پناهجویان افغانستان از «خشونت» مرزبانان ترکیه می‌گویند: «به نوبت کتک می‌زدند»

از اولین تصاویر و صداهایی که مرتبط به لت وکوب شدن و خشونت علیه پناهجویان در مرز ترکیه با ایران به دست ما رسید حدود دو و نیم ماه می‌گذرد. در این مدت با گذشت روزها و هفته‌ها شمار شاکیان افزایش یافت و همه‌شان هم از یک موضوع حرف می‌زنند: «خشونت ارتش و پلیس ژاندارمری ترکیه.»

در خم و پیچ مسیرهای پناه‌جویی صدها خطر پنهان است. چه از مسیر دریا، از مسیر جنگل و کوه‌ها، گرسنگی‌کشیدن و چه افتادن در بند آدم‌ربایان تا ساعت‌ها پیاده‌روی و تحمل گرما و سرمای طاقت‌فرسا.

اکثریت پناهجویانی که از افغانستان به طور قاچاق نیت رسیدن به اروپا را دارند مسیر ایران و ترکیه را انتخاب می‌کنند. اما ورود به خاک ترکیه ساده نیست، عده‌ای از آن‌ها تا یک ماه هم در این مسیر می‌مانند. ده‌ها ساعت پیاده‌روی می‌کنند. برای ورود به ترکیه باید قسمت‌های مختلف مرز را انتخاب کنند و وقتی به نیروهای ترکیه برخوردند موقعیت را تغییر بدهند.

فرید (نام مستعار) حدود یک سال پس پیش وارد ترکیه شد، می‌گوید از میدان آزادی تهران با پانزده نفر دیگر در یک موتر (خودرو) آن‌ها را به مناطق مرزی در شهر ماکو بردند. قاچاق‌برها از مغاره‌ها و آغل‌ها به عنوان خوابگاه و محل اقامت موقت برای آن‌ها استفاده می‌کردند.

او گفت: «مثل حیوان غذا می‌دادند. چیزی که قاچاق‌بر گفته بود اتفاق نیافتاد. شانزده روز ماندیم. از مرکز ماکو ما را لب مرز ترکیه بردند که طویله‌واری بود. ۴۵ نفر دیگر هم بودند. مجموعا ۶۵ نفر شدیم. پنج روز بودیم؛ بعد ما را راه‌بلدهایی که کار قاچاق می‌کنند حرکت دادند. رفتارشان خشن‌تر از چیزی بود که فکر کنیم. گفت دو ساعت پیاده‌روی دارد ولی ۷ روز پیاده‌روی کردیم.»

«گیم‌زدن» که معنای فارسی آن بازی‌کردن است، اصطلاحی‌ست که در میان قاچاق‌برهای انسان و پناهجویانی که مشتری آن‌ها هستند کاربرد وسیعی دارد. البته بعضی از حرکات و کارهایی که پناهجویان با هدایت و نظر قاچاق‌چی‌ها به اجرا در می‌آورند بی‌شباهت به تعدادی از بازی‌های کامپیوتری نیست.

او افزود: «وارد مرز شدیم دوربین‌های امنیتی جاسازی شده بود. [همچنین] یک سیم باریک [کشیده شده بود] که چشم بسیار بسختی می‌دید. پای بچه‌ها که بند شد [به آن خورد]، پلیس خبر شد؛ و گیم‌زدن نتوانستیم. چهار گیم زدیم (چهار بار تلاش کردیم) . بعد هوا خراب بود و گیم پنجم، ما (توانستیم) از مرز طرف ترکیه رد شویم. از دیوار چهارمتری و سرش سیم خاردار باید بسیار محکم خود را بیاندازی [آنطرف]. راه بلدها بالا شدند با قیچی آهنی، سیم را قطع کردند. تنها بیست نفر رد شدیم. پلیس خبر شد و خیلی از پشت ما دوید. فیر(تیراندازی) هوایی کردند ایستاد نشدیم. قاچاق‌برها گفته بودند در هر صورت فرار کنیم. سه شبانه‌روز هم بعد از آن پیاده‌روی کردیم.»

