردی» نامیده شد، به‌سرعت رو به وخامت گذاشت. فناوری یکی از حوزه‌های کلیدی است که دو کشور در آن به دنبال برتری هستند.

نظارت و بررسی دقیق بر این دانشمندان از سال ۲۰۱۸ و در زمانی که دولت ترامپ «ابتکار چین» را برای مقابله با سرقت اسرار تجاری، هک و جاسوسی اقتصادی پکن آغاز کرد، شدت یافت.

ژیزل پرز کوساکاوا، مدیر انجمن دانشمندان آسیایی-آمریکایی می‌گوید: «برنامه ابتکار چین این نظارت را تشدید کرد و آن را به برنامه‌ای رسمی تبدیل کرد که تحقیقات گسترده را ترویج می‌کرد و جوامع آسیایی-آمریکایی را در معرض تبعیض نژادی و قضاوت نژادی قرار می‌داد.»

رویکرد کلی راهبرد آمریکا در قبال چین تحت دولت بایدن تغییر چندانی نکرده است، اما این دولت به دلیل ایجاد «تصور مخرب» تبعیض نژادی، به برنامه ابتکار چین پایان داد.

با این حال، برخی نگران هستند که این برنامه ممکن است به‌زودی دوباره احیا شود.

دکتر یاشنگ هوانگ، استاد اقتصاد و مدیریت جهانی در موسسه فناوری ماساچوست (ام‌آی‌تی) می‌گوید: «این انتخابات برای دانشمندان چینی-آمریکایی بسیار سرنوشت‌ساز است». او اضافه می‌کند که برنامه ابتکار چین در ابتدا یک اقدام اداری بود، اما اکنون درخواست‌های فزاینده‌ای برای تبدیل آن به قانون وجود دارد.

دو ماه پیش، مجلس نمایندگان لایحه‌ای را با هدف احیای مجدد ابتکار چین تصویب کرد که مورد حمایت ۲۱۴ نماینده جمهوری‌خواه و ۲۳ نماینده دموکرات قرار گرفت. اگرچه بعید است این لایحه در سنای تحت کنترل دموکرات‌ها به مراحل بعدی برسد، اما انتخابات پیش‌رو می‌تواند این وضعیت را کاملاً تغییر دهد.

دولت آمریکا تاکنون آمار رسمی افراد تحت پیگرد قانونی در چارچوب برنامه ابتکار چین را منتشر نکرده است.

اما بر اساس گزارش سال ۲۰۲۱ مجله فناوری ام‌آی‌تی، که به اطلاعیه‌های مطبوعاتی منتشر شده در وب‌سایت ابتکار چین وزارت دادگستری از سال ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۱ استناد کرده است، کمتر از یک سوم از حدود ۱۵۰ متهم در ۷۷ پرونده محکوم شده‌اند. نزدیک به ۹۰ درصد افراد متهم چینی‌تبار هستند.

تنها ۲۵ درصد از این موارد شامل اتهامات نقض قانون جاسوسی اقتصادی بود، در حالی که حدود یک‌سوم آن‌ها بر اساس صداقت پژوهشی متمرکز بودند، به این معنی که این افراد وابستگی‌های خود به مؤسسات یا منابع مالی چینی را اعلام نکرده‌اند.

منتقدان معتقدند که دلایل مربوط به اتهامات نقض صداقت پژوهشی ممکن است چندان جدی نباشند و می‌توانند ناشی از مسائلی بی‌خطر مانند وجود قوانین نامشخص در زمینه اعلام وابستگی‌ها باشند. همکاری‌های بین‌المللی، از جمله پذیرش موقعیت‌های کوتاه‌مدت یا دریافت بودجه‌های خارجی، در محیط‌های دانشگاهی امری رایج و متداول است.

به گفته دکتر هوانگ، پیش از برنامه ابتکاری چین، تحقیقات درباره دانشمندان چینی-آمریکایی «محدود به جنبه‌های فنی» بود. اما این تحقیقات به حوزه افشای اطلاعات گسترش یافته است، که نیازی به درک فناوری ندارد و به همین دلیل می‌تواند بیشتر بر اساس قضاوت‌های شخصی و ذهنی انجام شود.

