بلا چاو؛ سفر شگفت‌انگیز ترانه‌ای اعتراضی

دوازده اکتبر سال ۲۰۲۰ وقتی  اعضای گروه راست افراطی کاسا‌پاندا برای پاسخ‌گویی به اتهاماتشان در مقابل دادگاهی در شهر باری ایتالیا قرار گرفت، فعالین سیاسی ضد فاشیسم بیرون دادگاه آهنگی را اجرا می‌کردند که نه فقط در ایتالیا و اروپا بلکه در بسیاری نقاط دیگر جهان، از ایران و لبنان تا سریلانکا، به نمادی برای مقاومت در برابر حکومت‌ها بدل شده است. «بدرود ای زیبا» (bella ciao در ایتالیایی)، سرودی اعتراضی است که در تاریخ ۱۰۰ ساله خود مرزهای سیاسی را در نوردیده و با تاریخی شگفت‌انگیز از اعتراض، گره خورده است. 

ریشه‌های تاریخی 

مورخان و مردم شناسان توافقی بر سر ریشه‌های تاریخی «بدرود ای زیبا» ندارند. بر اساس یک روایت، ریشه‌های تاریخی این ترانه به اوایل قرن بیستم در دره پو ایتالیا بازمی‌گردد. در آن زمان دره پو مرکز تولید برنج در ایتالیا و جنوب اروپا بود. شرایط کار برای زنان شالیکاری که در زبان ایتالیایی به مودینا Modina شهرت داشتند، بسیار بد بود و دستمزد بسیار پایین. آلودگی محیط کار و بدرفتاری کارفرما شرایطی را به وجود آورده بود که دره پو شاهد شورش‌های کارگری بسیاری بود. در این فضا سرودی محلی متولد شد که از رنج روزمره این زنان می‌گوید. زنان برنج کار هنگام کار این سرود را با این مقطع زمزمه می‌کردند: 

هر صبح از خواب برمی‌خیزم 

آه ای زیبا، بدرود، بدرود، بدرود

باید به شالیزار بروم

در میان پشه‌ها و حشرات

آه ای زیبا، بدرود، بدرود 

کاری جان‌فرساست آنچه باید بکنم

زنان مزارع برنج مجبور به انجام سخت‌ترین و طاقت‌فرسا‌ترین کارها در صنعت برنج بودند؛ پاک کردن دسته‌های شالی در حالی که تا زانو در آب آلوده بودند و کندن علف‌های هرز.

برخی دیگر از مردم‌شناسان ریشه‌های این آهنگ فولک را قدیمی‌تر از این می‌دانند و زمان سروده شدن آن را تا اوسط قرن نوزدهم عقب می‌برند. هرچند اولین نسخه نوشته شده آن مربوط به سال ۱۹۰۶ است. 

با وجود این دیدگاه غالب که ترانه فولک «بدرود ای زیبا» را محصول مبارزه زنان شالیکار برای آزادی می‌دانند، مورخانی هم هستند که این ترانه را ملهم از آهنگی شاد برای کودکان در گویش منطقه کوهستانی ترنتینو در شمال ایتالیا می‌دانند. کسانی مثل روبرتو لیدی، مردم نگار سرشناس حوزه موسیقی، معتقدند خود این ترانه کودکانه از سرود فولک قدیمی دیگری نشات می‌گیرد که داستان زنی را روایت می‌کند که در نبود معشوقش آرزوی مرگ می‌کند. 

سال ۲۰۰۶،  با کشف یک بایگانی قدیمی از موسیقی یهودیان شرق اروپا، پیچیدگی‌های ریشه تاریخی «بدرود ای زیبا» باز هم بیشتر شد. در این بایگانی، ملودی از یک آهنگ ساز و نوازنده یهودی به نام میشکا زیوگانف وجود دارد که مربوط به سال ۱۹۱۹ است و شباهتی انکارناپذیر با ملودی شناخته شده «بدرود ای زیبا» دارد. معلوم نیست که در آن زمان چطور این ترانه مردمی مسافتی بین ایتالیا تا شرق اروپا را طی کرده است.