فرید یک سال پیش با شش دوست‌اش که از آغاز همسفر او بودند توانستند خود را به ترکیه برسانند. او هنوز در ترکیه اقامت دارد. اما در این یک‌سال اخیر به شمار آن‌هایی که افغانستان را ترک کردند افزوده شده‌است. اگرچه طالبان می‌گوید عده‌ای برگشته‌اند.

در حالی که مقام‌های طالبان تا حالا بارها از مردم خواسته‌اند در افغانستان بمانند و آن‌هایی که خارج شدند هم برگردند.

دفتر هماهنگ‌کننده امور بشردوستانه سازمان ملل گفته است ۸.۲ ملیون شهروند افغانستان در کشورهای مختلف جهان مهاجرند. همچنان از ۲۰۲۱ تا به حال بیش از ۱.۶ ملیون نفر افغانستان را تنها به مقصد ایران و پاکستان ترک کرده‌اند. بخش بزرگی از آن‌هایی که ایران می‌روند مسیری را در نظر دارند که فرید رفته‌است.

«ارتش و ژاندارمری ترکیه لت و کوب می‌کنند و با کارد و چاقو می‌زنند»

پناهچویان می‌گویند: «ارتش و پلیس ژاندارمری ترکیه لت و کوب می‌کنند و با کارد و چاقو می‌زنند».

اخیرا ورود از خاک ایران به ترکیه به مراتب دشوارتر از پیش قبل شده‌است.

پناهجویان می‌گویند نیروهای ارتش و پلیس ژاندارمری ترکیه متوسل به خشونت علیه پناهجویان می‌شوند. تا به حال ده‌ها عکس و ویدیو به دست بی‌بی‌سی فارسی رسیده که سر و صورت و بدن خونین و شکنجه‌شده پناهجویانی از افغانستان در حوالی مرز ایران با ترکیه را نشان می‌دهند.

رویدادها اکثرا بین ماه خرداد/جوزا و تیر/سرطان و یکی دو مورد در مرداد /اسد رخ داده‌اند. بی‌بی‌سی فارسی در این مدت با هفت نفر از افغانستان که شاهد یا قربانی این برخوردها بوده‌اند صحبت کرده‌است.

عارف ( نام مستعار) یک و نیم ماه پیش برای آخرین بار تلاش کرد از طریق مرز چالدران وارد خاک ترکیه شود.

او گفت: «رفتیم لب مرز، از آن‌جا خیلی‌ها موفق می‌شوند خودشان را از روی سیم خاردار بیاندازند اون بر. خیلی‌ها هم برمی‌گردند. از شصت هفتاد نفر ما بیست و یک نفر موفق شدند. کسانی که با من بودند، دیدم رفتند ترکیه. بعد مامورهای ترکیه کتک زده بودند و گوشی‌هایشان را شکسته بودند. با نوک چاقو زده بودند.»

به گفته او برخی «به حدی کتک خورده بودند که نمی‌توانستند راه بروند. یک نفر را می‌خواباندند روی زمین و دوازده نفر [از نیروهای مرزبانی ترکیه] می‌ایستادند و به نوبت کتک می‌زدند.»

برخی پناهجویان پس از چندبار تلاش که از سوی پلیس ترکیه برگشت داده شدند، از رفتن منصرف شده و برگشته‌اند به ایران تا همانجا به کار و زندگی ادامه دهند.

او گفت: «چنین برخوردهای وحشیانه‌ای را که شنیدم و به چشمم آن بنده خداها را دیدم، اصلا دلم نشد که خودم را در چنین خطری بیاندازم. و این که چند درصد موفقیت است. خیلی مجبورتر از چیزی بودم که بر می‌گشتم ولی نتوانستم چنین کاری کنم. به هر سختی می‌خواستم بروم نشد. هشت شب تلاش کردم. روز اول هم چنین آدم‌هایی را دیدم که کتک خورده بودند و پاهایشان را شکسته بودند.»

