«سپر آشیل» اسرائیل در یونان؛ آیا موازنه قدرت با ترکیه در حال تغییر است؟

اسرائیل در آخرین هفته اوت ۲۰۲۶ اعلام کرد با آتن توافقی به ارزش حدود ۳ میلیارد یورو امضا کرده است تا سامانه پدافند هوایی «سپر آشیل» را برای یونان بسازد؛ توافقی که موجی از پرسش‌ها و تحلیل‌ها را در عرصه بین‌المللی برانگیخته است.

وزارت دفاع اسرائیل در بیانیه‌ای اعلام کرد: «اسرائیل بر اساس این توافق، یک سامانه جامع پدافند هوایی برای یونان خواهد ساخت که به طور کامل بر سامانه‌های ساخت اسرائیل و تجربه عملیاتی گسترده‌ای تکیه دارد که ارتش اسرائیل در جریان جنگ به دست آورده است.»

بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، گفت: «توافق امنیتی امضاشده با یونان، که یکی از بزرگ‌ترین توافق‌های تاریخ این کشور به شمار می‌رود، ادامه مستقیم ائتلافی در شرق مدیترانه است که یک دهه پیش با یونان و قبرس پایه‌گذاری کردیم. این توافق همچنین گواهی دیگر بر توانمندی‌های چشمگیر صنایع دفاعی و فناوری اسرائیل است.»

او افزود: «این گام بیانگر قدرت اسرائیل، اعتماد به صادرات دفاعی ما و تقویت اتحادهای منطقه‌ای‌مان است.»

نیکوس دندیاس، وزیر دفاع یونان، گفت: «یونان نخستین کشور عضو اتحادیه اروپاست که سامانه‌ای مشابه سامانه اسرائیلی را به کار می‌گیرد.»

یونان اکنون یکی از پنج کشور اروپایی عضو ناتو است که در سایه دهه‌ها تنش با همسایه‌اش ترکیه، هزینه‌های نظامی خود را به دست‌کم ۳/۵ درصد تولید ناخالص داخلی رسانده‌ است.

تنش میان اسرائیل و ترکیه نیز افزایش یافته است، به‌ویژه پس از آنکه اسرائیل در ۱۸ اوت ۲۰۲۶ پایگاه هوایی ابو ظهور در شمال غربی سوریه را با این توجیه بمباران کرد که می‌خواهد مانع استقرار نیروهای ترکیه در آن شود. این در حالی بود که پایگاه در جریان جنگ سوریه آسیب دیده و از سال ۲۰۱۲ از چرخه فعالیت خارج شده بود.

توافقی که معادلات بازدارندگی میان یونان و ترکیه را دگرگون می‌کند

توافق یونان و اسرائیل برای ایجاد سامانه پدافند هوایی و موشکی موسوم به «سپر آشیل» به ارزش حدود ۳ میلیارد یورو، در شرایطی صورت می‌گیرد که منطقه شرق مدیترانه با دگرگونی‌های شتابان در توازن قوا روبه‌رو است. این توافق همزمان با گسترش همکاری‌های نظامی میان یونان و اسرائیل و افزایش رقابت میان یونان و ترکیه به امضا رسیده است.

عارف العبید، استاد علوم سیاسی و متخصص امور یونان، به بی‌بی‌سی می‌گوید این معامله ممکن است بر روابط ترکیه و یونان تاثیر بگذارد، به‌خصوص اگر بخش‌هایی از سامانه در مناطق نزدیک به ترکیه مستقر شوند. با این‌ حال، او معتقد نیست که دستیابی به این سامانه لزوما باعث بازگشت تنش میان دو کشور خواهد شد.

یونان از قبل سامانه‌های دفاع هوایی مانند پاتریوت آمریکایی و اس‌۳۰۰ روسی را در اختیار دارد. بنابراین تقویت توانایی‌های دفاعی آن «به‌خودی‌خود دلیلی برای ایجاد بحران با آنکارا نیست».

به گفته عارف العبید، نگرانی ترکیه به ماهیت همکاری نظامی اسرائیل و یونان در چارچوب این توافق مربوط می‌شود، به‌ویژه در زمینه آموزش، بهره‌برداری از تجهیزات و انتقال تجربه و فناوری.

با اضافه‌شدن سپر آشیل به جنگنده‌های رافال فرانسوی و اف‌۳۵ آمریکایی، آتن صرفا یک سلاح نمی‌خرد، بلکه نیروهای مسلح خود را از نظر کیفی نوسازی می‌کند. این موضوع ممکن است بر محاسبات نظامی ترکیه در دریای اژه و شرق مدیترانه تاثیر بگذارد.