آسیب‌های روحی خانوادگی

فنگ تائو، استاد سابق شیمی دانشگاه کانزاس (کی‌یو)، نخستین دانشگاهی چینی‌تبار بود که تحت برنامه ابتکار چین متهم شد. مسئولان پس از دریافت یک گزارش ناشناس، تحقیقات درباره او را آغاز کردند. طبق اسناد دادگاه، مشخص شد که مخبر، یک محقق مهمان در دانشگاه کانزاس بوده که با او اختلاف داشته و تهدید کرده بود اگر او ۳۰۰ هزار دلار پرداخت نکند، او را به اف‌بی‌آی معرفی خواهد کرد.

اف‌بی‌آی ابتدا دکتر تائو را با اتهام جاسوسی مورد تحقیق قرار داد اما هیچ مدرکی نیافت. در عوض، آنها متوجه شدند که او با یک دانشگاه در چین در ارتباط بوده که به او یک شغل تمام وقت پیشنهاد داده بود. او برای راه‌اندازی یک آزمایشگاه برای آن دانشگاه به چین سفر کرده بود. در سال ۲۰۲۰، دکتر تائو که از دو آژانس فدرال بودجه تحقیقاتی دریافت کرده بود، به کلاهبرداری و ارائه اظهارات خلاف واقع متهم شد.

دکتر تائو بیش از چهار سال را صرف اثبات بی‌گناهی خود کرد. دادگاه حکم داد که اتهامات وارده بی‌اساس است، زیرا او نه پیشنهاد شغلی را پذیرفته و نه هیچ پرداختی دریافت کرده بود. دادگاه همچنین اعلام کرد که عدم افشای ارتباطات دکتر تائو با دانشگاه کانزاس برای آژانس‌های دولتی موضوعیت نداشته است. آخرین حکم محکومیت او در ماه ژوئیه لغو شد.

دکتر تائو به دلیل مذاکره با دانشگاه کانزاس درباره بازگشت به سمت خود، از انجام مصاحبه خودداری کرد. دانشگاه کانزاس نیز به درخواست بی‌بی‌سی برای اظهارنظر پاسخی نداده است.

خانواده دکتر تائو همچنان با پیامدهای این پرونده دست به گریبان هستند.

هُنگ پِنگ، همسر دکتر تائو می‌گوید: «شوهرم تقریباً هر روز حداقل شانزده ساعت کار می‌کرد. او یک دانشمند به تمام معناست. باورم نمی‌شود که چنین اتفاقی برای او رخ داده است.»

برای تأمین هزینه‌های حقوقی ۲ میلیون و ۳۰۰ هزار دلاری، خانم پنگ که تکنسین سونوگرافی است، مجبور شد شش روز در هفته و اغلب در شیفت‌های شبانه دوازده ساعته کار کند. خانواده آنها هنوز بیش از یک میلیون دلار بدهی دارند.

یک شب، پس از یک شیفت بیست و چهار ساعته، خانم پنگ پشت چراغ قرمز توقف کرد و ناگهان نتوانست به یاد آورد کجاست. او می‌گوید: «وحشت کردم. با خودم فکر کردم اگر از حال بروم، کل خانواده‌ام فرو خواهد پاشید».

او در دادگاه همچنین متوجه شد که خانواده‌اش تحت نظارت پهپادی قرار داشته‌اند. او می‌گوید: «در اولین روزی که فرزندانم به دبیرستان رفتند، آنها تمام مسیر رانندگی ما را ضبط کرده بودند».

