پشت جبهه جنگ ایران؛ آمریکا از کدام پایگاه‌های اروپا استفاده کرد؟

حادثه امنیتی اخیر در اطراف پایگاه فرفورد بریتانیا، که در جریان جنگ اخیر میزبان بمب‌افکن‌های آمریکایی برای حمله به ایران بود، بار دیگر توجه‌ها را به نقش پایگاه‌های هوایی اروپا در این جنگ جلب کرده است.

پلیس ضدتروریسم بریتانیا می‌گوید یک مرد دوتابعیتی ایرانی-بریتانیایی را در ارتباط با این حادثه بازداشت کرده است. پیش تر اندی برنام، نخست‌وزیر بریتانیا، گفته بود «نشانه‌های قوی» وجود دارد که ایران در این حادثه نقش داشته است. ایران هرگونه دخالت در این ماجرا را رد کرده است.

پنج مرد بریتانیایی ۲۳ تا ۲۵ ساله بامداد ۲۷ سپتامبر، پس از گزارش حضور سه خودروی مشکوک در نزدیکی پایگاه فرفورد، به ظن جرایم مرتبط با مواد منفجره و «تدارک اقدام تروریستی» بازداشت شدند. همه آنها یک روز بعد به وثیقه آزاد شدند. پلیس می‌گوید در خودروها مقداری بنزین پیدا شده، اما وسیله انفجاری کشف نشده است. همچنین مشخص شده است که یکی از این افراد پیش از بازداشت با شماره اضطراری پلیس تماس گرفته بود.

اهمیت پایگاه فرفورد در این است که از ابتدای جنگ اخیر، به پایگاهی تبدیل شد که در عملیات مستقیم آمریکا به خاک ایران مورد استفاده قرار گرفت. سپاه پاسداران نیز در ماه ژوئیه به طور مشخص از فرفورد نام برد و هشدار داد پایگاه‌هایی که برای بمباران ایران استفاده شوند «هدف مشروع» خواهند بود.

نقش پایگاه‌های هوایی اروپایی در جنگ ایران یکسان نبود. تعدادی از آن‌ها از جمله لاژس در پرتغال، رامشتاین در آلمان و سودا در یونان، بیشتر بخشی از شبکه پشتیبانی آمریکا بودند که در انتقال جنگنده، سوخت‌رسانی، تعمیرات و تدارکات نقش داشتند. برخی کشورها مانند اسپانیا، فرانسه و ایتالیا نیز برای استفاده رزمی آمریکا از خاک و پایگاه‌هایشان محدودیت‌هایی تعیین کردند که در مواردی به تنش و اختلاف با واشنگتن منجر شد.

بر اساس برآورد «مرکز مطالعات شرقی» در لهستان، دارایی‌هایی که از اروپا به خاورمیانه منتقل شدند حدود یک‌پنجم کل نیروهای آمریکا در منطقه را تشکیل می‌دادند، هرچند بخش عمده نیروها مستقیما از خود آمریکا اعزام شد. اروپا همچنین در جریان جنگ به یکی از مراکز اصلی پشتیبانی و سوخت‌رسانی هوایی عملیات آمریکا تبدیل شد.

بریتانیا؛ پایگاه حملات آمریکا به ایران

پایگاه فرفورد از نخستین روزهای جنگ نقشی مهم در عملیات آمریکا علیه ایران پیدا کرد. از ۶ مارس، بمب‌افکن‌های بی-۱بی لنسر آمریکا در این پایگاه در منطقه گلاسترشر مستقر شدند و از آنجا برای حمله به اهداف موشکی در ایران به پرواز درآمدند. بی-۵۲ها نیز از ۹ مارس به آنها پیوستند. بر پایه داده‌های پروازی و منابع متن‌باز، تا ۱۳ مارس شمار بمب‌افکن‌ها در فرفورد به ۱۸ فروند، شامل ۱۲ بی-۱بی و شش بی-۵۲، رسیده بود.

