نقاشی‌هایی که دیگر باز نمی‌گردند؛ ماجرای آثار هنری که از موزه امام علی ناپدید شد

اخیرا ۳۰ تابلوی نقاشی از موزه امام علی در تهران خارج و برای فروش به دوبی منتقل شده است. اتفاقی عجیب در موزه‌داری دنیا، اما شاید نه چندان عجیب و بی‌سابقه در ایران. این اتفاق در حالی افتاده که وزارت میراث فرهنگی می‌گوید از آن بی‌اطلاع بوده است.

ماجرا از آنجا شروع شد که یکی از اعضای شورای شهر تهران از تابلوهایی خبر داد که شهرداری به بهانه نمایش در یک گالری از موزه امام علی خارج کرده است. اما با گذشت چند ماه هنوز این تابلوهای نقاشی برنگشته و شهرداری هم هیچ پاسخی نداده که چه بلایی سر این آثار هنری آمده است.

ناصر امانی در جلسه علنی شورا گفته بود ارزش یکی از این تابلوها ۳۰ میلیارد تومان است و گفته بود که در حال پیگیری موضوع از شهرداری است.

بعد از آن روزنامه سازندگی خبر داد که ۳۰ تابلوی موزه در گالری ورلد آرت دوبی به فروش گذاشته شده است. ۱۴ تابلو فروخته شده و ۱۶ تای دیگر هنوز باقی مانده است. شامل آثاری از عنایت‌الله نظری‌نوری، علی‌اکبر صادقی، هانیبال الخاص، آیدین آغداشلو، حسین محجوبی، صادق تبریزی، احمد وکیلی و چندین اثر از نقاشان دیگر.

در وب‌سایت ورلد آرت دوبی World Art Dubai این آثار با قیمت‌های مختلفی در زیرمجموعه گالری مهستان به فروش گذاشته شده است. مثلا اثری بدون عنوان از صادق تبریزی به قیمت ۲۰ هزار درهم معادل حدود پنج هزار و ۵۰۰ دلار قیمت‌گذاری شده است.

در پیگیری‌های بی‌بی‌سی فارسی، ورلد آرت دوبی درباره وضعیت این نقاشی‌ها و اینکه آیا فروخته شده‌اند یا نه، پاسخی نداد.

هر چند مسئولان شورای شهر تهران از جمله رئیس این نهاد فروش تابلوها را تایید کرده‌اند. مهدی چمران گفته‌ درباره مساله خروج تابلوهای نقاشی از موزه «بیخودی شلوغ» شده و این اتفاق امری عادی در موزه‌داری دنیاست و بعضی تابلوها که قابلیت فروش دارند، فروخته می‌شوند.

او در ادامه هم گفته که از رئیس سازمان فرهنگی و هنری شهرداری دعوت شده تا در صحن شورا حاضر شود و در این باره توضیح دهد.

ارزش‌گذاری آثار منتقل شده به دوبی

همزمان فهرستی منتشر شده که به نظر می‌رسد اسامی همین آثار خارج شده از موزه امام علی است که به امضای معاونت‌های مختلف سازمان فرهنگی و هنری شهرداری تهران و شهاب‌الدین شکیبا، قائم مقام مرکز هنرهای تجسمی حوزه هنری رسیده است.

در این فهرست آثار، قیمت‌گذاری شده‌اند. کمترین قیمت برای یک تابلو ۱۰ میلیون تومان ارزش‌گذاری شده و بیشترین رقم، یعنی یک میلیارد تومان، برای اثر آیدین آغداشلو در نظر گرفته شده است. قیمت گذاری‌ها البته تعجب خیلی‌ها را برانگیخته است. تابلوی هانیبال الخاص، هنرمند تاثیر گذار بر جریان هنر نوگرای نقاشی ایران، فقط ۴۰ میلیون تومان ارزش گذاری شده است.

یکی از افرادی که مجوز انتقال نقاشی ها از موزه امام علی را صادر کرده، سعید صدرائیان، عضو هیئت مدیره سازمان فرهنگی و هنری شهرداری تهران است. او بعد از رسانه‌ای شدن ماجرا گفت که ارزش کل این آثار سه میلیارد تومان هم نمی‌شود.

او با اذعان به اینکه تابلوها برای فروش به خارج از ایران منتقل شده، گفت این آثار ارزش بازاری پیدا کرده‌اند. و قیمت‌گذاری‌ها با حضور کارشناسان انجام شده است.

