رقابت برای جانشینی گوترش؛ آیا زمان نخستین دبیرکل زن فرا رسیده است؟

با نزدیک شدن به پایان دومین دوره دبیرکلی آنتونیو گوترش، رقابت برای انتخاب دهمین دبیرکل سازمان ملل وارد مرحله‌ای سرنوشت‌ساز شده است.

هفت نامزد از آمریکای لاتین و آفریقا برای نشستن بر یکی از مهم‌ترین صندلی‌های دیپلماسی جهان وارد میدان شده‌اند و نتیجه این رقابت می‌تواند مسیر یکی از مهم‌ترین نهادهای بین‌المللی را در سال‌های آینده رقم بزند.

آنتونیو گوترش پس از دو دوره پنج‌ساله در پایان سال جاری میلادی، مصادف با ۱۰ دی‌ماه، جای خود را به جانشینش خواهد سپرد.

سازمان ملل و نهادهای وابسته به آن بیش از صد هزار کارمند و نیروی حافظ صلح دارند. دبیرکل این سازمان علاوه بر مدیریت این مجموعه گسترده، چهره اصلی دیپلماسی سازمان ملل نیز به شمار می‌رود؛ فردی که انتظار می‌رود در بحران‌های جهانی نقش میانجی، تسهیل‌گر و صدای جامعه جهانی را ایفا کند.

چه کسانی نامزد شده‌اند؟

برای این دوره هفت نامزد معرفی شده‌اند:

بیشتر این نامزدها سابقه طولانی در دیپلماسی، مدیریت بین‌المللی یا همکاری با نهادهای وابسته به سازمان ملل دارند؛ ویژگی‌ که معمولا برای تصدی این مقام ضروری تلقی می‌شود.

دبیرکل چگونه انتخاب می‌شود؟

اگرچه دبیرکل در نهایت در مجمع عمومی سازمان ملل تایید می‌شود، اما سرنوشت این رقابت عملا در شورای امنیت رقم می‌خورد.

شورای امنیت ۱۵ عضو دارد: پنج عضو دائم و ۱۰ عضو غیردائم.

برای انتخاب دبیرکل، یک نامزد باید دست‌کم ۹ رای از ۱۵ عضو شورا را به دست آورد و در عین حال با مخالفت هیچ‌یک از پنج عضو دائم یعنی آمریکا، بریتانیا، فرانسه، روسیه و چین روبه‌رو نشود.

به همین دلیل، انتخاب دبیرکل تنها رقابتی میان نامزدها نیست؛ بلکه آزمونی برای سنجش میزان توافق قدرت‌های بزرگ نیز محسوب می‌شود. مخالفت یک عضو دائم می‌تواند شانس هر نامزدی را از بین ببرد.

پس از توافق شورای امنیت، نامزد منتخب به مجمع عمومی معرفی می‌شود. این مرحله معمولا تشریفاتی تلقی می‌شود، چون مجمع عمومی در اغلب موارد گزینه معرفی‌شده از سوی شورای امنیت را تایید می‌کند.

مدعیان اصلی دبیرکلی چه کسانی هستند؟

نخستین رای‌گیری غیرعلنی شورای امنیت تصویری اولیه از موازنه نیروها ارائه کرده است.

در میان نامزدها، رافائل گروسی برای بسیاری از ایرانیان چهره‌ای آشناست. مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در سال‌های اخیر به دلیل نقش خود در پرونده هسته‌ای ایران بارها در کانون توجه قرار گرفته است.

او در نشست پرسش و پاسخ نامزدهای دبیرکلی در مقر سازمان ملل، با اشاره به تجربه خود در مدیریت بحران‌های بین‌المللی گفت: «در آژانس و در میانه جنگ‌ها و بحران‌ها با رهبران طرف‌های مختلف گفت‌وگو کرده‌ایم و به عنوان میانجی پذیرفته شده‌ایم. این همان نقشی است که سازمان ملل باید بتواند ایفا کند.»

اما براساس نتایج نخستین رای‌گیری، ربیکا گرینسپن از کاستاریکا بیشترین حمایت را به دست آورده است. او در سخنان خود بر کاهش اعتماد جهانی به توانایی سازمان ملل در حفظ صلح و ضرورت بازسازی اعتبار این نهاد تاکید کرد.

کارولین رودریجز بیرکت، وزیر خارجه پیشین گویان، نیز یکی دیگر از مدعیان اصلی این رقابت محسوب می‌شود. او بر ضرورت انتخاب دبیرکلی «عملگرا و واقع‌گرا» تاکید کرده است.

آیا سازمان ملل نخستین دبیرکل زن خود را انتخاب خواهد کرد؟

شاید مهم‌ترین وجه نمادین این رقابت در همین پرسش نهفته باشد.

سازمان ملل از زمان تاسیس تاکنون ۹ دبیرکل داشته و همه آنها مرد بوده‌اند.

این بار اما چهار زن در میان هفت نامزد حضور دارند و بسیاری از کشورها معتقدند پس از هشت دهه، زمان آن رسیده است که عالی‌ترین مقام اجرایی سازمان ملل به یک زن سپرده شود.

این موضوع به یکی از محورهای اصلی بحث‌ها در نیویورک تبدیل شده و باعث شده رقابت کنونی تنها یک انتخاب اداری نباشد، بلکه آزمونی برای میزان تغییر در ساختارهای سنتی قدرت در نظام بین‌الملل نیز تلقی شود.

ردپای ایران در تاریخ دبیرکل‌های سازمان ملل

در یکی از ورودی‌های اصلی مقر سازمان ملل در نیویورک، مجموعه‌ای از بافته‌های ابریشمی نصب شده که تصاویر همه دبیرکل‌های پیشین سازمان ملل بر آن نقش بسته است.

این اثر هنری در دوران ریاست‌جمهوری محمد خاتمی از سوی ایران به سازمان ملل اهدا شد و امروز به یکی از آثار شناخته‌شده مقر این سازمان تبدیل شده است.

تا زمانی که دبیرکل جدید انتخاب نشود، شمار چهره‌های نقش‌بسته بر این مجموعه همچنان ۹ نفر باقی خواهد ماند.

دبیرکل بعدی با چه جهانی روبه‌رو خواهد شد؟

فردی که به عنوان دهمین دبیرکل سازمان ملل انتخاب می‌شود، کار خود را در یکی از پیچیده‌ترین دوره‌های تاریخ معاصر آغاز خواهد کرد.

جنگ‌های جاری، رقابت فزاینده قدرت‌های بزرگ، بحران‌های اقلیمی، مهاجرت گسترده، تنش‌های اقتصادی و تردیدهای رو به افزایش درباره کارآمدی سازمان ملل، تنها بخشی از چالش‌هایی هستند که در برابر او قرار خواهند داشت.

اما پیش از مواجهه با این بحران‌ها، یک پرسش دیگر باید پاسخ داده شود: آیا قدرت‌های بزرگ جهان می‌توانند بر سر جانشین آنتونیو گوترش به توافق برسند؟ و آیا پس از هشتاد سال، سازمان ملل سرانجام نخستین دبیرکل زن خود را خواهد دید؟

پاسخ این پرسش‌ها احتمالا در هفته‌های آینده روشن خواهد شد.