این استقرار بخشی از عملیات «خشم حماسی» بود که آمریکا در ۲۸ فوریه آغاز کرد. ژنرال دن کین، رئیس ستاد مشترک نیروهای مسلح آمریکا، گفت بیش از صد هواگرد (از جنگنده و بمب‌افکن تا سوخت‌رسان و هواگردهای جنگ الکترونیک) در یک موج هماهنگ به کار گرفته شدند و در ۲۴ ساعت نخست بیش از هزار هدف، از مراکز فرماندهی و سایت‌های موشک بالستیک گرفته تا زیرساخت‌های اطلاعاتی و نیروی دریایی ایران، هدف قرار گرفتند. بمب‌افکن‌های بی-۲ نیز در آغاز جنگ ماموریتی رفت‌وبرگشت ۳۷ ساعته را از خاک قاره‌ای آمریکا انجام دادند.

بریتانیا در ساعات ابتدایی جنگ تاکید داشت که در حملات اولیه مشارکت نکرده است. اما شامگاه اول مارس، کی‌یر استارمر، نخست‌وزیر وقت، اعلام کرد لندن با درخواست واشنگتن برای استفاده از پایگاه‌های بریتانیا به منظور نابودی موشک‌ها و پرتابگرهای ایران موافقت کرده است.

دولت بریتانیا این مجوز را اقدامی محدود و «دفاعی» در چارچوب دفاع جمعی از متحدان و اتباع بریتانیایی توصیف کرد؛ تعریفی که با توجه به انجام حملات در داخل خاک ایران محل بحث حقوقی قرار گرفت. لندن در ۲۰ مارس تایید کرد که این مجوز حمله به سایت‌ها و توان موشکی را که کشتی‌ها در تنگه هرمز را هدف می‌گیرند نیز در بر می‌گیرد.

فرفورد در میان پایگاه‌های واقع در اروپا، روشن‌ترین نمونه‌ای است که بمب‌افکن‌های آمریکایی از آن مستقیما برای حمله به اهداف داخل ایران به پرواز درآمدند. دیگر پایگاه‌های بریتانیا عمدتا بخشی از شبکه انتقال و پشتیبانی نیروهای آمریکا بودند.

بنا بر گزارش‌ها پایگاه فرفورد همچنان میزبان حدود دوازده بمب‌افکن بی-۱بی آمریکاست، اما هواپیماهای بی-۵۲ پیش‌تر این پایگاه را ترک کرده‌ بودند. ارتش آمریکا شمار بمب‌افکن‌های مستقر در این پایگاه را رسما اعلام نکرده و این رقم بر اساس منابع متن‌باز و ردیابی پروازها به دست آمده است.

بر اساس برآورد «مرکز مطالعات شرقی» در ورشو، حدود ۳۰ جنگنده اف-۳۵ و ۳۶ اف-۱۵ از بریتانیا به اسرائیل و اردن منتقل شدند و پایگاه‌هایی مانند لیکِنهیث و ولفورد در استقرار، انتقال و تقویت نیروها نقش داشتند.

دولت بریتانیا تاکید کرده است که پایگاه‌هایش در قبرس، از جمله آکروتیری، برای عملیات تهاجمی یا حملات آمریکا به ایران مورد استفاده قرار نمی‌گیرند. پایگاه آکروتیری در ۲ مارس هدف حمله پهپادی قرار گرفت که خسارت محدودی به جا گذاشت. وزارت دفاع بریتانیا بعدا اعلام کرد این پهپاد از ایران پرتاب نشده و احتمالا از لبنان یا عراق به پرواز درآمده است.

پرتغال، فرانسه و اسپانیا؛ سه پاسخ متفاوت به واشنگتن

پرتغال؛ پایگاه لاژس

حتی پیش از آغاز جنگ، رفت‌وآمد هواپیماهای نظامی آمریکا در پایگاه لاژس در جزایر آزور افزایش یافته بود. دولت پرتغال می‌گفت استفاده آمریکا از این پایگاه در شرایط عادی در چارچوب توافق دوجانبه سال ۱۹۵۱ انجام می‌شود، اما با آغاز جنگ، پروازهای مرتبط با عملیات نظامی به مجوز جداگانه لیسبون نیاز داشت.

