مینیاتور معاصر ایرانی؛ نمایشگاه آثار عباس معیری و شاگردانش در پاریس

به همت «انجمن میراث هنری و فرهنگی عباس معیری» و با پشتیبانی مجلس سنای فرانسه نمایشگاهی از آثار مینیاتور معاصر ایرانی در پارک لوکزامبورگ، در مرکز پاریس، برگزار شده است. این نمایشگاه به چند اثر مینیاتوری از عباس معیری (۱۳۹۹ - ۱۳۱۸) نگارگر نامدار ایرانی، و تنی چند از شاگردان فرانسوی و ایرانی او اختصاص یافته است.

در نمایشگاه، شاگردان معیری طیفی رنگارنگ از نقش‌مایه‌ها و جلوه‌های متنوع مینیاتور ایرانی را به نمایش گذاشته‌اند. بررسی و حتی معرفی کارهای شاگردان معیری در این مختصر نمی‌گنجد و تنها می‌توان پاره‌ای از ویژگی‌های برجسته را برشمرد:

کلودین ژیلو در برخی کارهای خود به ترکیب‌بندی عمارت‌ها و بنای کوشک‌ها و ایوان‌ها و شبستان‌ها، که بخشی از مینیاتور است، استقلال می‌بخشد و آنها را چونان نمونه‌هایی از میراث معماری عرضه می‌کند.

در کارهای ایزابل گیو گارنیه تلاشی آشکار در آشتی دادن مینیاتور ایرانی با ذوق و سلیقه امروزی دیده می‌شود و به نوعی هم‌آمیزی میان عناصر بصری عوالم شرق و غرب می‌انجامد. تابلوهای زیبای او از جمله حاوی ارجاع به امور و زندگی روزمره است، چیزی که در سنت دیرین مینیاتور پیشینه‌ای قوی دارد و کمابیش به فراموشی و قهقرا افتاده است.

کارول مایان با تلفیق نقش‌های تزئینی و شکیل مینیاتوری با بافت‌های توری (دانتل)، به نوعی طراحی کارکردی می‌رسد که خط و نشان فردی هنرمند را بازتاب می‌دهد.

ماری نوئل روبر، در برخی از کارهای خود با نگاهی دقیق و نکته‌سنج از همانندی‌های مضمونی و شکلی مینیاتور با نقاشی‌های اوایل رنسانس بهره می‌برد، یعنی همان دورانی که نقاشی غرب هنوز از طبیعت‌گرایی و پرسپکتیو دور بود.

فرانک رضوی جدا و شیرین معاصر، دو هنرمند ایرانی شرکت‌کننده در نمایشگاه، در کارهای خود بر سادگی و صراحت طرح و رنگ‌آمیزی هماهنگ و ملایم تأکید دارند.

در کارهای لورین توپالیان مهارت تکنیکی در خلق فضای شاعرانه و اصیل مینیاتور نمایان است. همین مهارت اجرا را در کارهای هنرمند تونسی‌تبار فاطمه قدومی (فاتمینا) می‌بینیم. برخی از کارهای این هنرمند عرصه رویارویی اژدها با فرشتگان است در میدان لاجوردی آسمان بیکران. اژدها، با پیکر عظیم و هولناک و دندان‌های زهرآگین برای بلعیدن دهان گشوده است، اما در برابر او فرشتگان، پیک‌های عشق و شادی، با هجوم و گزند اژدها مقابله می‌کنند.

نمایشگاه مینیاتور ایرانی که روز ۲۴ اوت در پاویون داویو پارک لوکزامبورگ گشایش یافت، تا چهارم سپتامبر ادامه دارد.

معیری و مینیاتور ایرانی در فرانسه

عباس معیری با تلاشی خستگی‌ناپذیر موفق شد مینیاتور را در اروپا، به ویژه در فرانسه، به عنوان شاخه‌ای پراهمیت از نقاشی ایرانی معرفی کند. او از سال ۱۹۸۴ (۱۳۶۳ خورشیدی) به یاری شهرداری پاریس کلاس‌هایی برای تدریس مینیاتور ایرانی باز کرد و در آن به مدت سی سال به تدریس این هنر پرداخت.

خود او در این باره گفته است: «از این نظر به خود می‌بالم که این مهم به دست من جامه عمل پوشید و خداوند این شانس را در اختیار من قرار داد تا بتوانم بخش مهمی از هنر اصیل ایران را در خارج از سرزمین‌ام در جایی که پایتخت هنری دنیا محسوب می‌شود بشناسانم و آن را گسترش دهم. امروز آثار شاگردان من در گالری‌های معتبر فرانسه به نمایش درمی‌آید و این باعث سربلندی است». (گفتگو با کیهان لندن)

او در پاییز ۲۰۲۰ میلادی در پاریس درگذشت.

آقای معیری که از سال‌های نوجوانی به هنر سنتی نگارگری ایرانی کشش داشت، در جوانی نخست در هنرستان هنرهای زیبای تهران و سپس در دانشکده هنرهای تزیینی نزد استادانی مانند محمدعلی زاویه و اسماعیل آشتیانی با اصول سبکی و فوت و فن‌های نگارگری ایرانی آشنا شد و سپس در محضر حسین بهزاد، برجسته‌ترین نگارگر معاصر، ریزه‌کاری‌ها و شگردهای دشوار مینیاتور را فرا گرفت.