عارف چند ویدیو که آن روز برداشته بود را به بی‌بی‌سی فارسی فرستاد.

فرد دیگری هم که با این صحنه مواجه شده بود و از آن عکس و فیلم گرفته بود، نه تنها دیگر تلاشی برای ورود به ترکیه نکرده که در ایران هم نمانده و به کابل بازگشته است.

او به بی‌بی‌سی فارسی گفت که «۱۸۰ نفر گیم زده بودند» و او با دوستانش در آخر جمعیت بودند. کسانی که از مرز گذشتند بلافاصله به کمین نیروهای ترکیه خوردند. او تصویرهای آن‌ها را با سر و صورت و پاهای خون‌آلود به بی‌بی‌سی فرستاد که دیده می‌شود بسیار شدید مورد خشونت قرار گرفته‌اند.

اما محمود، خودش از جمله کسانی بوده که می‌گوید در جریان ورود قاچاقی به خاک ترکیه به دست نیروهای مرزی این کشور افتاده است.

او می‌گوید: «می‌خواستم از مرز غیر قانونی وارد ترکیه شویم که با پلیس ترکیه مواجه شدیم. پلیس ترکیه بسیار به ظالمیت (بی‌رحمی) ما را لت و کوب کرد... رفیق‌های ما، حتی خودم دست و پایم شکسته، رفیق‌های دیگرمان به چشم‌شان با مشت زده شده. به داخل گوش‌شان با مرمی فیر شده که از شدت صدای مرمی فیرشدگی کر شده‌اند.»

این صحبت‌ها هم پشت یکی از ویدیوهایی ضبط شده که به بی‌بی‌سی فارسی فرستاده شده است. در این ویدیو هم پناهجوهایی دیده می‌شوند که پیراهن‌هایشان را از تن‌شان در آورده‌اند و روی بدن آنها زخم‌های لت و کوب است.

او می‌گوید: «این اندیوال‌های (رفقای) ما امشب رفتند در گیم. [نیروهای مرزبانی] به اندازه‌ای لت کردند که حتی یک تعداد اندیول‌های ما از جایشان برخاستن نمی‌توانند. با پیپ (شلاق)، حتی آهن‌های پنج میلی این‌ها را لت کردند. از جا برخاستن نمی‌توانند. این حالت ما افغان‎‌هاست سر مرز ترکیه... این پلیس‌های ترکیه... مرز ماکو...تاریخ چهار سرطان.»

فرشاد (نام مستعار) در کلیپ صوتی که به بی‌بی‌سی فرستاده می‌گوید: «اول از ما فیلم و عکس گرفتند که سالم سالم بودیم. باز با کمربند زدند. باز با چوب زدند. باز سگ آوردن ده جان ما. باز دوباره سوته‌کاری (کتک‌کاری) کردند. باز سنگسار ما کردند. یعنی ده پانزده تا سرباز رو به رو ما شش نفر جلو دومتری، با سنگ می‌زدند آغا، سه نفرمان کله‌شان از سنگ شکسته».

یکی دیگر از آن‌ها هم که مستقیم با بی‌بی‌سی صحبت کرد، از مرز بایزید تلاش کرده وارد ترکیه شود و تجربه‌ای متفاوتی با بقیه ندارد.

او گفت: «در بیست و سه روز چهاربار گیم زدیم و هربار دست پلیس ترکیه افتادیم. گیم آخر پلیس ژاندارمری ما را از نزدیکی‌های شهر وان گرفت و داخل یک سالن انداخت. آن جا لت وکوب مان کردند ولی زیا د نه. شام ما را به دست نیروی مرزی دادند. یک پاسگاه بود، افراد پاسگاه گفتند روی‌تان را به سوی دیوار بگیرید. با میل سلاح چهار پنج ساعت لت مان کردند. دست‌های ما را از عقب می‌بستتند ومی‌انداختند جلو سگ‌هایشان. با زنجیر، با دنده و با میل سلاح می‌زدند. هر لحظه که آن‌ها چه کارهایی می‌کردند، از خدا مرگ می‌طلبیدیم که چه قسم خودمان را خلاص کنیم».