تا ۷ آوریل، پرتغال ۷۶ فرود هواپیماهای نظامی آمریکا در لاژس و ۲۵ مورد عبور از حریم هوایی این کشور را در ارتباط با جنگ تایید کرده بود. دولت لوئیس مونته‌نگرو،‌ نخست‌وزیر پرتغال، اعلام کرد این مجوزها تنها برای ماموریت‌هایی صادر شده که «دفاعی»، ضروری و متناسب باشند و تاکید کرد که استفاده از تسهیلات پرتغال برای حمله به زیرساخت‌های غیرنظامی ایران مجاز نیست. وزیر خارجه پرتغال همچنین تایید کرد که لیسبون برخی درخواست‌های واشنگتن را نپذیرفته است.

لاژس در عمل یکی از نقاط مهم ترانزیت و پشتیبانی عملیات آمریکا بود، اما شواهد علنی نشان نمی‌دهد که از این پایگاه حمله مستقیمی به خاک ایران انجام شده باشد.

فرانسه؛ پایگاه‌های ایستر و آوُر

پاریس راه میانه‌ای در پیش گرفت و میان پشتیبانی از نیروهای آمریکا و مشارکت در جنگ تمایز قائل شد. ستاد ارتش فرانسه در ۵ مارس اعلام کرد هواپیماهای پشتیبانی آمریکا می‌توانند به طور موقت از پایگاه‌های فرانسه استفاده کنند، مشروط بر اینکه «به هیچ شکلی» در عملیات علیه ایران مشارکت نداشته باشند. روزنامه لوموند بعدا گزارش داد هواپیماهای ترابری سی-۱۷ و سوخت‌رسان کی‌سی-۱۳۵ در پایگاه‌های ایستر و آوُر مستقر شده‌اند، اما این مجوز شامل هواپیماهای رزمی نمی‌شد.

این محدودیت‌ها در اواخر مارس آشکارتر شد؛ زمانی که پاریس با استفاده اسرائیل از حریم هوایی فرانسه برای انتقال تسلیحات آمریکایی مرتبط با جنگ ایران مخالفت کرد. با این حال، فرانسه ممنوعیت کلی برای پروازهای نظامی وضع نکرده بود و درخواست‌ها را موردبه‌مورد بررسی می‌کرد.

اسپانیا؛ پایگاه‌های مورون و روتا

مادرید یکی از صریح‌ترین مواضع را در برابر استفاده رزمی آمریکا از پایگاه‌های اروپایی گرفت. وزیر خارجه این کشور اعلام کرد پایگاه‌های مورون و روتا، با وجود استقرار نیروهای آمریکایی، تحت حاکمیت اسپانیا هستند و اجازه استفاده از آنها برای حمله به ایران داده نخواهد شد. پس از این تصمیم، ۱۵ هواپیمای نظامی آمریکا، عمدتا سوخت‌رسان‌های کی‌سی-۱۳۵، این پایگاه‌ها را ترک کردند و دست‌کم هفت فروند از آنها به پایگاه رامشتاین در آلمان منتقل شدند.

تصمیم مادرید به سرعت به تنشی سیاسی با واشنگتن تبدیل شد. دونالد ترامپ اسپانیا را به قطع کامل تجارت با آمریکا تهدید کرد و این اختلاف را به مناقشه پیشین دو کشور بر سر هزینه‌های دفاعی ناتو گره زد. به این ترتیب، اسپانیا به یکی از روشن‌ترین نمونه‌های مخالفت یک متحد اروپایی با استفاده از خاک خود برای حمله به ایران تبدیل شد.