پس از کناره‌گیری بهزاد از کار تدریس در سال ۱۳۴۶ و درگذشت او در سال ۱۳۴۷، عباس معیری به عنوان میراث‌دار هنری او کرسی تدریس او را در هنرستان هنرهای زیبا به عهده گرفت و با وجود تجربه و مهارت در پیکرتراشی و نقاشی مدرن، به عنوان یکی از زبردست‌ترین نقاشان مینیاتور شناخته شد.

عباس معیری به سال ۱۳۴۹ (برابر ۱۹۷۰ میلادی) جهت آشنایی با گرایش‌ها و افق‌های بازتر هنری به فرانسه مهاجرت کرد و در این کشور با پشتکار و پی‌گیری به عنوان هنرمند و مربی رشته مینیاتور ایرانی نامبردار شد. بیش و پیش از هر چیز با همت و تلاش او بود که مینیاتور ایرانی به عنوان رشته‌ای پرارج و اهمیت شناخته شد. می‌توان گفت که تا پیش از آن بیشتر فرنگیان مینیاتور را عمدتا هنری چینی و هندی می‌شناختند و از خودویژگی‌های سبک ایرانی بی‌خبر بودند.

عباس معیری طی سالیان دراز مهمترین چهره مینیاتور ایرانی در فرانسه شناخته شد، جوایز بسیار برد، در نمایشگاه‌های فراوان (بیش از ۱۳۰ نمایشگاه) شرکت جست، آموزشکده باز کرد و در کلاس‎‌های تخصصی خود شاگردان بیشماری تربیت کرد.

او ده‌ها سال از ایران و محیط هنری میهن خود دور بود. آخرین نمایشگاه او در ایران به پیش از انقلاب و سال ۱۳۵۶ برمی‌گردد. در سال ۱۳۹۳ (۲۰۱۴) نمایشگاهی از شاگردان او در موزه هنرهای ملی تهران برگزار شد و سپس در سال ۱۳۹۷ پس از بیش از چهل سال، مروری بر آثار گوناگون این هنرمند در گالری شیرین تهران برگزار گردید.

فضای اثیری مینیاتور

مینیاتور به مثابه شاخه اصلی نگارگری ایرانی، در دوران تیموری، به‌ویژه در مکتب هرات، تحت تأثیر نگارگری چینی، زاده شد و رو به پیشرفت نهاد. در پایان قرن دهم هجری در ایران پس از گسست‌های پیاپی در سنت‌ها و جریان‌های هنری که به خاطر ناآرامی‌های مداوم و درگیری‌های پیاپی پیش آمده بود، در دوران صفوی آرامش و ثباتی نسبتا پایدار پدید آمد که به هنر فرصت شکوفایی داد.

مینیاتور صفوی (به‌ویژه در تبریز و قزوین) با رنگ‌آمیزی درخشان جادویی، طراحی بی‌نهایت ظریف و ماهرانه و درونمایه انسانی و شاعرانه شناخته می‌شود. این سنت هنری با برآمدن آشوبهای روزگار در اواخر صفویه رو به انحطاط گذاشت، تا این که در سده گذشته بار دیگر به همت تنی چند از هنرمندان احیا شد.

نقاشی مینیاتور صحنه جهانی درهم‌بسته، خود‌ویژه و کامل است. از نظر فنی این هنر شگردها و روش‌های خود را دارد که با قواعد آشنای نقاشی طبیعت‌گرا (سایه روشن و پرسپکتیو) متفاوت است؛ اما این جهان سیال و خیال‌انگیز آکنده از حس و حالی است که «حقیقت» آن در «پس پرده» نهفته است و معنای رمزی یا باطنی خود را از عالم علوی می‌گیرد.

انگیزه درونی یا هدف غایی هنرمند مینیاتور تقلید، بازآفرینی یا بازنمایی واقعیت بیرونی نیست، بلکه معرفی جهان به عنوان امری قدسی و والاست. در این فضای اثیری طبیعت و دنیای بیرون همچنان دستمایه اصلی هنر نقاش است، اما همواره زنده‌تر، زیباتر، رنگین‌تر و پرشکوه‌تر از طبیعت واقعی می‌نماید و با حسی از رمز و راز همراه است.

هنرمندی که سر به «عالم معنی» سپرده است، طبیعت و جهان بیرونی را انباشته از روح و «نفس» قدسی می‌بیند. او در «باغ عالم» بیش از هر چیز «عکس رخ دوست» را می‌بیند، پس باغ را از روی نمونه و مثال نامیرای «بهشت» رسم می‌کند و نه از طبیعت واقعی که با مرگ و نقصان و تباهی روبروست.

ویژگی آثار معیری این است که به صناعت‌های اصیل مینیاتور که به خاطر سرچشمه ادبی و پشتوانه تزیینی آن در سایه قرار گرفته بود، جلوه‌ای نمایان و تازه داد، بدین معنی که لایه‌های مکنون و زیرین اثر را از حواشی غیرفیگوراتیو وارد متن نقاشی کرد. او با آگاهی و شناختی تازه بنمایه‌های تصویری مینیاتور را با نگاهی امروزی دید، و تا آنجا که توانست ابعاد نمادین آن را برجسته کرد.

در گفتگویی برداشت خود را از معانی مجازی برخی از بنمایه‌های مینیاتوری بازگو می‌کند: تصویر زن را نماد پایداری حیات می‌خواند و پستان‌های او را نماد باروری و زندگی‌بخشی. پرندگان را نماد صلح و آرامش می‌شناسد؛ خورشید را نماد پیروزمند روشنی و آگاهی می‌بیند، اسب را نماد قدرت و توانایی، سرو را نماد حیات طبیعی و...

بیشتر بخوانید:

نمایشگاه هنر صفوی: شکوفایی مینیاتور