جیندار اوکار، وکیل مدافعی است که در ترکیه با پناهجویان کار می‌کند. او در گفتگو با بی‌بی‌سی فارسی از چندین مورد برخوردهای خشونت‌آمیز نیروهای امنیتی ترکیه با پناهجویان از سال ۲۰۱۴ به این‌طرف یاد کرد. آقای جیندار هم تایید می‌کند که در شکایت‌های موکلانش با چنین قضایایی مواجه شده‌ است.

او گفت: «مرز وان راه اصلی ورود کسانی است که از کشورهای شرقی مثل ایران، افغانستان و پاکستان می‌آیند و وارد شرق ترکیه و کشورهای اروپایی می‌شوند. می‌توانیم بگوییم که تلاش‌ها برای عقب‌راندن افزایش یافته است. اظهارات موکلان ما این را تایید می‌کند. معلوم است که عقب‌راندن، توام با حمله فیزیکی، لت و کوب و شکنجه است. خصوصا ویدیویی که اخیرا نشر شد آن را تایید می‌کند. متاسفانه ما شاهد افزایش نقض حقوق پناهجوها هستیم و اتهامش هم بر مقام‌های امنیتی است. پناهجوها متحمل خشونت نیروهای امنیتی شده‌اند.»

پاسخ‌ ترکیه: تحقیق می‌کنیم

بی‌بی‌سی فارسی چند بار با وزارت داخله ترکیه در این باره گرفته است.

آخرین پاسخ وزارت کشور ترکیه این بود: «این قطعا در خاک ترکیه اتفاق نیافتاده‌ است. ما بخشی را که اتهام اتفاق در آن وجود دارد را جستجو کردیم و این به طور یقین در خاک ما رخ نداده‌ است. چیزی در مورد ارتش هم وجود ندارد. ممکن نیست ما با مردم با این شیوه برخورد کنیم.»

مدتی بعد از پاسخ وزارت داخله ترکیه، ویدیویی در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد که شماری، که لباس ارتش ترکیه به تن دارند در جایی شبیه به یک مقر نظامی دو پناهجو را برهنه کرده و شکنجه می‌کنند. ظاهرا این پناهجوها از افغانستان هستند.

در ویدیو دیده می‌شود که یکی از آن‌هایی که لباس ارتش ترکیه دارد، دو بار پایش را روی گردن پناهجوی برهنه‌ای که به رو خوابانده شده، می‌گذارد و برای چند ثانیه روی او می‌ایستد. دیگری هم با چیزی شبیه میله به سرش می‌زند.

مسئولیت محافظت از مرزهای ترکیه به دوش ارتش این کشور است.

بی‌بی‌سی فارسی در رابطه به این ویدیو از وزارت دفاع ترکیه پرسید. وزارت دفاع ترکیه گفت در مورد آن تحقیق خواهد کرد.

اخیرا آدم‌ربایی و اخاذی هم یکی از مشکلات دیگریست که پناهجوها در مسیر ایران-ترکیه با آن مواجه هستند. بی‌بی‌سی چندی پیش در این باره مستندی منتشر کرد که نشان می‌دهد آدم‌ربایان در مسیرهای قاچاق، در مرز ایران و ترکیه پناهجویان را گروگان می‌گیرند و به شکل خشن خشونت‌آمیز شکنجه می‌کنند. از آن‌ها فیلم می‌گیرند و می‌فرستند به خانواده‌هایشان که در بدل رهاییشان پول دریافت کنند.

اخیرا ویدیوهای دیگری از بعضی از کمپ‌های پناهجویی که شهروندان افغانستان در آن‌ها حضور دارند به بی‌بی‌سی فارسی فرستاده شده که نشان می‌دهد آن‌هایی که موفق می‌شوند خودشان را به اردوگاه‌ها برسانند هم کار ساده‌ای ندارند. آن‌ها شکایت دارند که متحمل سرما و گرما می‌شوند و در مکان‌های سرباز نگه داری می‌شوند، یا این‌که غذا و آب کافی ندارند.