آلمان، ایتالیا و یونان؛ پشتیبانی بدون اعلام ورود به جنگ

آلمان؛ پایگاه‌های رامشتاین و اشپانگدالم

آلمان اعلام کرد در جنگ مشارکت نخواهد کرد، اما همزمان مانع استفاده آمریکا از پایگاه‌هایش نشد. فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان، حدود دو هفته پس از آغاز جنگ گفت عملیات علیه ایران ماموریت ناتو نیست و افزود آمریکا و اسرائیل نیز پیش از آغاز جنگ، با برلین در این‌باره مشورت نکرده بودند.

با این حال، فعالیت آمریکا در پایگاه رامشتاین ادامه یافت. دولت آلمان گفت استفاده نیروهای آمریکایی از این پایگاه در چارچوب توافق‌های موجود درباره استقرار نیروها انجام می‌شود و نشانه‌ای در دست ندارد که واشنگتن این توافق‌ها را نقض کرده باشد. این موضع در داخل آلمان بحث‌هایی را درباره مسئولیت احتمالی برلین در قبال عملیاتی برانگیخت که مشروعیت حقوقی آن مورد مناقشه بود.

رامشتاین در عمل به یکی از مراکز مهم جابه‌جایی و پشتیبانی تبدیل شد؛ از جمله شماری از هواپیماهای سوخت‌رسان آمریکایی که پس از محدودیت‌های اسپانیا آن کشور را ترک کردند، به این پایگاه منتقل شدند. مرکز مطالعات شرقی «بسیار محتمل» می‌داند که بخشی از مهمات هدایت‌شونده آمریکا از ذخایر رامشتاین تامین شده باشد، هرچند این موضوع رسما تایید نشده است.

جنگنده‌های اف-۱۶ «وایلد ویزل» مستقر در پایگاه اشپانگدالم آلمان نیز پیش از مشارکت در عملیات سرکوب پدافند هوایی ایران به خاورمیانه منتقل شدند.

ایتالیا؛ پایگاه‌های آویانو و سیگونلا

رم نیز کوشید میان پشتیبانی از نیروهای آمریکا و مشارکت مستقیم در جنگ مرز روشنی ترسیم کند. جنگنده‌های اف-۱۶ مستقر در پایگاه آویانو پیش از آغاز جنگ به خاورمیانه منتقل شدند، اما دولت جورجا ملونی، نخست‌وزیر ایتالیا، تاکید کرد که استفاده از پایگاه‌های این کشور تنها برای فعالیت‌های فنی، لجستیکی و غیررزمی مجاز است.

این محدودیت در ۲۷ مارس آشکارتر شد؛ زمانی که رم اجازه نداد شماری از هواپیماهای نظامی آمریکا در پایگاه سیگونلا فرود بیایند. به گزارش رویترز، واشنگتن مجوز قبلی دولت ایتالیا را درخواست نکرده و فرماندهی نظامی این کشور نیز مطابق ترتیبات حاکم بر استفاده از پایگاه مورد مشورت قرار نگرفته بود.

نقش پایگاه‌های ایتالیا بار دیگر در ماه ژوئن جنجال‌برانگیز شد. مارک روته، دبیرکل ناتو، گفت حدود ۵۰۰ هواپیمای آمریکایی از پایگاه‌های ایتالیا برای پشتیبانی از عملیات «خشم حماسی» به پرواز درآمده‌اند. وزیر دفاع ایتالیا در واکنش گفت رم تنها مجوز فعالیت‌های فنی، لجستیکی و غیررزمی را صادر کرده و درخواست‌های خارج از این چارچوب را نپذیرفته است.

یونان؛‌ پایگاه سودا

این پایگاه که در جزیره کرت واقع شده عمدتا نقشی دریایی و لجستیکی داشت. ناو هواپیمابر یواس‌اس جرالد آر. فورد پیش از حرکت به سوی منطقه برای دریافت تدارکات در سودا توقف کرد و پس از وقوع آتش‌سوزی در جریان استقرار عملیاتی نیز قرار بود برای توقف موقت به این پایگاه بازگردد.