صدای مقاومت علیه فاشیسم

با وجود ریشه‌های تاریخی پیچیده، شهرت جهانی «بدرود ای زیبا» به جنبش مقاومت ضد فاشیسم ایتالیا ملقب به پارتیزان‌ها در جنگ جهانی دوم باز می‌گردد. در این دوره پارتیزان‌های ایتالیایی که عمدتا از کمونیست‌ها بودند، همزمان با حکومت فاشیستی موسولینی و تهاجم آلمان نازی می‌جنگیدند. در فاصله سال‌های ۱۹۴۳ تا ۴۵ پارتیزان‌های ایتالیایی با تغییر ترانه این آهنگ، آن را تبدیل به نمادی برای مبارزه با حکومت‌های موسیلینی و هیتلر کردند. نسخه جدید ترانه با این مقطع آغاز می‌شود:

یک روز صبح از خواب برخاستم

بدرود ای زیبا، بدرود ای زیبا، بدرود، بدرود 

یک روز صبح از خواب برخاستم

و مهاجم را در مقابل خود دیدم

آه ای پارتیزان، مرا با خود ببر

چرا که مرگ را می‌بینم که به سویم می‌آید

هر چند بسیاری «بدرود ای زیبا» را به گروه‌های مقاومت ضد فاشیسم در ایتالیا مربوط می‌دانند اما نسخه ضبط شده‌ای از این سرود در بایگانی‌های به دست آمده از جنگ دوم جهانی وجود ندارد. اولین نسخه رسمی ضبط شده از این سرود مقاومت مربوط به بازیگر و خواننده مشهور ایتالیایی فرانسوی، ایو مونتان است که سال ۱۹۶۳ ضبط شده و یک سال بعد با اجرای گروه ایل نوو کانزونیره ایتالیانو (Il Nuovo Canzoniere Italiano) در فستیوال دل دو موندی در شهر اسپولتوی ایتالیا به شهرت جهانی رسید. نکته جالب این اجرا ترکیب هر دو نسخه زنان شالیکار و روایت پارتیزان‌ها از این سرود است. 

با وجود این تاخیر در ضبط و تردید شمار قابل توجهی از مورخان موسیقی در ایتالیا، «بدرود ای زیبا» اکنون به عنوان سرود رسمی مقاومت در مقابل تمام اشکال فعلی و تاریخی فاشیسم شناخته می‌شود و نه تنها در مراسم گروه‌های کمونیست اجرا می‌شود، بلکه سوسیالیست‌های میانه، کاتولیک‌ها و لیبرال‌ها هم در مراسم مختلف از نسخه‌های مختلف این سرود استفاده می‌کنند. تنها نیروهای متمایل به فاشیسم و راست افراطی در ایتالیا هستند که میانه‌ای با این آهنگ ندارند.

سرود مقاومت و «سرقت پول» 

«بدرود ای زیبا» از زمان ضبط و تثبیت، بازآفرینی‌ها و استفاده‌های گوناگونی را به خود دیده است اما  شاید شناخته شده‌ترین استفاده نامتعارف از آن در سریال پرمخاطب شبکه نتفلیکس، سرقت پول، باشد. در این سریال اسپانیایی، گروهی سارق حرفه‌ای به رهبری شخصی ملقب به پروفسور تلاش می‌کنند تا به خزانه سلطنتی اسپانیا در مادرید دستبرد بزنند. در سکانسی از سریال که گروه برای حمله به خزانه برنامه‌ریزی می‌کند، پروفسور و یکی از سارقان «بدرود ای زیبا» را با صدای بلند می‌خوانند.

منتقدین سینما این سکانس از سرقت پول را تغییری دیگر در تاریخ پر و فراز و نشیب این سرود تفسیر کرده‌اند. به باور بعضی از آن‌ها اینجا دیگر پای مقاومت قهرمانانه در برابر فاشیسم در میان نیست و با توجه به شخصیت پروفسور و شخصیت‌های اصلی سریال «بدرود ای زیبا» صورتی تقدیری در مواجهه با مرگی گریزناپذیر را در زبان سارقان به نمایش می‌گذارد، مرگی که پروفسور و همراهانش با «اراده‌ای روشن و ماجراجویی مهارناپذیر به استقبال آن» می‌روند. 