فرار مغزها

انمینگ هو، متخصص نانوتکنولوژی چینی-کانادایی که در دانشگاه تنسی تدریس می‌کند، داستانی مشابه دکتر شی و دکتر تائو دارد. او در سال ۲۰۲۰ به اتهام داشتن یک دوره تدریس تابستانی در دانشگاه فناوری پکن، همزمان با درخواست بودجه از ناسا دستگیر شد. به دلیل اینکه دادستان‌ها احتمال فرار او را می‌دادند، هشت شب را در زندان گذراند. سال بعد از شش اتهام تبرئه شد، اما این پرونده باعث از دست رفتن تمام پروژه‌های تحقیقاتی او شد.

دکتر هو که حدود دو دهه پیش برای دستیابی به فرصت‌های شغلی بهتر به آمریکا مهاجرت کرده است، دانشمندان چینی‌تبار را «قربانیان تنش‌های ژئوپلیتیک» توصیف می‌کند، هرچند معتقد است نگرانی آمریکا در مورد امنیت ملی مشروع است.

او می‌گوید: «در درازمدت، این رویکرد پایه‌های رهبری آمریکا در علم و فناوری را تضعیف خواهد کرد».

گزارشی که دانشگاه استنفورد در ماه ژوئیه منتشر کرد، نشان می‌دهد که حدود ۲۰ هزار دانشمند متولد چین بین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۱ آمریکا را ترک کرده‌اند. آمار سالانه در سال ۲۰۲۱ تقریباً سه برابر سال ۲۰۱۰ بوده است.

پس از آغاز برنامه ابتکار چین، تعداد دانشمندان چینی که آمریکا را ترک می‌کردند ۷۵ درصد افزایش یافت. این افزایش به ویژه در حوزه علوم زیستی چشمگیر بود، به طوری که تنها در سال ۲۰۲۱ بیش از هزار دانشمند آمریکا را ترک کردند.

با این حال، استعدادهای چینی نقشی «فراتر از حد انتظار» در فناوری آمریکا ایفا کرده‌اند. تنها در سال ۲۰۲۰، حدود ۱۷ درصد از تمام مدارک دکترای علوم و فناوری آمریکا به دانشجویان چینی اعطا شد.

پیش از این، دکتر هو استاد راهنمای هشت دانشجوی دکترای چینی بود، اما اکنون از هرگونه همکاری با اتباع و نهادهای چینی اجتناب می‌کند.

دکتر شی نیز دیدگاه مشابهی دارد. او می‌گوید: «عاقلانه است که هیچ ارتباطی با چین نداشته باشیم». در ماه سپتامبر، وزارت بازرگانی آمریکا ۳۷ نهاد چینی را به فهرست کنترل صادرات خود اضافه کرد، از جمله موسسه فیزیک آکادمی علوم چین که دکتر شی پیش از این با آن همکاری داشت. دکتر شی معتقد است این فهرست همچنان گسترش خواهد یافت.

هر دو خواهان مبارزه با تبعیض علیه دانشمندان متولد چین هستند. دکتر هو که اکنون به فعالیت‌های حمایتی روی آورده، در ماه سپتامبر در کنگره سخنرانی کرد، با این امید که قانون‌گذاران را از احیای مجدد ابتکار چین منصرف کند.

او می‌گوید: «نگرانی‌های مربوط به تبعیض و تعصب نژادی با پایان برنامه ابتکار چین از بین نخواهد رفت. بسیاری در جامعه دانشگاهی همچنان نگران این هستند که کارفرمایان و آژانس‌های فدرال آن‌ها را مورد بازرسی و تحقیق قرار دهند».

در سال ۲۰۱۷، دکتر شی علیه دولت آمریکا شکایتی تنظیم کرد و مشروعیت اقدامات اف‌بی‌آی را به چالش کشید. این پرونده در همین سال گذشته بود که توسط دادگاه تجدیدنظر فدرال مورد تأیید قرار گرفت.

او می‌داند که پیروزی در این پرونده دشوار است، اما همچنان به پیگیری آن متعهد است.

دکتر شی می‌گوید: «حداقل می‌خواهیم مأموران اف‌بی‌آی را در جایگاه شهود قرار دهیم تا اقدامات خود را توضیح دهند. ما باید آنها را پاسخگو کنیم».