استفاده از سودا در داخل یونان بدون مخالفت نبود و گروهی از مخالفان در جزیره کرت تظاهرات کردند. همزمان، تدابیر امنیتی در اطراف سودا افزایش یافت.

در پرونده‌ای جداگانه، مقام‌های یونانی تحقیق درباره فردی مظنون به جاسوسی از پایگاه و ارتباط احتمالی او با فردی در ایران را آغاز کردند؛ اما گفتند که تا زمان اعلام نتیجه رسمی، دلیلی برای نسبت دادن این فعالیت‌ها به دولت ایران نیست.

رومانی و بلغارستان؛ گسترش شبکه پشتیبانی به شرق اروپا

رومانی

بخارست در ۱۱ مارس با درخواست آمریکا برای استقرار هواپیماهای سوخت‌رسان، تجهیزات نظارتی و سامانه‌های ارتباط ماهواره‌ای مرتبط با عملیات ایران موافقت کرد. نیکوشور دان، رئیس‌جمهور رومانی، در آن زمان بر ماهیت «دفاعی» این تجهیزات تاکید کرد. این تصمیم پس از تایید شورای عالی دفاع به تصویب پارلمان رسید و با مخالفت احزاب راست افراطی روبه‌رو شد.

با این حال، محل دقیق استقرار هواپیماهای سوخت‌رسان به طور رسمی اعلام نشد. نام پایگاه میهایل کوگالنیچانو در گزارش‌ها به دلیل حضور نیروهای آمریکایی مطرح شده است، اما شواهد کافی برای نسبت دادن این ماموریت به این پایگاه وجود ندارد. تجهیزات ارتباطی نیز با سامانه دفاع موشکی دوسلو مرتبط بوده‌اند.

بلغارستان؛ پایگاه بزمِر

نقش بلغارستان چند ماه پس از آغاز جنگ پررنگ‌تر شد. پارلمان این کشور در ۲۲ ژوئیه با استقرار موقت حداکثر هشت هواپیمای سوخت‌رسان کی‌سی-۱۳۵ و ۲۵۰ نیروی آمریکایی در پایگاه بزمر موافقت کرد. صوفیه تاکید کرد که از خاک بلغارستان حمله مستقیمی به ایران انجام نخواهد شد و این استقرار ماهیتی پشتیبانی و لجستیکی دارد.

در عمل، دو هواپیمای کی‌سی-۱۳۵ در ۳۱ ژوئیه وارد بزمر شدند. استقرار آنها با اعتراض شماری از ساکنان منطقه و اعتراض دیپلماتیک ایران همراه شد. این دو هواپیما در ۲۱ اوت، چند هفته زودتر از موعد پیش‌بینی‌شده، بلغارستان را ترک کردند. مقام‌های بلغارستان پس از پایان استقرار گفتند این هواپیماها به سمت جنوب پرواز نکرده‌اند و ماموریت‌هایشان به پروازهای آموزشی و رزمایشی در کشورهای عضو ناتو محدود بوده است.

ترکیه؛ پایگاه اینجرلیک

ترکیه، با وجود میزبانی از نیروهای آمریکایی در پایگاه اینجرلیک، اعلام کرد که این پایگاه در حملات آمریکا به ایران مورد استفاده قرار نگرفته است. رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، نیز حملات آمریکا و اسرائیل را محکوم کرد.

نقش ترکیه در جریان جنگ بیشتر بر حفاظت از حریم هوایی خود و تقویت دفاع هوایی متمرکز بود. پس از رهگیری موشک‌هایی که به گفته آنکارا از ایران شلیک شدند و به سوی حریم هوایی ترکیه در حرکت بودند، تدابیر دفاع هوایی در جنوب این کشور تقویت شد. اینجرلیک در آدانا و در بخش آسیایی ترکیه واقع شده و در تعریف جغرافیایی دقیق، پایگاهی در اروپا محسوب نمی‌شود.