موضع «حکومت ایران» در مورد مذاکره با آمریکا چیست؟

گفتگوهای ظاهرا غیرمستقیم هیات‌های ایرانی و آمریکایی در جریان سفر مسعود پزشکیان به نیویورک، در شرایطی صورت گرفت که اطلاعی از موضع رهبر جمهوری اسلامی راجع به مذاکرات وجود نداشت.

به‌طور مشخص، در بیش از سه هفته منتهی به سفر رئیس‌جمهور ایران، اساسا غیر از یک متن تسلیت، هیچ پیام دیگری به نقل از مجتبی خامنه‌ای منتشر نشد. در روز سفر هم، پیامی کلی به مناسبت آغاز سال تحصیلی انتشار یافت که اشاره‌ای به بحران‌های اخیر یا اصولا مشکلات کشور نمی‌کرد. در واقع آخرین پیام رهبر در اشاره به این مشکلات، متن ۶ شهریور به مناسبت «هفته دولت» بود، که مسئولان را از «بیان صادقانه ضعف‌ها» بر حذر می‌داشت تا «دوستان و همراهان» نگران نشوند.

در این خصوص که پیام‌های منتسب به مجتبی خامنه‌ای، در چه فرآیندی تولید می‌شوند یا سهم او در تولید متن‌ها چقدر است، البته اختلاف‌نظر وجود دارد. اما گذشته از آنکه مکانیسم انتشار پیام‌ها چیست، طبیعتا اهمیت دارد که این مکانیسم در چه زمان‌هایی فعال یا غیرفعال می‌شود و چه مواضعی را اعلام می‌کند یا نمی‌کند.

در آستانه سفر مسعود پزشکیان، اطلاع از دیدگاه مقام اول حکومت، اهمیتی مضاعف پیدا کرده بود؛ به‌ویژه به خاطر تأثیرات ویرانگر محاصره دریایی آمریکا بر اقتصاد ایران و همزمان، برخی مواضع غیرمنتظره نظامیان ارشد در موضوع «احیای تفاهم‌نامه اسلام‌آباد» میان ایران و آمریکا.

مثلا، مواضع افرادی چون یدالله جوانی معاون سیاسی، یا حسین محبی سخنگوی سپاه، که بر بازگشت آمریکا به تفاهم‌نامه -به‌عنوان شرط بازگشایی تنگه هرمز- تأکید کرده بودند. حتی محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، که پیش از انتصاب به این سمت بر پایان تفاهم‌نامه اسلام‌آباد تأکید داشت، در دیداری با فرمانده ارتش پاکستان خواستار «اجرای شروط تفاهم‌نامه» از سوی آمریکا شده بود.

موضع‌گیری‌های فوق از آن جهت اهمیت داشتند که تفاهم‌نامه اسلام‌آباد، پیش‌تر، هدف انتقاد شدید جریان‌هایی قدرتمند در حکومت ایران قرار گرفته بود. امضای تفاهم‌نامه توسط مسعود پزشکیان، البته مصوبه ۱۲ نفر از ۱۳ عضو شورا بود که سپس مطابق روال قانونی، به تأیید رهبر هم رسید. ولی تنها یک روز بعد از امضا، اشاره پیام رهبر به نظر نامساعد او به تفاهم‌نامه، مدافعان آن را زیر ضرب رقبای حکومتی‌شان برد. با شروع دور تازه درگیری نظامی ایران و آمریکا در نیمه تیر، دیگر حتی سخن گفتن از بازگشت به تفاهم‌نامه اسلام‌آباد پرهزینه شده بود.

با توجه به چنین تجربیاتی، تأکیدات جدید بر لزوم بازگشت به تفاهم‌نامه در هفته‌های منتهی به سفر مسعود پزشکیان، این ابهام را ایجاد کرد که آیا در نگاه مقام اول حکومت به آن متن یا اساسا مذاکره با آمریکا تغییری ایجاد شده است؟

ابهامات وقتی افزایش یافت که بلافاصله پس از مذاکرات نیویورک، رسانه‌هایی رسمی و از جمله صداوسیما به انتقاد پرحجم از وزیر خارجه پرداختند. خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه، مشخصا «تعامل غلط» عباس عراقچی با آمریکایی‌ها در نیویورک را «بدون هماهنگی و کسب مجوز از نهادهای سیاست‌گذار و مسئول در این زمینه از جمله شورای عالی امنیت ملی» دانست.

با این حال اما، محسن رضایی خبر داد گفتگوهای وزیر خارجه در نیویورک، تصمیم «جلسه‌ای با آقایان پزشکیان و عراقچی» بوده، که ظاهرا به برگزاری جلسه در محل شورای عالی امنیت ملی اشاره داشت. همزمان، یحیی رحیم‌صفوی، مشاور عالی فرمانده کل قوا هم اعلام کرد: «رهبر انقلاب مصلحت دیدند و دست دولت را در مذاکرات باز گذاشتند.»

مقایسه چنین روایت‌هایی با حملات -کماکان جاری- برخی تریبون‌های رسمی به مذاکرات نیویورک، این پرسش جدید را ایجاد می‌کرد که آیا گفتگوهای اخیر هم، به تجربه‌ای از جنس تصویب و سپس بی‌اعتبار شدن تفاهم‌نامه اسلام‌آباد یک روز پس از امضای آن تبدیل شده است؟ آیا اساسا سیاست «راس نظام» در موضوع حضور نمایندگان دولت در آمریکا، روشن است؟

بعید است حتی در داخل حکومت ایران، پاسخ روشنی برای این قبیل سؤالات وجود داشته باشد. ولی نتیجه وضعیت موجود، احتمالا آن است که جامعه بین‌المللی در فهم آنکه مواضع دیپلمات‌ها، دولت، یا حتی نهادهایی در حد شورای عالی امنیت را تا چه حد باید جدی گرفت، سردرگم خواهد بود.

در چنین ساختاری، تا اطلاع ثانوی مهم‌ترین متغیر در تصمیمات راهبردی، موضع رهبر تصور می‌شود؛ به‌عنوان مقامی که بخش‌های مختلف حکومتش در تقلای مستمر برای فهم «تصمیم‌های مشخص» او هستند، و می‌تواند در هر زمان که صلاح بداند، جلوی اجرای هر تصمیمی را بگیرد.

سازوکاری که در واقع، به‌نوعی یادآور سنت رهبر قبلی در سیاست خارجی با توصیف «من دیپلمات نیستم، من انقلابی‌ام» است. ظاهرا به این معنی که وظیفه رهبر در این حیطه، بیان هر از گاه مواضع «انقلابی» است: مسئولیت آنچه بعدا اتفاق می‌افتد یا نمی‌افتد، با دیگران خواهد بود.