منتقدانی که این شکل استفاده از ترانه «بدرود ای زیبا» را بر نمی‌تابند، چنین تصویرسازی‌ای را بر خلاف روح این ترانه که مقاومت در برابر سرکوب‌گران است، می‌دانند. به باور این منتقدان «بدرود ای زیبا» از «سرودی برای مقاومت به کالایی برای سرگرمی تبدیل شده است». 

استفاده از ترانه «بدرود ای زیبا» هر چند آن را در شکلی امروزین باز آفرینی می‌کند اما به باور منتقدین زمینه‌های بروز تاریخی و فلسفه وجودی آن را محو می‌کند.

در سال‌های اخیر استفاده از «بدرود ای زیبا» تنها منحصر به سریال «سرقت پول» نبوده است. 

موارد زیادی از بازآفرینی این ترانه توسط دی‌جی‌ها از جمله مواردی است که ردی از تاریخ و فلسفه مقاومتی که بنیان «بدرود ای زیبا» است را در خود ندارد. معروف‌ترین نمونه این نوع بازآفرینی نسخه دی‌جی مشهور استیو آوکی است که در سال ۲۰۱۸ برای رقص در باشگاه‌های شبانه ساخته شده و چندین بار توسط خود او اجرا شده است.

«بدرود ای زیبا» در زبان فارسی 

با وجود اینکه «بدرود ای زیبا» در نیم قرن گذشته جایگاهی جهانی در میان سرودهای انقلابی یافته، استقبال از آن در زبان فارسی چندان که باید بازتاب جایگاه تاریخی آن نیست. در انقلاب ضد سلطنتی سال ۵۷ که عمده تولیدات فرهنگ انقلابی در موسیقی محصول کارگاه‌های زیرزمینی نیروهای چپ، به طور عمده سازمان چریک‌های فدایی خلق و کنفدراسیون دانشجویان خارج از کشور بود، محصولات انقلابی کمونیست‌های آمریکای لاتین با استقبال بیشتری روبه‌رو شد. برای نمونه ترانه «مردم متحد»، که باز آفرینی از ترانه شیلیایی El pueblo unido jamás será vencido «مردم متحد هرگز شکست نخواهند خورد» است، جایگاهی محوری در آثار اعتراضی انقلاب ۵۷ داشت. 

در طول اعتراض‌ها به نتایج انتخابات سال ۸۸، نماآهنگی با ترانه اصلی و زیرنویس فارسی از «بدرود ای زیبا» منتشر شد اما اولین بازآفرینی کامل آن در زبان فارسی اثر شکیب مصدق خواننده افغان است. مصدق این آهنگ را در مراسم چهلمین روز قتل فرخنده ملک زاده، دختر افغان اجرا کرد. فرخنده زنی ۲۷ ساله بود که سال ۱۳۹۳ در زیارتگاه مسجد شاه دوشمشیره به ظن سوزاندن قرآن به شکل فجیعی به قتل رسید. 

تازه ترین اجرای «بدرود ای زیبا»، شعری از افشین روستایی است که ثمین و بهین بلوری آن را تنها چند ماه پیش از آغاز اعتراض‌های سراسری پس از قتل مهسا امینی، اجرا کردند. 

چه ویژگی «بدرود ای زیبا» را به چنین جایگاهی در تاریخ موسیقی اعتراضی رسانده است؟ چرا ترانه‌ای صد ساله که از دل رنج‌های روزمره زنان شالیکار ایتالیایی درآمد مرز‌های جغرافیایی را درنوردید و به زبان جهانی اعتراض تبدیل شد؟

به نظر می‌رسد ملودی ساده، ترانه‌ای فراگیر که به جهانشمول‌ترین احساس بشری یعنی عشق در کوران مبارزه علیه ظلم می‌پردازد و خصلت فراحزبی این ترانه، از ویژگی‌هایی است که چنین جذبه جادویی برای «بدرود ای زیبا» خلق کرده است.