عارف العبید معتقد است این سامانه حامل پیامی بازدارنده برای آنکاراست، اما فقط ترکیه را هدف قرار نمی‌دهد و بخشی از راهبرد یونان برای ایجاد دفاع هوایی و موشکی چندلایه است.

از این منظر، سفر رئیس دستگاه اطلاعاتی ترکیه به آتن در اوت ۲۰۲۶ را نیز می‌توان در چارچوب نگرانی از شتاب تسلیحاتی و همکاری نظامی یونان و اسرائیل، هم‌زمان با مطرح‌بودن پرونده‌های حساسی مانند قبرس و دریای اژه، تفسیر کرد.

به گفته العبید، انگیزه‌های آتن به یک تهدید محدود نمی‌شوند، بلکه به تغییر محیط امنیتی پیرامون این کشور ارتباط دارند. یونان علاوه بر ترکیه، تهدیدهای منطقه‌ای دیگری از جمله ایران را نیز در نظر دارد.

این توافق همچنین با نشان‌دادن توانایی دولت کیریاکوس میتسوتاکیس در تقویت امنیت ملی، برای آن دستاوردهای سیاسی داخلی به همراه دارد.

بهبود وضعیت اقتصادی یونان نیز امکان ازسرگیری خرید تسلیحات پیشرفته را پس از سال‌ها محدودیت ناشی از بحران اقتصادی فراهم کرده است.

عارف العبید می‌گوید سپر آشیل، بدون آنکه دکترین دفاعی یونان را کاملا تغییر دهد، آن را تقویت خواهد کرد. این کار از طریق ادغام سامانه‌های رهگیری، رادارها و فرماندهی و کنترل در شبکه‌ای دفاعی و چندلایه انجام می‌شود که توان مقابله با هواپیما، موشک و پهپاد را دارد.

انتخاب فناوری اسرائیلی نیز با تجربه عملیاتی اسرائیل، فناوری پیشرفته و توانایی ادغام چند سامانه، و همچنین شراکت راهبردی یونان و اسرائیل ارتباط دارد. با این‌ حال، این شراکت به معنای تضمین مستقیم امنیت یونان از سوی اسرائیل در صورت درگیری با ترکیه نیست.

به گفته العبید، سپر آشیل بخشی از تحولی گسترده‌تر در توانایی‌های دفاعی یونان است و عامل تازه‌ای به محاسبات بازدارندگی و موازنه قدرت در دریای اژه و شرق مدیترانه اضافه خواهد کرد، بدون آنکه لزوما به معنای ورود ترکیه و یونان به رویارویی تازه‌ای باشد.

«پیامدهای سیاسی و نظامی بسیار حساس»

دکتر مئیر مصری، استاد علوم سیاسی دانشگاه عبری بیت المقدس، معتقد است «این توافق پیامدهای سیاسی و نظامی بسیار حساسی در شرق مدیترانه دارد که نخستین آن‌ها تغییر موازنه قدرت با ترکیه است».

مصری می‌افزاید: «به‌رغم آنکه این توافق در رده اقدامات دفاعی قرار می‌گیرد، استقرار این سامانه‌های پیشرفته در تراکیه و دریای اژه می‌تواند توازن قوای هوایی در مناطق مورد مناقشه میان یونان و ترکیه را به شکلی محسوس تغییر دهد.»

تراکیه منطقه ای در جنوب‌ شرقی اروپا است که بین بلغارستان، ترکیه و یونان تقسیم شده‌ است.

مئیر مصری اشاره می‌کند که رهبران اسرائیل در اظهارات رسمی خود این توافق را «ادامه اتحاد راهبردی سه‌ جانبه اسرائیل، یونان و قبرس» توصیف کرده‌اند، اتحادی که حدود یک دهه پیش آغاز شد و بر موضوعات امنیت انرژی و مرزهای دریایی تمرکز دارد.

به گفته مصری، آتن همچنین نگران گسترش تهدید پهپادها و موشک‌های ایران در منطقه است، به‌ویژه پس از آنکه در جریان تشدید تنش‌های اخیر، تاسیساتی در نزدیکی این کشور در منطقه هدف حمله قرار گرفتند.

او این نگرانی را جنبه تازه‌ای از روابط اسرائیل و یونان و زمینه‌ای برای تقویت همکاری دو کشور می‌داند. به همین دلیل، آتن کوشیده است از تجربه عملیاتی و میدانی اسرائیل در رهگیری این نوع تسلیحات بهره بگیرد.

مصری تاکید می‌کند که این معامله برای اسرائیل صرفا درآمد مالی بزرگی ایجاد نمی‌کند، بلکه راهی برای تثبیت نفوذ صنعتی و نظامی آن در ساختار دفاعی اروپا و ناتو است. این امر برای اسرائیل متحدانی راهبردی فراهم می‌کند که از منافع سیاسی و امنیتی آن در اروپا دفاع کنند.