آقای صدرائیان دلیل تصمیم برای فروش این آثار را خرید نقاشی‌های با ارزش بیشتر یا بهبود زیرساخت‌های موزه عنوان کرده است.

صحبتی که منتقدان را به واکنش واداشت. تعریف موزه با گالری متفاوت است و اموال و آثاری که در موزه نگهداری می‌شوند برای فروش نیستند. همچنین این سوال پیش آمده که چرا نهادی مثل شهرداری تهران که بودجه سالانه‌اش معادل ۱۵۰ هزار میلیارد تومان است، برای اداره موزه و بهبود زیرساخت‌هایش نیازمند سه میلیارد تومان بوده است. و چرا این نیاز را با فروش آثار باید برطرف کند.

«امضاکنندگان در فضای هنر هیچ جایگاهی ندارند»

یکی از افرادی که نقاشی‌‌اش در همین فهرست برای فروش قرار گرفته به بی‌بی‌سی فارسی گفت که اثر را به موزه امام علی اهدا و نقاشی متعلق به موزه بوده و در مورد اینکه چه اتفاقی برای آن بیفتد تصمیم‌گیر نیست. احمد وکیلی، نقاش و طراح معاصر، می‌گوید: «به عنوان کسی که ۴۰ سال است قلم به دست دارم، شرکت دادن اثرم در یک حراج هنری به این شکل، منافعم را زیر سوال برده. قیمتی که برای کار من گذاشتند ۱۰۰ میلیون تومان بوده است. در صورتی که در حراج گذشته تهران یک اثر من ۳۴۰ میلیون تومان فروش رفت.»

این هنرمند نقاش می‌گوید که سال‌ها پیش در فرهنگسرای بهمن به اتفاق شمار دیگری از هنرمندان این نقاشی را با موضوع عاشورا کشیده است. آقای وکیلی می‌گوید در فهرست منتشر شده، عنوان اثرش را هم سرور و شادمانی گذاشته‌اند که نشان می‌دهد حتی به سابقه این اثر نگاه نکرده‌اند.

او می‌گوید: «من هم از نظر مادی و هم معنوی متضرر شدم. افرادی که این قیمت‌گذاری‌ها را کرده‌اند و زیر فهرست را امضا زده‌اند، در فضای هنر هیچ جایگاهی ندارند.»

بی‌اطلاعی وزارت میراث فرهنگی ایران

برای خروج آثار فرهنگی و هنری قوانین سختگیرانه‌ای وجود دارد. اما مشکل اینجاست که مشخص شده وزارت میراث فرهنگی هیچ اطلاعی از خروج این آثار از موزه و انتقالشان به خارج از ایران و فروش آنها نداشته است. مدیر کل امور موزه‌ها می‌گوید نه شهرداری و نه مسئولان موزه مجوزی برای خروج این آثار نگرفته‌اند. هادی میرزایی می‌گوید اداره کل موزه‌ها در حال پیگیری این موضوع است و جابه‌جایی و انتقال این تابلوها نیازمند صدور مجوز از این نهاد بوده است.

محمدرضا کارگر مشاور معاونت میراث فرهنگی وزارت میراث فرهنگی هم در گفت‌وگو با صدای میراث گفته که موزه امام علی حق فروش آثار را نداشته و این اقدام در موزه‌داری جهان بی‌سابقه است.

بنابر قانون، حتی موزه‌هایی که زیر نظر نهادهای عمومی مثل شهرداری اداره می‌شوند، باید برای فروش یا انتقال اموالشان از وزارت میراث فرهنگی مجوز قانونی بگیرند و زیر نظر این سازمان باشند.

انتقال آثار هنری از موزه های ایران و معلوم نشدن چگونگی انتقال و سرنوشت آنها اتفاق جدیدی نیست. هنوز پرونده فرش‌های موزه سعدآباد باز است. قوه قضائیه می‌گوید در حال پیگیری است و ۶ تخته از ۴۸ تخته فرش را پیدا کرده‌ است. اما هنوز مشخص نیست که بقیه این فرش‌ها دقیقا کجا هستند و چه اتفاقی برایشان افتاده است.

به گفته یک عضو شورای شهر تهران، تابلوها دیگر برنمی‌گردند. علیرضا زاکانی، شهردار تهران هم هنوز به این ماجرا واکنشی نشان نداده است. اما واضح است که تخلف، صورت گرفته و یک بار دیگر میراث هنری که به امانت از طرف مردم در موزه بوده، بی خبر و بی صدا از جایی دیگر سر درآورده است.