شرق مدیترانه و سوریه وارد مرحله‌ای تازه می‌شوند

بکیر آتاجان، مدیر آکادمی اندیشه استانبول، معتقد است ترکیه «بیش از آنکه با دیگران رقابت کند، برای تثبیت جایگاه خود تلاش می‌کند و تا زمانی که تحولات کشورهای همسایه مستقیما به منافعش مربوط نشوند، برای آن‌ها اهمیتی تعیین‌کننده قائل نیست».

او به بی‌بی‌سی می‌گوید: «مرحله پیش رو ممکن است بیش از حرکت به‌سوی رویارویی تمام‌ عیار ترکیه و اسرائیل، شاهد تشدید رقابت بر سر بازدارندگی و نمایش قدرت باشد، در حالی که سوریه و شرق مدیترانه همچنان دو عرصه اصلی سنجش نفوذ باقی خواهند ماند.»

به گفته بکیر آتاجان، پرسش دیگر فقط این نیست که چه کسی قدرت بیشتری دارد بلکه این است که چه کسی می‌تواند قدرت خود را مدیریت و منافعش را تحمیل کند، بدون آنکه رقابت را به رویارویی مستقیم تبدیل کند.

بکیر آتاجان می‌گوید با افزایش نشانه‌های اصطکاک میان ترکیه و اسرائیل، شرق مدیترانه و سوریه وارد مرحله تازه‌ای از رقابت منطقه‌ای می‌شوند.

او معتقد است شرق مدیترانه به عرصه‌ای برای سنجش نفوذ و بازدارندگی تبدیل شده است، جایی که کشورها برای ارسال پیام‌های نظامی لزوما نیازی به شلیک ندارند. استقرار نیروی دریایی، نظارت، نزدیک‌شدن به طرف مقابل و نمایش توان تحرک، همگی ابزارهایی هستند که قدرت‌های منطقه‌ای برای تثبیت خطوط قرمز خود به کار می‌گیرند.

به گفته بکیر آتاجان، پرونده سوریه حساسیت این وضعیت را دو چندان می‌کند. اسرائیل، سوریه را بخشی اساسی از ساختار امنیتی خود می‌داند، در حالی که ترکیه معتقد است آینده سوریه مستقیما با امنیت ملی، مرزها و منافع راهبردی‌اش ارتباط دارد.

از این‌ رو، گسترش حضور ترکیه در سوریه یا پیرامون آن می‌تواند دو طرف را به آزمودن بیشتر خطوط قرمز یکدیگر سوق دهد؛ چه در حریم هوایی و دریایی و چه از طریق نفوذ سیاسی و امنیتی.

با این‌ حال، بکیر آتاجان هشدار می‌دهد نباید سیاست ترکیه را صرفا واکنشی به اقدامات اسرائیل یا تحولات کشورهای همسایه دانست.

براساس تحلیل او، ترکیه تا حد زیادی طبق برداشت خود از منافعش و جایگاهش به‌عنوان یک قدرت منطقه‌ای عمل می‌کند. این کشور برای همه تحولات پیرامون خود اهمیت یکسانی قائل نیست و بحران‌های همسایگان را تعهدی برای مداخله مستقیم تلقی نمی‌کند، «بلکه زمان و ابزار مداخله را براساس محاسبات خود انتخاب می‌کند».

وزارت دفاع اسرائیل اعلام کرده است توافق با یونان شامل سامانه‌های رهگیری «فلاخن داوود»، «باراک ام‌ایکس» و «اسپایدر»، رادارهای مراقبت هوایی و «یک سامانه ملی جدید فرماندهی و کنترل» است.

تمام تجهیزات این معامله ساخت دو شرکت دفاعی اسرائیلی، رافائل و صنایع هوافضای اسرائیل، و شرکت زیرمجموعه آن، «التا سیستمز»، هستند.

به گفته وزارت دفاع اسرائیل، توافقی به ارزش ۲۶ میلیون یورو نیز برای تامین سامانه‌های ضد پهپادی ساخت رافائل برای یونان امضا شده است.

براساس این بیانیه، یسرائیل کاتس، وزیر دفاع اسرائیل، گفت: «اسرائیل و یونان منافع راهبردی مشترکی دارند و با چالش‌های منطقه‌ای یکسانی روبه‌رو هستند.»

او ادامه داد: «در زمانی که طرف‌هایی با جاه‌طلبی‌های سلطه‌جویانه می‌کوشند نفوذ خود را گسترش دهند و ثبات منطقه را تضعیف کنند، اسرائیل و یونان به تقویت همکاری دفاعی و راهبردی خود ادامه خواهند داد.»